Ocena brak

RODZAJE I GATUNKI LITERACKIE

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

RODZAJE I GATUNKI LITERACKIE

Świat twórczości literackiej jest wewnętrznie zróżnicowany — dzieli się na rozmaite klasy, obejmujące dzieła podobne pod względem budowy. W kręgu kultury europejskiej utrwalił się (od czasów jeszcze starożytnych) — jako najbardziej elementarny — podział na trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. Główne wyróżniki rodzajowe to:

  • typ podmiotu literackiego i sposób jego uzewnętrzniania się w strukturze utworu;

  • typ organizacji językowej dzieła (a więc jego stylu);

  • typ budowy świata przedstawionego w dziele (a więc kompozycjidzieła).

Wyróżniki te są trwałe i pozahistoryczne. Natomiast w ramach rodzajów kształtują się pewne historycznie zróżnicowane wzorce budowy dzieła, czyli — gatunki literackie. Istnieją zatem gatunki epickie (np. nowela czy powieść), gatunki liryczne (np. elegia, oda czy sielanka) oraz gatunki dramatyczne (np. tragedia czy komedia). Istnieją także gatunki wykazujące cechy różnych rodzajów literackich, tzw. gatunki mieszane, np. ballada, dramat romantyczny lub powieść poetycka. Na obrzeżach świata literatury znajdują się rozmaite gatunki pograniczne, w których cechy swoiście literackie łączą się z cechami znamiennymi dla innych form piśmiennictwa (do takich należą m. in. esej, reportaż czy felieton).

Epika

Obejmuje utwory, w których: —-

  1. podmiot literacki występuje jako narrator, z którego opowieściwyłania się świat przedstawiony,

  2. podstawową i nadrzędną formę wypowiedzi stanowi narracja,

  3. ośrodkiem świata przedstawionego jest fabuła.

Narrator — to skonstruowana przez autora fikcyjna osoba opowiadająca, nadawca wypowiedzi, w której rodzi się, kształtuje i ulega przemianom świat przedstawiony dzieła epickiego. Świat ten jest nieodmiennie przeszłością w stosunku do czasu i okoliczności, w jakich narrator rozwija swoją wypowiedź. O typie narratora decydują dwa przede wszystkim czynniki: po pierwsze, jego pozycja wobec świata przedstawionego, po wtóre — stopień jego uwidocznienia w dziele. Pozycja narratora to zarówno przyjęty przezeń punkt widzenia, jak zakres wiedzy o zjawiskach będących przedmiotem opowiadania, jak wreszcie dystans — czasowy, poznawczy, moralistyczny — wobec opowiadanej historii. Z kolei widoczność narratora w strukturze utworu wiąże się z: gramatyczną jawnością „ja" opowiadającego, pojawianiem się powiadomień o samym fakcie i sytuacji opowiadania, występowaniem bezpośrednich zwrotów do czytelnika oraz ocen i komentarzy odnoszących się do świata postaci. Za wzorcowy uznaje się zwykle typ narratora ukształtowany w powieści XIX wieku, charakteryzujący się daleko posuniętym ukryciem poza opowiadanym światem, nieograniczoną empirycznie wiedzą o postaciach i zdarzeniach, jednolitością punktu widzenia przy ich przedstawianiu oraz stałym dystansem — poznawczym i moralisty-cznym — wobec przedmiotu narracji. Jest to narrator znany z utworów powieściowych Balzaka lub z Nad Niemnem Orzeszkowej. Odmiennym typem — choć również utrwalonym w tradycji epickiej — jest narrator opowiadający historię własnego życia, będący więc zarówno podmiotem, jak i bohaterem narracji (np. w Robinsonie Crusoe Daniela Defoe czy w Mikolaja Doświadczyńskiego przypadkach Krasickiego). Te dwie jego role są jednak oddalone od siebie dystansem czasu i życiowego doświadczenia. Inaczej rzecz wygląda, gdy narrator, nie będąc tożsamy z żadną postacią, likwiduje taki dystans i umieszcza swój punkt widzenia jak gdyby w obrębie świata przedstawionego, solidaryzując się ze stanowiskiem jednej lub kolejno różnych postaci. Tak dzieje się w nowszej prozie narracyjnej od czasów naturalizmu (wyrazistych przykładów dostarczają utwory Żeromskiego). Zdarza się, że w jednym utworze występuje paru narratorów — wtedy jednak są oni zwykle umieszczani na różnych poziomach jego struktury. Tak np. Rzecki, który spisuje pamiętnik, opowiadając w nim nie tylko o sobie, ale i życiu Wokulskie-go, jest w strukturze narracyjnej Lalki podporządkowany narratorowi głównemu, który opowiada o nim samym i o fakcie spisywania przezeń pamiętnika. W podobnym podporządkowaniu usytuowany jest Marlo-we — narrator występujący w Lordzie Jimie Josepha Conrada.

 

Narracja — to wypowiedź monologowa prezentująca jakiś ciąg minionych zdarzeń, postacie w nich uczestniczące oraz okoliczności, w jakich się rozgrywały. Istnieją dwa podstawowe rodzaje epickiej narracji związane ze sposobami językowego ujawniania się narratora. Pierwszy to narracja autorska (albo trzecioosobowa), w której podmiot opowiadający znajduje się na zewnątrz świata przedstawionego i rozwija o nim relację, mniej czy bardziej zobiektywizowaną; drugi — narracja pamiętnikarska (albo pierwszoosobowa): narrator występuje tu jako „ja", mówiąc o zdarzeniach i sytuacjach, których był świadkiem lub w których sam uczestniczył. W zależności od tego, czy na plan pierwszy przedstawienia wysuwają się zjawiska dynamiczne, rozwijające się w czasie, czy zjawiska statyczne (zwłaszcza rozmieszczone w przestrzeni), narracja przybiera formę opowiadania bądź opisu; pomiędzy nimi rozciąga się rozległa dziedzina form narracyjnych o charakterze pośrednim czy mieszanym. Do najbardziej uniwersalnych wyróżników opowiadania należą: gramatyczna forma czasu przeszłego, określająca dystans czasowy między momentem formułowania relacji a opowiadanymi zdarzeniami; podkreślanie za pomocą środków leksykalnych i gramatycznych następowania po sobie w czasie przedstawionych zjawisk; uwyraźnianie wszelkich innych zależności między nimi, zwłaszcza zaś związków przyczynowych. Od tak wyposażonej formy opowiadania właściwego różni się z jednej strony opowiadanie informacyjne, powiadamiające

0 zdarzeniach typowych i powtarzalnych w świecie przedstawionym lubprzekazujące uogólnioną wiedzę narratora o określonych odcinkachfabuły (taki charakter ma w znacznej mierze początkowy rozdział Nocy

1 dni ukazujący genealogię obojga bohaterów), z drugiej zaś opowiadanieunaoczniające, które maksymalnie konkretyzuje i uplastycznia opowiadane zdarzenia, ukazując je bezpośrednio, często w czasie teraźniejszym(jest to praesens historicum), a więc przybliżając do płaszczyzny czasowej, na której znajduje się narrator (np. IX księga Pana TadeuszaBitwa). Opis z kolei różnicuje się przede wszystkim wedle kryteriówprzedmiotowych. Mamy więc opisy osób (zewnętrzne i psychologiczne),opisy tła zdarzeń (pejzaży, wnętrz, realiów), wreszcie opisy sytuacji (najbliższe opowiadaniu). Na ogół opis stanowi formę podrzędną wobecopowiadania — zwłaszcza w dwudziestowiecznej prozie narracyjnej.Jednakże w eposie homeryckim, a także — w inny sposób — w powieścirealistycznej i naturalistycznej występowały bardzo rozwinięte partieopisowe, nieraz w znacznym stopniu usamodzielnione wobec opowiadania.

W ramach narracji kształtuje się zazwyczaj (choć nie bezwyjątkowo) druga płaszczyzna językowa utworu epickiego — wypowiedzi postaci. Są to przede wszystkim dialogi, ale również — w mniejszym stopniu — monologi postaci (np. przemówienie, wykład czy kazanie) oraz zapisane w formie monologu, faktycznie nie wypowiedziane, myśli, spostrzeżenia i doznania bohatera, czyli tzw. monolog wewnętrzny. Każda z takich wypowiedzi jest uwikłana w kontekst narracyjny i może w jego obrębie uzyskiwać mniejszą lub większą autonomie jako przytoczenie. Stosunkowo najbardziej samodzielne są przytoczenia w mowie niezależnej — niezawisłe składniowo od ram narracji. Najmniejszą samodzielność pozostawia słowom postaci mowa zależna — składniowo podrzędna względem zdań narracji („powiedział, że...", „pomyślał, że..." itp.), zakładająca nie tyle reprodukowanie przywoływanych wypowiedzi, co ich streszczenie lub omówienie z punktu widzenia narratora. W nowoczesnej prozie powieściowej szeroko rozpowszechniona jest mowa pozornie zależna (przede wszystkim jako sposób przytoczenia monologu wewnętrznego), która stanowi swoistą krzyżówkę tamtych dwóch form. Umożliwia ona bezpośrednie przejście od narracji do wypowiedzi bohaterów: wskaźniki formalno-gramatyczne (zwłaszcza trzecia osoba zaimka) przyporządkowują ją narracji, natomiast perspektywa znaczeniowa i nacechowanie stylistyczne (słownictwo, budowa zdań i intonacja) reprezentują wyraziście sposób myślenia i mówienia postaci.

Fabuła — to porządek zdarzeń składających się na koleje życiowe ukazanych postaci. Zdarzenia są tu wielorako powiązane: przez następstwo czasowe, przez zależności przyczynowo-skutkowe, a także przez to, że tworzą szereg rozwijający się w kierunku założonego celu. W różnych typach fabuł epickich rozmaicie wygląda hierarchia tych powiązań. Przebieg zdarzeniowy, w którym dominuje nastawienie na cel (czyli na określone rozwiązanie narosłych konfliktów), nazywamy akcją. Może ona być częścią jakiejś rozleglejszej fabuły (np. dzieje miłości Wokulskiego do Izabeli w Lalce — zakończone próbą samobójstwa bohatera), ale też układem tożsamym z całą fabułą (np. w noweli, w powieści kryminalnej lub awanturniczej). Zdarzenia w obrębie fabuły łączą się w pewne ciągi wyższego rzędu — wątki. O jedności wątku decyduje w każdym wypadku postać lub grupa postaci, które uczestniczą w zdarzeniach. Obok fabuł jednowątkowych (w większości utworów nowelistycznych, ale także w niektórych powieściowych, np. w Chamie Orzeszkowej czy w Wiernej rzece Żeromskiego) występują fabuły wielowątkowe — zwłaszcza w powieściach społeczno-obyczajowych i historycznych. W tym drugim wypadku mamy zazwyczaj do czynienia z hierarchicznym układem wątków — odpowiadającym hierarchii ważności postaci. I tak wątek główny obejmuje dzieje pierwszoplanowej postaci utworu — bohatera (np. losy Maćka Chełmickiego w Popiele i diamencie Andrzejewskiego); podporządkowane są mu wątki uboczne dotyczące postaci drugoplanowych (np. Telimeny i Hrabiego w Panu Tadeuszu). W rozwiniętych układach fabularnych — w powieści lub w eposie — obok zdarzeń uszeregowanych w wątki występują liczne epizody, nie umiejscowione w nadrzędnym porządku przyczynowo-skutkowym; ich głównym zadaniem jest charakterystyka tła (społecznego, obyczajowego, historycznego), na którym rozgrywają. się opowiadane wypadki. W takich przygodnych zdarzeniach lub sytuacjach pojawiają się postacie nie mające większego wpływu na rozwój fabuły.

Fabuła epicka ukazuje życie ludzi w warunkach określonego miejsca i czasu, zarazem jednak umożliwia prezentację ich przeżyć, myśli, nastawień i konfliktów wewnętrznych. Zakłada ona zawsze motywację ich działań i postaw, a więc wprowadza jakiś rodzaj uzasadnień, dzięki którym owe działania i postawy wydają się wytłumaczalne, a w ślad za tym cały mechanizm świata przedstawionego w dziele zyskuje zrozumiałość. Motywacja ma zawsze po części charakter swoiście literacki, to znaczy wiąże się ze schematami budowy fabularnej utrwalonymi w tradycji danego gatunku. Przede wszystkim jednak polega na wprowadzeniu w obręb świata przedstawionego pewnych tłumaczeń i uzasadnień, które odsyłają do doświadczeń czytelnika w świecie rzeczywistym. I tak mamy do czynienia z motywacją realistyczną, która opiera się na kryteriach zdroworozsądkowych i tłumaczy sytuację bohatera w kategoriach praw rządzących życiem społecznym (motywacja społeczna) lub też w kategoriach psychologicznych, takich jak charakter, namiętności, ambicje, obsesje itp. (motywacja psychologiczna). Na przeciwnym biegunie znajduje się motywacja fantastyczna, która uwarunkowania ludzkich poczynań umieszcza wśród zjawisk nadprzyrodzonych, cudownych, nieuchwytnych rozumowo, a dostępnych jedynie wierze lub wyobraźni (np. w micie, baśni czy legendzie). Jeszcze inną naturę ma motywacja metafizyczna, tłumacząca życie bohatera w kategoriach losu, przeznaczenia, anonimowych sił działających niezależnie od jego woli (np. w Procesie Kafki).

Postać epicka podlega charakterystyce, która określa jej miejsce w porządku świata przedstawionego: w obrębie fabuły, wśród innych występujących postaci oraz w odniesieniu do tła zdarzeń. Celem charakterystyki może być z jednej strony indywidualizacja, a więc udobitnienie swoistych i niepowtarzalnych cech postaci, z drugiej zaś podkreślenie takich właściwości, które czynią z niej typ reprezentujący jakąś grupę społeczną, uniwersalną postawę wobec życia lub po prostu konwencjonalny schemat bohatera literackiego. Równowaga obu tych aspektów należała do znamiennych rysów powieści dziewiętnastowiecznego realizmu. Rozróżnić trzeba charakterystykę zewnętrzną, która dotyczy wyglądu i zachowań postaci, oraz charakterystykę wewnętrzną, która mówi

  1. psychice postaci, ojej uczuciowości, życiu umysłowym i światopoglądzie. Zarówno jedna, jak druga może występować bądź jako charakterystyka bezpośrednia — gdy jest formułowana wprost przez narratora,bądź jako charakterystyka pośrednia — gdy wynika ze słów, myśli

  2. działań samej postaci lub z opinii, jaką o niej mają inne występującew utworze postacie. Istotne jest, w jakiej mierze postać (a zwłaszczabohater utworu) rozwija się wraz z przebiegiem fabuły. W związku z tymmożna mówić o dwóch możliwościach krańcowych: z jednej stronymamy do czynienia z postacią statyczną, która stanowi pewien ustalonyzespół cech nie podlegający przemianom wraz z narastającymi zdarzeniami (np. bohaterowie eposu homeryckiego: Achilles czy Odyseusz),z drugiej zaś — z postacią dynamiczną, która podlega mniej czy bardziejzauważalnym zmianom, przekształceniom i przełomom pod wpływemrozwijających się okoliczności fabularnych (np. Konrad Wallenrod,Rastignac z Ojca Goriot Balzaka czy Raskolnikow ze Zbrodni i karyDostojewskiego).

Rozpiętość czasu zdarzeń, w którym egzystują postacie, może być bardzo rozmaita: od krótkiej chwili (np. w noweli Nowa miłość Iwasz-kiewicza) po całe dziesięciolecia (np. w Nocach i dniach Dąbrowskiej czy w Przeminęło z wiatrem Margaret Mitchell). Uszeregowanie zdarzeń najczęściej bywa chronologiczne, ale występują też — np. w romantycznej powieści poetyckiej lub w dwudziestowiecznej prozie powieściowej — celowe zakłócenia chronologii fabularnej (tzw. inwersje czasowe), które mają za zadanie wywoływać efekt zagadkowości i zawikłania w świecie przedstawionym lub też stanowić odpowiednik procesu stopniowej rekonstrukcji „prawdziwego" przebiegu zdarzeń (np. Granica Nałkowskiej czy Zazdrość i medycyna Choromańskiego).

 

Podobne prace

Do góry