Ocena brak

Rola klas średnich we współczesnym społeczeństwie

Autor /Norbert999 Dodano /04.01.2012

Dla określenia miejsca klasy średniej w strukturze społecznej nie wystar­czy wskazanie barier oddzielających ją od innych klas, warstw i kategorii zawodowych. Istotne jest ustalenie, na ile jest to zbiorowość charakteryzują­ca się wewnętrzną zwartością.

Istniejący materiał empiryczny informuje raczej o braku jej wewnętrznej spójności, zarówno wtedy, gdy bierzemy pod uwagę obiektywne wyznaczniki położenia społecznego, np. wykształcenie, zawód, dochody, jak i wówczas, gdy uwzględniamy postawy ludzi, ich orientacje i wartości. Z tego względu mówi się czasami o „fragmentaryzacji" klasy średniej.

Istotnym aspektem tego zjawiska jest nasilenie zindywidualizowanych orientacji życiowych w tej kategorii: silna orientacja na osiągnięcie, awans w hierarchii społecznego statusu, oraz duch współzawodnictwa. Postawom tym towarzyszy poczucie indywidualnej odpowiedzialności za podejmowane działania, wysoka ocena własnych możliwości życiowych, a równocześnie mniejsza skłonność do kolektywnych akcji na rzecz realizacji własnych interesów. Ilustracją wewnętrznego zróżnicowania klasy średniej w sferze „obiektyw­nej" są na przykład dane na temat wysokości zarobków.

Zróżnicowaniu płac towarzyszy silne zróżnicowanie zawodowe klasy śred­niej. Analizowana zbiorowość obejmuje kategorie, które charakteryzują się przewagą pracy umysłowej, ale jest to praktycznie ich jedyna cecha wspólna. Ze względu na inne aspekty zawodowego podziału pracy, takie jak stopień złożoności, rutynizacji, miejsce w hierarchii kierowania i nadzoru, zakres autonomii wykonywanych zadań, między poszczególnymi segmentami oma­wianej zbiorowości istnieją silne zróżnicowania. Klasa średnia stanowi więc w istocie rzeczy zbiorowość odrębnych grup zawodowych. Między poszczególnymi grupami utrzymuje się izolacja społeczna.

Także jednostki wchodzące w skład większości tych grup pozo­stają na ogół we wzajemnej izolacji. Odnosi się to szczególnie do pracowni­ków biurowych średniego i niższego szczebla nazywanych „białymi kołnierzy­kami". Jest to rezultat szczególnego usytuowania tych grup w hierarchii spo­łecznej. Zajmowane przez nich pozycje zawodowe znajdują się w bezpośred­nim sąsiedztwie stanowisk kierowniczych lub pozycji gwarantujących wysoki status. Naturalnym dążeniem w tych okolicznościach staje się orientacja na wysiłek indywidualny i brak poczucia wspólnoty interesów z jednostkami będącymi w podobnej sytuacji zawodowej.

Dodatkowym bodźcem dla indywidualnych strategii awansu są też istniejące obawy przed degradacją do klasy robotniczej. Wizja proletaryzacji staje się szczególnie realna w związku z upodabnianiem się sytuacji pracy w niektórych zawodach biurowych do pracy fizycznej. Stąd też więź z wyko­nywanym zawodem i środowiskiem zawodowym jest nikła i nie wytwarza po­staw sprzyjających formowaniu się zwartych grup społecznych. Przeważa wysoka fluktuacja i traktowanie stanowisk urzędniczych jako przejściowego etapu kariery na drodze do wyższych pozycji zawodowych. Te zindywidualizowane orientacje życiowe i odrębne interesy zawodowe przeciwdziałają kształtowaniu się klasy średniej jako pewnej całości. Tenden­cje do kolektywnego działania zachodzą jedynie wewnątrz niektórych grup tworzących klasę średnią, a najwyraźniej w kategoriach wolnych zawodów i specjalistów wykonujących zawody o wysokiej złożoności, wymagające z reguły wyższego wykształcenia.

Poszczególne kategorie specjalistów i wolnych zawodów zachowują silną tożsamość grupową dzięki organi­zacjom profesjonalnym, które zajmują się ochroną interesów zawodowych i regulują zachowania członków tych organizacji. Identyfikacji z grupą zawo­dową sprzyja także publiczne akcentowanie własnej etyki profesjonalnej. Ujmowanie wspólnych dążeń w ramy instytucjonalne wpływa na demontowa­nie podmiotowości grupowej. Nie jest to jednak świadectwo podmiotowości typu klasowego, a raczej statusowego, które cechuje współzawodnictwo z innymi grupami o większy udział w puli dóbr materialnych, utrzymywanie wysokiego prestiżu i podkreślanie własnej odrębności wobec warstw o niższym statusie.

W porównaniu z organizacjami robotniczymi odmienne są także formy działania organizacji związkowych, zrzeszających pracowników umysłowych. Starają się one unikać zadrażnień z kierownictwem przedsiębiorstw i wykazują słabe zaangażowanie w jakiekolwiek otwarte formy konfliktu typu akcp strajkowych. Stanowi to przejaw braku poczucia siły i doświadczenia w pode­jmowaniu tego typu działań. Klasę średnią charakteryzuje zatem brak homogeniczności jest ona raczej zbiorem grup zawodowych i jednostek niż wewnętrznie zwartym segmentem struktury społecznej.

Do góry