Ocena brak

RODZAJE CZYNNOŚCI POZNAWCZYCH

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

Czynności poznawcze róŜnią się między sobą przede wszystkim ze względu na typ przedmiotów, które ujmują, oraz sposób, w jaki do tych przedmiotów się odnoszą. Dzieli się zazwyczaj czynności poznawcze na ujmujące swój przedmiot bezpośrednio (poznanie bez-pośrednie) i pośrednio (poznanie pośrednie), na zmysłowo-intelektualne (nie ma aktów poznawczych czysto zmysłowych) i czysto intelektualne, na intuicyjne i dyskursywne; przy czym te terminy i opozycje bywają róŜnie rozumiane. MoŜna by jeszcze wprowadzić podział czynności poznawczych na normalne i paranormalne (jak telepatia czy jasnowidzenie), my jednak będziemy się zajmować tylko pierwszymi, gdyŜ drugie mogą być przedmiotem, lecz nie źródłem poznania naukotwórczego.

Nie jest łatwo wyraźnie przeciwstawić sobie p o z n a n i e b e z p o -ś r e d n i e i p o ś r e d n i e58. Ogólnie moŜna zaproponować, iŜ pierwsze to poznanie, które ujmuje swój przedmiot bez pośrednika nieprzezroczystego (tzn. takiego, który najpierw musi stać się sam tematem poznania,  Ŝeby odegrać rolę poznawczą „medium"), bez uŜycia znaków i rozumowań, bez odwołania się do wcześniej uznanych sądów, całościowo. W innych wypadkach mamy do czynienia z poznaniem pośrednim. Istnieją dwa zasadnicze rodzaje poznania pośredniego: przez obraz lub znak oraz przez skutek (za pomocą rozumowania). Natomiast poznanie bezpośrednie ma wiele odmian; istnienie niektórych z nich jest przedmiotem dyskusji.

Nie wchodząc w szczegóły i rozmaite spory, wymieńmy jako przykłady poznania bezpośredniego następujące rodzaje czynności poznawczych: spostrzeŜenie zmysłowe zewnętrzne (informuje o zewnętrznych ciałach), spostrzeŜenie zmysłowe wewnętrzne (informuje o przedmiocie zwanym „moim ciałem"), spostrzeŜenie wewnętrzne (informuje o psychice spo-strzegającego), spostrzeŜenie cudzej psychiki (informuje o psychice drugich, o ile ta jest wyraŜona wprost w ich ciele), przypomnienie (informuje o tym, co minione i niegdyś przypominającemu dane), quasi-spostrzeŜenie (np. percepcja estetyczna tego, co przedstawione w filmie), percepcja w wyobraźni (tego, co sobie wyobraziłem); wymienia się teŜ percepcję (intuicję) wartości, doświadczenie moralne (czy moralności czegoś) i doświadczenie religijne. Oprócz tych rodzajów bezpośredniego poznania - które moŜna zaliczyć do doświadczenia w sensie szerszym - wymienia się jeszcze róŜne postaci percepcji czysto intelektualnej (intelekcja pierwszych zasad u Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, intuicja intelektualna u Kartezjusza, ogląd ejdetyczny u fenomenologów). Ponadto mamy do czynienia z koncepcjami trudnymi do jednoznacznego wyinterpretowania (np. apercepcja transcendentalna u Kanta) lub wykraczającymi poza tradycyjnie przyjęte ramy (np. intuicja u Bergsona).

W kaŜdym razie percepcja czysto intelektualna to bezpośrednie i nienaoczne ujęcie czegoś w je-go toŜsamości czy takoŜsamości, w jego sensie, roli, to rozumienie czegoś65; ujmując pewne relacje między prostymi treściami czy jakościami, między sensem (treścią) pojęć lub sądów, intelekcja stanowi podstawę lub ogniwa procesów (operacji) myślowych, jak rozumowania czy wnioskowania. D o ś w i a d c z e n i e moŜna pojmować szerzej i węziej. Tutaj propo-nujemy przez doświadczenie rozumieć poznanie bezpośrednie, naoczne czegoś jednostkowego. Ów jednostkowy przedmiot (czy sytuacja, zdarzenie lub faza procesu) moŜe być dany w doświadczeniu jako realny i aktualnie istniejący (tak jest w róŜnych rodzajach spostrzeŜenia), jako miniony, niegdyś istniejący i niegdyś dany (tak jest w przypomnieniu) lub jako nierzeczywisty, chociaŜ niekiedy odwzorowujący to, co rzeczywiste (np. przy percepcji fotografii). Szczególnymi postaciami doświadczenia (zwanego teŜ z grecka empirią) są obserwacja i eks-peryment. O b s e r w a c j a to doświadczenie z uwagą, w określonym celu.

E k s p e r y m e n t to doświadczenie (obserwacja) czegoś wywołanego przez poznającego w sytuacji zaplanowanej. Obserwacja i eksperyment są więc kie-rowane pewnym zadaniem, zmierzają do uzyskania odpowiedzi na określone pytania. W charakterystyce doświadczenia waŜną sprawą jest zwrócenie uwagi na udział w percepcji czegoś elementów intelektualnych, teoretycznych. MoŜna np. patrząc w tym samym kierunku widzieć jakiś konglomerat kształtów, kolorów, szelestów czy woni albo pewne - zabarwione, gładkie lub szorstkie - płaszczyzny i bryły, albo np. dąb zielony lub samochód. W związku z tym rozróŜnia się doświadczenie niezaangaŜowane teoretycznie i zaangaŜowane teoretycznie lub doświadczenie teoretycznie niezdeterminowane i zdeterminowane; to ostatnie nazywa się teŜ doświadczeniem rozumiejącym, a więc doświadczeniem posługującym się pewnymi schematami pojęciowymi, ujmującym swój przedmiot w pewne intelektualne struktury, klasyfikująco.

W nauce, w filozofii do-świadczenie jest zawsze w jakiś sposób teoretycznie zaangaŜowane; a ponadto jest wątpliwe, czy moŜe być doświadczenie całkowicie teoretycznie niezdetermi-nowane, nierozumiejące. Po prostu mielibyśmy wtedy do czynienia z doznawa-niem mnogości („chmury") treści wraŜeniowych (błysków, woni, szelestów), ewentualnie takŜe treści emocjonalnych (jasności lub ponurości, spokoju, ukojenia, równowagi lub niepokoju, napięcia, chwiejności) oraz nadbudowanych na nich jakości postaciowych. Dziś raczej zrezygnowano z poszukiwania tzw. czystego (tzn. całkowicie pozbawionego teoretycznych, intelektualnych wtrętów) doświadczenia. Co więcej, uwaŜa się,  Ŝe takie doświadczenie byłoby sztuczną, właśnie teoretyczną konstrukcją lub specjalnie wyuczonym sposobem percypowania.

Z poznaniem związane są takie operacje myślowe, jak podział, klasyfikacja, rozumowanie, uzasadnianie (argumentacja), pokazywanie czegoś (to ostatnie nie jest zabiegiem czysto myślowym). Rozumowanie jest traktowane jako naczelny przykład poznania pośredniego, jest operacją prowadzącą (przynajmniej niekiedy) do istotnego wzbogacenia naszej wiedzy o nowe twierdzenia. Pomijając pozafilozoficzne, potoczne znaczenia słowa „intuicja", trzeba wyróŜnić dwa zasadnicze pojęcia intuicji; w filozofii nowoŜytnej pierwsze moŜna wiązać z Kartezjuszem, drugie wprowadził (przynajmniej wyraźnie) H. Bergson. W pierwszym znaczeniu i n t u i c j a to poznawcze ujęcie czegoś wprost (bezpośrednio), naocznie (oglądowo) i całościowo, jakby jednym rzutem oka; przeciwieństwem intuicji jest dyskurs, czyli ujęcie czegoś (poznanie pewnej całości) poprzez ujęcie jego poszczególnych części i stron i uchwycenie relacji między nimi, w szczególności poprzez uchwycenie relacji między pojęciami i sądami dotyczącymi fragmentów lub własności danego przedmiotu.

W drugim znaczeniu intuicja to  świadoma postać instynktownego (ufundowanego biologicznie), niejako od wewnątrz penetrującego współpłynięcia i współczucia z rzeczywistością; intuicja jest tu przeciwstawiana zarówno wszelkiemu poznaniu intelektualnemu, jak i doświadczeniu, w którym występują ujęcia intelektualne, schematy pojęciowo-werbalne. ZbliŜone do bergsonowskiego jest pojmowanie intuicji jako poznania niejako noszonego przez emocje lub współ-konstytuowanego przez czynniki pozapoznawcze (uczuciowo-poŜądawcze); taka byłaby np. intuicja emocjonalna wartości według niektórych fenomenologów.

Podobne prace

Do góry