Ocena brak

RODZAJE POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ KLINICYSTY - Podstawowe zagadnienia psychoprofiIaktyki, prewencji patologii

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

Działania praktyczne psychologa klinicznego, których celem jest zapobie­ganie patologii mają swój rodowód w ruchu higieny psychicznej i psychologii prewencyjnej. Prewencję zalicza się niekiedy do promocji zdrowia. Są to dziedziny krzyżujące się, ale nie tożsame.

Dla określenia działań pomagających zapobiegać różnym formom patolo­gii używamy dwóch określeń: profilaktyka, względnie psychoprofilaktyka, lub prewencja albo też psychologiczna prewencja. Termin profilaktyka ma rodowód europejski i był używany już w latach trzydziestych XX wieku, natomiast termin prewencja upowszechnił się w USA, gdzie powstała nawet subdyscyplina nazwana psychologią prewencyjną. Mimo wielu różnic w definiowaniu prewencji można określić psychologiczną prewencję jako:

„(...) zespół działań, w których wykorzystuje się metody i środki psychologiczne w celu obniżenia prawdopodobieństwa wystąpienia zaburzeń w funkcjonowaniu somatycznym, psychologicznym i społecz­nym".

Cel ten osiąga się przez przeciwdziałanie czynnikom ryzyka i wzmacnianie zasobów.

George Albee, jeden z twórców psychologii prewencyjnej, wyko­rzystał dane z badań Caplana i poparł pogląd, że ryzyko patologii nie musi się ujawniać, może zostać skompensowane czynnikami odpornościo­wymi. Poniżej przedstawiamy zmodyfikowany „wzór prawdopodobieństwa ujawnienia się patologii".

Prawdopodobieństwo zachorowania = Czynniki ryzyka (B P S. E) Zasoby (B, P, S, E)

Prawdopodobieństwo wystąpienia nowych zachorowań jest tym większe, im więcej działa różnorodnych czynników wysokiego ryzyka, przy słabych zasobach kompensujących zagrożenie. We wzorze wymieniono główne grupy czynników ryzyka i zasobów. Do biologicznych czynników ryzyka (B) zalicza się obciążenia genetyczne, niekorzystne właściwości mózgu, wrodzone wady biologiczne. Ryzyko psychologiczne (P), to cechy temperamentu i osobowości blokujące rozwój, deficyty poznawcze, niekorzystne wzory motywacyjne, czy wreszcie złożone wzory ryzyka, takie jak wzór zachowania A. Do psychologicznych czynników ryzyka zalicza się także przewlekły stres, wydarzenia krytyczne i traumatyczne. Niski status społeczno-ekonomiczny, bezrobocie, dysfunkcjonalne rodziny, brak sieci wsparcia, i więzi społecz­nych, izolacja i alienacja - to społeczne czynniki ryzyka (S). Ważną rolę odgrywają także zagrożenia ekologiczne, zmiany klimatyczne, niszczenie zasobów naturalnych (E).

Czynniki ryzyka można zasadniczo podzielić na ryzyko sytuacyjne (stres wydarzeń), rozwojowe (okresy krytyczne w rozwoju, np. kryzys dorastania, kryzys wieku średniego) oraz temperamentalne (wysoka reaktywność i niska wytrzymałość) i osobowościowe (związane np. z poszukiwaniem stymulacji, typem wiedzy i schematów poznawczych, struktury Ja). Czynniki ryzyka mogą być kompensowane zasobami ekologicznymi, biologicznymi, psycho­logicznymi i społecznymi. Przyjmujemy, że te cechy jednostki i otoczenia, które warunkują prozdrowotną transakcję człowieka ze środowiskiem i ob­ciążeniami nazywać będziemy uogólnionymi zasobami odpornościowymi.

Prewencja może polegać na minimalizowaniu zagrożeń przez eliminowanie czynników ryzyka, np. usuwanie zanieczyszczeń, powstrzymywanie się od destrukcyjnych zachowań, ograniczenie podaży alkoholu i narkotyków, lik­widowanie „pustego" wolnego czasu, przekształcanie siedlisk szkolnych, ograniczanie programów TV ryzykownych dla rozwoju emocjonalnego dzieci. Oddziaływanie na czynniki ryzyka nazywa się w profilaktyce strategią negatywną, występującą najczęściej jako negatywne kampanie antynikoty­nowe, antyalkoholowe, antyrakowe. W kampaniach tych kładzie się nacisk na rozwijanie wiedzy o ryzyku, podnoszenie świadomości i poczucia za­grożenia tym ryzykiem. Strategie negatywne budzą reakcje oporu zwane reaktancją. Są one prawdopodobnie skuteczne wówczas, gdy ryzyko jest bardzo wysokie.

Coraz częściej autorzy programów prewencyjnych odwołują się do strategii pozytywnej, która polega na wzmacnianiu zasobów odpor­nościowych i kształtowaniu licznych kompetencji potrzebnych do przeciw­działania zagrożeniom. Te strategie są właściwe dla promocji zdrowia. Można więc powiedzieć, że promocja i pierwotna prewencja posługują się tymi samymi strategiami. Najczęściej stosuje się metody rozwijania umiejętności ważnych dla realizacji zadań rozwojowych, a więc umiejętności podejmo­wania decyzji, komunikowania się, tworzenia warunków wsparcia społecz­nego i umiejętności korzystania ze wsparcia, umiejętności radzenia sobie ze stresem i przemocą. Osobnym przykładem pozytywnych strategii prewen­cyjnych są programy nastawione na podnoszenie jakości życia.

Warto jednak odróżniać prewencję od promocji, gdyż różnią się one podstawowymi założeniami. W modelu prewencyjnym poszukuję się zależ­ności przyczynowo-skutkowych między czynnikami ryzyka a pojawieniem się choroby. Działanie prewencyjne ma w pierwszym rzędzie przeciwdziałać pojawieniu się zaburzeń. Jest więc nastawione przede wszystkim na grupy ryzyka. Przykładem takiego działania jest profilaktyka chorób serca i chorób onkologicznych. W modelu promocyjnym myślenie przyczynowo-skutkowe nie jest najważniejsze, zakłada się tutaj powiązania wielostronne różnych aspektów wpływających na kształtowanie zdrowia, zgodnie ze społeczno-ekologicznym i całościowym podejściem do zdrowia. Na te zależności zwracaliśmy już wcześniej uwagę.

Caplan zaproponował podział prewencji na pierwotną, wtórną (drugiego stopnia) i trzeciego stopnia. Prewencja pierwotna jest prewencją właściwą, gdyż zmierza do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia zaburzeń (zmniejszenia wskaźnika zachorowalności) przez przeciwdziałanie czynnikom ryzyka, zanim spowodują wystąpienie zaburzeń. Prewencja wtórna ma miejsce wówczas, gdy wykryto wczesne sygnały zaburzeń i dąży się do powstrzymania rozwoju patologii. W tym rodzaju prewencji można wykorzystywać metody właściwe dla terapii. Prewencja trzeciego stopnia ma na celu zapobieganie skutkom przebytej choroby (i hospitalizacji) oraz przeciwdziałanie jej nawrotom. W psychiatrii ten typ prewencji zaliczany też jest do rehabilitacji i opieki środowiskowej.

Systematyka Caplana, choć bardzo popularna, nie przyczyniła się do precyzowania pojęcia prewencji. Współcześnie do prewencji właściwej zali­cza się tylko prewencję pierwotną i akcentuje się strategie promocyjne. Emory Cowen zwraca uwagę na specyfikę działań prewencyjnych, mających na celu zapobieganie zaburzeniom psychicznym. Według tego autora pier­wotna prewencja psychopatologii, jest pojęciem węższym, oznaczającym zespół działań, które zmierzają do wzmocnienia psychologicznych zasobów i przeciwdziałania psychologicznym i społecznym czynnikom ryzyka. Chodzi tu o prewencję nerwic, zaburzeń osobowości i zapobieganie uzależnieniom, a także patologii społecznej. Psychologiczna prewencja psychopatologii powinna dotyczyć ludzi, którzy mają subiektywne poczucie zdrowia, ale należą do grup ryzyka.

Grzelak i Wolniewicz-Grzelak przedstawiają typologię programów profilaktycznych i wyniki ewaluacji tych programów w odniesieniu do problemów uzależnień u młodzieży. Modele te nawiązują do różnych orien­tacji wyjaśniających zaburzenia o charakterze uzależnień i są adresowane do sfery poznawczej, emocjonalnej lub behawioralnej:

model oświaty zdrowotnej zakłada, że wiedza o czynnikach ryzyka uzależ­nień wystarcza, by powstrzymać się od zachowań autodestrucyjnych zwią­zanych z używaniem toksycznych środków psychoaktywnych;

• model edukacji emocjonalnej zakłada, że kryzysy tożsamości, problemy osobistego rozwoju są przyczyną zachowań ucieczkowych. Programy profilaktyczne nastawione są na rozwój osobisty, w szczególności na ekspresję emocji;

• model wpływów społecznych, zwany też modelem rówieśniczym, pod­kreśla znaczenie wpływu wzorów zachowań osób znaczących - dorosłych i rówieśników - zarówno w genezie uzależnień, jak profilaktyce. Model ten nastawiony jest na odpieranie presji dealerów i innych osób zachęcają­cych do zachowań autodestrukcyjnych; modeluje się w nim zachowania zdrowe, ćwiczy specyficzne formy asertywności i wykorzystuje się mode­lującą funkcję liderów młodzieżowych;

• model alternatyw zakłada, że nadużywanie środków psychoaktywnych, to forma zastępczego zaspokajania potrzeb oraz poszukiwania przyjemnych przeżyć i unikania przykrości. Profilaktyka ukierunkowana jest na stwo­rzenie atrakcyjnych form spędzania wolnego czasu, rozwijania zaintereso­wań i zaangażowań;

• model umiejętności życiowych zakłada, że przyczyny uzależnień są różnorodne, tkwią w osobowości i czynnikach społecznych. Profilaktyka jest nastawiona na uczenie różnych kompetencji życiowych: radzenia sobie ze stresem, ustalania wartości i celów, wzmacniania tożsamości i kontroli nad własnym działaniem;

• model promocji zdrowia ma charakter systemowy i wykorzystuje przede wszystkim strategie pozytywne, wzmacniania i rozwoju zasobów środowis­kowych i jednostkowych.

Wraz z rozwojem problematyki tworzenia i monitorowania programów promocji zdrowia i prewencji patologii w psychologii rozwinęły się badania ewaluacyjne. Badania te pokazały, jak skomplikowane jest ocena skuteczności programu profilaktycznego. Przy zastosowaniu metaanalizy wykazano, że najwyższe wskaźniki efektywności osiągano dla modelu rówieśniczego. Stwierdza się także, iż tworzenie programów profilaktycznych wymaga bardzo dobrych przygotowań i diag­nozy środowiska, spełniającej wymogi ekspertyzy. Skuteczne są bowiem tylko te programy, które są dostosowane do potrzeb grupy, społeczności i szerszego kontekstu społecznego.

Podobne prace

Do góry