Ocena brak

RODZINA

Autor /Telesfor Dodano /12.04.2012

Ogromna doniosłość rodziny dla każdego z jej licznych członków w ustroju rodowym, we wspólnocie gospodarczej i osadniczej, nadawała wielkie znaczenie dokładnej znajomości stopni i gałęzi pokrewieństwa i powinowactwa, ściśle określających rodzaj i charakter stosunków towarzyskich, zależności, przywilejów i obowiązków oraz reguł i form grzeczności.

Większość nazw określających te stosunki uległa stopniowemu zapomnieniu w miarę wzrostu roli instytucji państw, i społ. (jak szkół, burs, szpitali, banków, domów dla ubogich, dla starców, kas pożyczkowych, towarzystw ubezpieczeń) i kurczenia się znaczenia rodziny w życiu jej członków.

Niektóre z nich już w XVI w. były ledwo zrozumiałe. Dziś zachowały się najbardziej ogólnikowe, dotyczące całkiem już wąskiego kręgu najbliższej rodziny. Wymienione poniżej (wg M. Szymczaka) nazwy interesujące są także językowo, bo dzieje większości z nich w mowie polskiej sięgają zamierzchłych czasów, co sprawia, że jak mówi Al. Bruckner, „bywają mniej lub więcej zagadkowe".

Brat ojca stryj, wychodzi z użycia na korzyść wuja, oznaczającego właściwie brata matki. Siostra matki a. ojca ciotka, często jednak siostra ojca - stryjna, stryjenka; ale pociotek 'daleki krewny, dziesiąta woda po kisielu'.

Syn brata w stosunku do stryja do poł. XIX w. - synowiec, a córka brata - synowica. Syn i córka brata w stosunku do siostry ojca - bratanek i bratanka (a od XIX w. - bratanica), od XIX w. także w stosunku do stryja. Syn i córka siostry - Siostrzeniec (dawn. też sióstrzanek, siestrzan) i siostrzenica. Syn brata ojca brat, brat stryjeczny, od XVIII w. także kuzyn, z fr. cousin, od łac. consobrinus 'dziecko siostry matki; kuzyn'.

Córka brata ojca siostra, siostra stryjeczna, kuzynka, Syn brata matki brat, brat wujeczny, od dawna zastąpiony przez: brat cioteczny. Córka brata matki siostra, siostra wujeczna, od dawna zastąpiona przez: siostra cioteczna. Syn i córka siostry ojca a. siostry matki brat i siostra, brat cioteczny, siostra cioteczna.

Żona ojca w stosunku do dzieci z jego poprzedniego małżeństwa - macocha. Mąż matki w stosunku do dzieci z jej poprzedniego małżeństwa - ojczym.

Syn i córka żony a. męża z ich poprzedniego małżeństwa - pasierb i pasierbica. Brat i siostra mający innego ojca a. inną matkę - brat przyrodni, siostra przyrodnia (starop. prawn.półbrat,półsiostra), również określające dziś wzajemnie dzieci ojczyma i macochy z ich poprzedniego małżeństwa.

Żona. Po przyjęciu chrześcijaństwa w X-XI w. przy wielożeństwie żonę główną, która zawarła ślub kościelny, nazywano małżonką; por. Kobieta. Mąż. Od XVI w. także małżonek, rzadkie.

Ojciec męża świekier, świekr, ojciec żony - teść, obie nazwy, również w staropol., używane wymiennie. Teść jeszcze w XV w. cieść, ćścia, ćściu; wskutek rozpodobnienia zaczęto odmieniać cieść, tścia, tściu, skąd t przedostało się też do mianownika, a e w teść potraktowano jako nieruchome, skąd teść, teścia, teściowi. Świekier zanika w pocz. XVIII w., ale świekra jeszcze żywe jako synonim teściowej na oznaczenie matki męża a. żony. Pierw. ćcia na skutek rozpodobnienia przeszło w tścia, później teścia dpn. teści. Mąż córki zięć.

Żona syna w staropol. sneszka, niewiasta, niewiastka, tzn. obca, jeszcze nie znana w nowym domu, sporadycznie zełw, nieściora, jątrew, a od XVI w. synowa (skr. od synowa żona).

Brat męża do poł. XVIII w. dziewierz, później brat męża, rzadziej szwagier, zapożyczony w XV w. z nm. Schwager. Siostra męża do poł. XVII w. zełwa, zołwa, zełwica, zołwica, później siostra męża, rzadziej szwagierka.

Brat żony do końca XVI w. szurza, zastąpione przez szwagier, rzadziej przez brat żony. Siostra żony do poł. XVII w. świeść, później siostra żony a. szwagierka, szwagrowa. Żona brata w śrdw. jętry, do XVII w. jątrew, później bratowa. Mąż siostry w staropol. swak, od XVI w. szwagier.

Żona brata ojca do poł. XIX w. stryjna, później stryjenka, dziś częściej ciotka. Żona brata matki wujna, wujenka, dziś częściej ciotka.

Rodzina rzeźba w brązie (1945-49) Henry S. Moore, Nowy Jork, Museum of Modern Art. Rodzina językowa grupa języków powstała wskutek ewolucji, różnej na różnych obszarach, z jednego wspólnego prajęzyka.

Rodzina mała obejmująca rodziców i dzieci. Rodzina wielka obejmująca przynajmniej trzy pokolenia.

Rodzina monogamiczna oparta na małżeństwie jednego mężczyzny z jedną kobietą. Rodzina poligamiczna oparta na związku małżeńskim ź wieloma osobami: na wielomęstwie (poliandrii), małżeństwie kobiety z mężczyznami, a. na wielożeństwie (poligynii), małżeństwie mężczyzny z kobietami.

Rodzina patriarchalna charakteryzująca się silną władzą najstarszego mężczyzny w rodzinie a. w rodzie.

Rodzina matriarchalna hipotetyczna forma rodziny w pewnej fazie społećzeństw pierwotnych, w której dominujące znaczenie miała, wg J. J. Bachofena, kobieta-matka. Rodzina patrylinearna, w której dziecko włączane jest do rodu ojca. Rodzina matrylinearna, w której dziecko włączane jest do rodu matki.

Rodzina patrylokalna, w której kobieta włączona zostaje do lokalnej grupy, w której żyje mąż. Rodzina matrylokalna, w której mężczyzna włączany jest do lokalnej grupy, w której żyje żona.

Podobne prace

Do góry