Ocena brak

Rewolucja przemysłowa w Wielkiej Brytanii

Autor /motorola Dodano /27.04.2012

W końcu XVIII wieku w Wielkiej Brytanii zaczęty się przeobrażenia, dzięki którym gospodarka kraju, zdominowana dotychczas przez oparte na feudalnych stosunkach rolnictwo, przeszta całkowitą transformację. Brytyjczycy stali się pionierami rewolucji przemysłowej, która miała ogarnąć cały świat.

W połowie XVIII wieku Wielka Brytania była już liczącą się potęgą gospodarczą i morską. Jednak większość stosunkowo nielicznej ludności tego kraju wciąż mieszkała i pracowała na wsi. Przedsiębiorstwa przemysłowe, jak kopalnie czy huty, funkcjonowały na małą skalę, a Londyn był jedynym naprawdę dużym miastem. Na przestrzeni wieków zmiany zachodziły tak powoli, że były prawie niezauważalne. Większość ludzi uważała swój sposób życia za część ustanowionego tradycją porządku rzeczy i nie zdawała sobie sprawy, że rozpoczęła się nowa era w historii świata.

Rewolucyjne zmiany

Ten okres w historii gospodarczej Wielkiej Brytanii określa, się mianem „rewolucji przemysłowej", choć wśród wielu procesów, które wtedy zachodziły, nie wszystkie związane były bezpośrednio z przemysłem. Niektóre z nich po prostu zazębiały się, popychając gospodarkę do przodu i przynosząc efekty, które śmiało można nazwać rewolucyjnymi. Liczne wynalazki i innowacje uczyniły z przemysłu tekstylnego i metalowego najważniejsze gałęzie gospodarki państwowej na całym świcie. Pojawiły się nowe źródła mocy - przede wszystkim maszyna parowa. Kopalnie węgla kamiennego dostarczały surowca energetycznego, a dzięki eksplozji demograficznej pojawiła się odpowiednia ilość rąk do pracy i rynek zbytu dla produkcji przemysłowej. W wyniku gwałtownej rewolucji w transporcie, obniżone zostały koszty i czasochłonność transportu surowców i gotowych produktów z miejsca na miejsce, a rewolucja agrarna odpędziła stare widmo głodu i umożliwiła utrzymanie się wzrostu demograficznego.

Doniosłe zmiany zaszły najpierw w produkcji wyrobów tekstylnych, dzięki paru nowo wynalezionym urządzeniom. „Latające czółenko" Johna Kaya (1733) przyśpieszyło proces tkania, anowa maszyna przędzalnicza (tzw. „spinning jenny") Jamesa Hargreavesa (1764) odegrała podobną rolę w przędzalnictwie..

Po tych wynalazkach przyszła kolej na napęd wodny dla maszyny przędzalniczej Richarda Arkwrighta (1769), którą przystosowano do potrzeb produkcji fabrycznej. Do napędu stosowano szeroko silę koni, wody lub maszyny parowej. Wynalezienie mechanicznego krosna przez Edmunda Cartwrighta (1758) doprowadziło do analogicznych zmian w tkactwie. Wkrótce produkcja wyrobów tekstylnych, którą przedtem zajmowali się przędzarze i tkacze prasujący we własnych domach, skoncentrowała się w wielkich fabrykach, zmieniając gruntownie życie robotników. Masowa produkcja fabryczna przyczyniła się do spadku cen produktów tekstylnych, co wywarto głęboki wpływ na tę gałąź gospodarki. Do tamtej pory głównym materiałem eksportowanym przez Wielką Brytanię była wełna, ale w pewnym monecie rozpoczęła się koniunktura na bawełnę, której producenci wykorzystali w pełni ogromne zapotrzebowanie na przewiewne, lekkie ubiory, zdatne do użytku w gorących klimatach Afryki i Azji. Miasteczka w południowej części hrabstwa Lancashire zaroiły się od warsztatów, w których przędzono bawełnę, a wielu przedsiębiorców z Manchesteru i Liverpoolu zrobiło na bawełnie fortuny. Popłynęły pieniądze z eksportu tego surowca za granicę, w pewnym okresie stanowiły one jedną czwartą wpływów eksportowych Wielkiej Brytanii.

Pierwsze fabryki wykorzystywały energię wodną, która była darmowa, lecz nie zawsze można było na niej polegać (każda susza mogła zatrzymać pracę fabryki). Wykorzystanie do napędzanial urządzeń pary wodnej było wydarzeniem decydującym, tak dla przemysłu tekstylnego, jak i dla rozwoju całej gospodarki.

Maszyny parowe znano już od XVI wieku, lecz były one kosztowne w eksploatacji. Jednak w 1769 roku James Watt, szkocki wynalazca, zbudował kondensator pary, który pozwalał utrzymywać stałą temperaturę w głównym zbiorniku wody. Ta różnica okazała się mieć niezwykle istotne znaczenie. W 1774 r. Watt wszedł w spółkę z Matthew Boul-tonem, wyposażając fabryki w Soho pod Birmingham w maszyny parowe. Wpływ, jaki wywarto to na przemysł brytyjski, można ocenić na podstawie słynnej przechwałki Boultona: „Sprzedaję tu to,l czego pragnie cały świat - moc!".

Wiek żelaza

Jednym z symboli brytyjskiej rewolucji przemysłowej było żelazo. Do końca wieku XIX używano go w konstrukcjach tak różnych, jak mosty, okręty i lokomotywy, londyńskiCrystal Pałace i paryska wieża Eiffela. Lecz jeszcze w roku 1700 brytyjski przemysł żelazny walczył o przetrwanie. Metal należało wytopić, co polegało na podgrzaniu rudy do temperatury topnienia, tak by żelazo mogło zostać oddzielone od zanieczyszczeń. Jednak w procesie wytopu .używano węgla drzewnego, a brytyjskie lasy, z których pochodził ten surowiec, zostały w większości wycięte, co uzależniało kraj od kosztownego importu.

Rozwiązanie problemu znalazł w roku 1709 Abraham Darby z Coalbrookdale. W trakcie eksperymentów zorientował się, że węgiel kamienny nie nadawał się do wytopu żelaza, ale odkrył, że zastosowanie koksu, który zawierał mniej zanieczyszczeń siarkowych, dawało znakomite rezultaty. Specjalna metoda Darby'ego pozostawała tajemnicą handlową co najmniej do lat 30. XVIII wieku, więc huty w Coabrookdale znakomicie prosperowały. Kolejny przedstawiciel dynastii Darbych, trzeci z kolei Abraham Darby, zbudował pierwszy w świecie most żelazny na rzece Severn (1779).

Gdy już tajemnica została ujawniona, wzrosła produkcja żelaza i wprowadzono nowe udoskonalenia techniczne. Wśród nich znalazło się wykorzystanie w roku 1775 maszyn parowych Watta i Boultona do wytworzenia w wielkich piecach hutniczych odpowiedniego ciągu, który konieczny byi do otrzymania wysokich temperatur. Był to jeden z wielu przykładów udanego połączenia w przemyśle kilku wynalazków. Huty metaM były głównymi motorami wzrostu takich miast, jak Birmingham i Sheffield, a w 1850 r.Wielka Brytania wytwarzała połowę światowej produkcji żelaza.

Niezbędnym warunkiem rozwoju przemysłu było zapewnienie wysokiego wydobycia węgla. Potrzebny był on do produkcji koksu, wykorzystywanego przy wytopie żelaza, oraz jako paliwo do maszyn parowych, które wprawiały w ruch maszyny w fabrykach, wielkie piece, okręty i lokomotywy. Ciągle rosnąca populacja potrzebowała coraz więcej węgla do wykorzystania w gospodarstwach domowych, natomiast w 1798 r. William Mudrock użył gazu do oświetlenia Boulton i fabryki Watta w Soho. Do roku 1815 Glasgow i Londyn były już oświetlone przez latarnie gazowe.

Szczęśliwie Wielka Brytania posiadała duże, bogate złoża węgla, położone w pobliżu głównych złóż rudy żelaza. Od początku XVIII wieku do wypompowywania wody z kopalni używano maszyn parowych, lecz poza tym w górnictwie pojawiło się niewiele innowacji. Wykopywanie węgla spod ziemi było ciągle „najtrudniejszą robotą pod słońcem", cała struktura cywilizacji przemysłowej XIX wieku wspierała się na pracy rąk całej rzeszy ludzi ciężko pracujących pod ziemią.

Kanały, drogi i koleje

Ze względu na słabo rozwinięty system transportu rozprowadzanie towarów było trudne i kosztowne; aż do XVIII wieku drogi brytyjskie były tak złe, że ciężkie towary przesyłano, gdy to tylko możliwe, drogą wodną. Dzięki wprowadzeniu rogatek (miejsc w których pobierano opłaty za korzystanie z dróg) można było utrzymywać najbardziej uczęszczane drogi w lepszym stanie, a techniki ich budowy zostały ulepszone przez inżynierów.

Jeszcze większą wagę miało przekopanie kanałów, rozpoczęte przez Jamesa Brindleya, który zbudował kanał Bridgewater (1763). Łączył on Kopalnie księcia Bridgewater z Manchesterem. Budowa kanału natychmiast wywarła wpływ na ceny-węgla w Manchesterze (spadły one o połowę), co dowiodło zalet kanałów w transporcie ciężkich towarów, rozpoczynając „manię kanałową".

Mania" trwała mniej więcej do lat 30. XIX wieku, Wielka Brytania była już wtedy pokryta siecią kanałów znacznie bardziej rozbudowaną niż jej sieć drogowa. Lecz era kanałów nie trwała długo, ponieważ znalazły one wkrótce konkurencję w postaci kołowych pojazdów parowych, poruszających się po szynach, czyli lokomotyw parowych. Po pierwszych eksperymentach Richarda Trevathicka i innych, w 1825 roku otwarta została pierwsza powszechnie dostępna linia kolejowa, Stockton -Darlington; jej budowniczy, George Stephenson, zbudował także sławną „Rakietę", którą uznano Za. najlepszą lokomotywę do obsługi linii Liverpool -Manchester, wybudowanej później.

W roku 1850 istniało już w Wielkiej Brytanii 10000 km linii kolejowych, po których przewożono po całym kraju zarówno pasażerów, jak i towary, z nieosiągalną wcześniej prędkością. Kolejnym triumfem maszyny parowej było wykorzystanie jej jako silnika statku; już w 1855 r. okręt kanadyjski Royal William jako pierwszy statek napędzany wyłącznie silnikiem parowym przepłynął Atlantyk.

Ludzie i miasta

Potęga marynarki brytyjskiej i ogrom imperium gwarantowały Wielkiej Brytanii dostęp do zamorskich rynków zbytu i środki transportu dla eksportowanych towarów. Jednakże postępy rewolucji przemysłowej nie mogłyby być tak siibkie, gdyby nie wzrost ludności, który zapewniał fabrykom liczną silę roboczą.

Gwałtowny przyrost liczby ludności miał początek, jak się wydaje, w latach czterdziestych XVII wieku, po kilkuletnim okresie urodzaju. Wzrost ten był potem podtrzymany przez rosnącą produkcję żywności i rozwój gospodarczy. Kiedy się jlczynał, Wielka Brytania miała poniżej 6 milionów obywateli, jednak do 1851 roku ta liczba zwiększyła się do 21 mln i tempo przyrostu nie malało. Praca w fabryce wymagała przeniesienia się do miasta, ludność Londynu zwiększyła się więc z pół miliona do trzech milionów, a takie dawniej prowincjonalne osiedla jak Manchester, Liverpool, Glasgow czy Birmingham liczyły teraz po kilkaset tysięcy mieszkańców każde. W połowie XIX wieku już około trzech czwartych ludności Wielkiej Brytanii mieszkało w wielkich aglomeracjach bądź dużych miastach.

Niemożliwe byłoby wyżywienie tak wielu milionów mieszkańców miast, jeżeli żywność nie pojawiłaby się na rynku w obfitości. Dostatek żywności był wynikiem rewolucji, która miała miejsce w rolnictwie w osiemnastym wieku.

Metody uprawy

Rewolucja agrarna, tak jak rewolucja przemysłowa, była rezultatem wielu zmian, z których najbardziej znaną jest porzucenie systemu uprawy polegającego na pozostawianiu każdego roku trzeciej części ziemi odłogiem. Trójpolówka zastąpiona została systemem, w którym przeznaczano cały dostępny areał kolejno pod różne uprawy, tak by nie wyjałowić ziemi. Jednym z takich systemów był poczwórny płodozmian norfolski (pszenica, rzepa, jęczmień, koniczyna), wprowadzony przez lorda Towshenda (zwanego „Rzepą"). Szczególnie ważne było zwiększenie upraw rzepy, brukwi i buraków pastewnych, ponieważ rośliny okopowe mogły być wykorzystane w zimie do żywienia zwierząt hodowlanych - wcześniej musiano oddawać bydło na rzeź w październiku, aby go nie zagłodzić. Od tej pory świeże mleko i mięso były dostępne przez cały rok.

Wśród innych „postępowych ziemian" byli Jethro Tuli i Robert Backwell. Pierwszy z nich popularyzował pielenie za pomocą gracy (rodzaj motyki) i wynalazł siewnik, którego użycie zastąpiło wcześniejszą metodę siewu nasion przez rozrzucanie ich po polu. Backwell był pionierem w dziedzinie systematycznej hodowli bydła i owiec.

Wysiłki w celu zwiększenia wydajności produkcji rolniczej i zysków obejmowały także proces komasowania i grodzenia rozdrobnionych gruntów. Trwał on od wieków, ale największe nasilenie osiągnął po roku 1760. Dokonywał się on poprzez wymiany własności ziemskich, kupno lub wywłaszczanie dzierżawców, miał więc poważne  konsekwencje społeczne.

Drobni rolnicy i dzierżawcy zaczęli być wypierani przez farmerów nowego typu, a grodzenie gruntów wspólnych i nieużytków zwiastowało katastrofę dla biedniejszych wieśniaków, których z przeżycie często uzależnione było od prawa do bezpłatnego wypasu zwierząt i zbiorów na tych gruntach. Grodzenie i mechanizacja produkcji spowodowały spadek zapotrzebowania na pracę na wsi i w dalszej konsekwencji nadwyżka ludności opuściła ziemię, aby zasilić szeregi robotników pracujących w fabrykach.

Wzrost standardu życia

Pomimo zla, które przyniosła z sobą wczesna faza industrializacji - niskich płac, zanieczyszczeń środowiska i brzydoty oblepionych sadzą osiedli - w dłuższej perspektywie standard życia podniósł się i wzrost ten był trwały. Powstanie wielkich miast doprowadziło, bezpośrednio lub pośrednio, do wielu pozytywnych zjawisk, od oświetlenia elektrycznego po powszechną oświatę i demokrację.

W końcu epoki wiktoriańskiej (obejmującej panowanie królowej Wiktorii, 1837-1901) nowo wyłaniające się potęgi przemysłowe, Niemcy i Stany Zjednoczone, rzuciły wyzwanie dominacji brytyjskiej , lecz Wielka Brytania zachowała siłę i dobrobyt także w wieku XX. Era szybkiego rozwoju gospodarczego, społecznego i politycznego, która rozpoczęła się wraz z rewolucją przemysłową wieku XVIII, trwała dalej i od pewnego momentu nie dało się tego procesu zahamować.

Rewolucja przemysłowa w Wielkiej Brytanii - WAŻNIEJSZE DATY

ok. 1709  

Darby używa koksu do wytopu żelaza

1733

„Latające czółenko" Johna Kaya

1763

Ukończenie budowy kanału Bridgewater

1764

Maszyna przędzalnicza „spinning jenny" Hargreavesa

1769

Kondensator pary Watta; Napęd wodny do maszyny przędzalniczej Arkwrighta

1775

Wykorzystanie maszyn parowych Watta i Boultona w wielkich piecach hutniczych

1785

Krosno mechaniczne Cartwrighta

1798

Wprowadzenie oświetlenia gazowego

1825

Linia kolejowa Stockton-Darlington

1829

Rakieta" Stephensona wygrywa zawody w Rainhill

Podobne prace

Do góry