Ocena brak

Republika Południowej Afryki - ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE

Autor /Ziutek123 Dodano /29.09.2011

Linia brzegowa RPA jest długa i wynosi prawie 3 tys. km. Na wybrzeżu atlantyckim brak większych zatok i półwyspów, jedynie w południowej części kraju występuje kilka szerokich zatok, niezbyt głęboko wcinających się w ląd.

Pod względem geologicznym większość obszaru RPA tworzy platforma prekambryjska. Jej utwory występują w wielu miejscach bezpośrednio na powierzchni, w innych przykryte są utworami młodszymi. Najstarsze są gnejsy, odsłaniające się w dolinie rzeki Limpopo. Nieco młodsze skały metamorficzne występują we wschodnim i północnym Transwalu oraz północno-zachodniej części kraju. Są to przeważnie utwory odporne na działanie czynników niszczących. Intensywne procesy metamorficzne i wulkaniczne przyczyniły się do nagromadzenia w nich wielu bogactw mineralnych, takich jak złoto, platyna, rudy wielu metali, diamenty. W centralnej i południowo-wschodniej części kraju skały platformy prekambryjskiej przykryte są grubą warstwą utworów osadowych karru, które tworzyły się od karbonu aż po trias. Znajdują się w nich bogate pokłady węgla (seria ecca). W centrum osady te przykrywa warstwa wylewnych skał wulkanicznych, które budują najwyższe wyniesienia Republiki Południowej Afryki. W kotlinie Kalahari platforma przykryta jest trzecio- i czwartorzędowymi piaskami sedymentacji głównie lądowej.

Odmienną budowę mają leżące na południowym skraju kontynentu Góry Przylądkowe. Góry te, zbudowane z piaskowców i kwarcytów, zostały pod koniec orogenezy waryscyjskiej (trias) sfałdowane. Fałdy są tu szerokie, łagodne, w niektórych warstwach zalegają poziomo. Z takich poziomo leżących, twardych piaskowców zbudowana jest dominująca nad Kapsztadem Góra Stołowa.

Wydarzeniem o szczególnym znaczeniu dla powstania zasadniczych zrębów obecnego ukształtowania powierzchni były trzeciorzędowe ruchy tektoniczne. Spowodowały one wydźwignięcie partii brzeżnych Afryki Południowej, w wyniku czego wytworzył się dość niezwykły układ: najwyżej wyniesione fragmenty terenu ciągną się równolegle do wybrzeża, skąd obszar amfiteatralnie opada ku kotlinie Kalahari. Wyróżnić można dwie podstawowe jednostki fizjograficzne: rozległe Wyżyny Wewnętrzne (tzw. weldy) i wąską Nizinę Nadbrzeżną, rozdzielone przez Wielką Krawędź (Great Escarpment).

Republika Południowej Afryki to kraj wyżynny. 3/4 obszaru wyniesione jest ponad 600 m n.p.m., a połowa leży powyżej 1 000 m n.p.m. Od znajdującego się w północno-zachodniej części kraju obniżenia Kalahari teren podnosi się na wszystkie strony, osiągając najwyższe wysokości na południowym wschodzie. Dno obniżenia, leżące na wysokości 900-1000 m n.p.m., ma charakter równiny, urozmaiconej pagórami wydmowymi i dolinami epizodycznych rzek. Na południu kotlina Kalahari przechodzi stopniowo w wyżynny obszar Średniego Weldu, wznoszący się do 1 300 m n.p.m. Jego powierzchnia jest niemal zupełnie płaska. Od wschodu i południa wymienione regiony otacza Wysoki Weld, którego wysokość wzrasta do 2 000 m n.p.m. Ta rozległa wyżyna ma rzeźbę równinną, miejscami nieco falistą. Urozmaicają ją kopulaste pagórki, zbudowane z bardziej odpornych skał. Kulminację stanowi bazaltowy płaskowyż Lesotho, osiągający 3 000 m n.p.m. Tu znajdują się najwyższe wzniesienia kraju (Injasuti, 3 408 m n.p.m.). Na północ od Wysokiego Weldu rozciąga się wyżyna Transwalska (Traswal). Granicę między tymi jednostkami wyznacza twardzielowy próg (rand), sławny dzięki znajdującym się tu obfitym złożom złota: Witwatersrand. Powierzchnia wyżyny nachylona jest łagodnie w kierunku północnym, przechodząc w obniżenie rzeki Limpopo. Cechą charakterystyczną Wyżyn Wewnętrznych jest słabe urozmaicenie rzeźby. Przeważają obszary równinne lub lekko faliste.

Poza obszarem Wyżyn Wewnętrznych teren opada wyraźnym, erozyjnym progiem Wielkiej Krawędzi, ciągnącej się mniej więcej równolegle do wybrzeża na odcinku ponad 2 000 km. Najwyraźniej wykształcona jest ona na wschodzie, gdzie deniwelacje osiągają 1 500-2 500 m. Teren opada tu w stronę wybrzeża kilkoma progami, odpowiadającymi kolejnym fazom dźwigania brzegów kontynentu. Na południu i zachodzie krawędź jest niższa, deniwelacje są rzędu 600-1 000 m. W zależności od rodzaju budujących ją skał przybiera różne formy: od łagodnie nachylonych stoków do prawie pionowych skał. Od strony wybrzeża krawędź robi wrażenie trudno dostępnych gór (Góry Smocze na wschodzie, Stromberge, Bamboesberge, Suurberge, Sneeuberge (Góry Śnieżne), Nuwelveldberge, Komsberge na południu, Roggeveldberge i Kamiesberge na zachodzie). Od strony wnętrza kraju góry te są łatwo dostępne, ich zbocza obniżają się bowiem łagodnie.

Strefa wybrzeża posiada rzeźbę silnie zróżnicowaną. W północnym Natalu jest to płaska, zabagniona równina, będąca częścią Niziny Mozambickiej. Dalej na zachód teren podnosi się, rzeźba staje się bardziej urozmaicona. Licznie występują niewielkie wzgórza zbudowane z odpornych gnejsów i granitów. Jest to Niski Weld, którego wysokości sięgają 200-500 m. n.p.m. Na południe od tego obszaru, aż do Gór Przylądkowych, ciągnie się falista, silnie rozczłonkowana przez erozję wyżyna Natalu. Liczne rzeki, spływające z Wielkiej Krawędzi, pocięły jej powierzchnię gęstą siecią głębokich dolin. Południe kraju zajmują fałdowe Góry Przylądkowe, które budują wysokie, przekraczające 2 000 m n.p.m. równoległe pasma: Góry Czarne (Swartberge) z najwyższym szczytem sięgającym 2 325 m n.p.m., Góry Długie (Langeberge) oraz Outeniekwaberge. Na południowo zachodnich rubieżach kraju równoleżnikowy kierunek pasm zmienia się na południkowy. Góry ciągną się na północ, aż do ujścia rzeki Olifants. Od Oceanu Atlantyckiego oddziela je pagórkowata Nizina Nadbrzeżna. Między Górami Przylądkowymi a Wielką Krawędzią znajduje się wielkie Karru. Położone na wysokości 600-1 000 m n.p.m., ma charakter rozległej równiny.

Na kształtowanie klimatu RPA największy wpływ wywierają położenie geograficzne, rzeźba i prądy morskie. Położenie w szerokościach zwrotnikowych, na skraju kontynentu, w sąsiedztwie wielkich zbiorników wodnych określa podstawowe cechy cyrkulacji powietrza. Zimą nad Afryką Południową tworzy się wyż baryczny. Z jego centrum wieją wtedy nad ocean suche wiatry. Latem, na skutek silnego nagrzewania, nad Kalahari tworzy się ośrodek niżowy. Znad oceanu napływają masy wilgotnego powietrza, przynoszące opady. Ze względu na położenie w strefie pasatów przeważają wiatry wschodnie znad Oceanu Indyjskiego. Jedynie południowo-zachodnia część kraju znajduje się pod wpływem podzwrotnikowej cyrkulacji powietrza. Panuje tam klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego, o gorących i suchych latach oraz ciepłych, deszczowych zimach. Istotną rolę odgrywają też prądy morskie. Od wschodu opływa wybrzeże Republiki Południowej Afryki ciepły prąd Agulhas, od zachodu zimny prąd Benguelski. Masy powietrza napływające znad Atlantyku są nad nim ochładzane i tracą znaczną część wilgoci, skutkiem czego nie przynoszą prawie opadów. Istnienie pustyni Namib bezpośrednio na wybrzeżu jest wynikiem oddziaływania zimnego prądu. Znaczne wyniesienie większości obszaru oraz istnienie barier orograficznych dla napływającego powietrza (Wielka Krawędź, Góry Przylądkowe) powodują istotną modyfikację klimatu.

Temperatury w RPA są niższe, niżby to wynikało z położenia w tych szerokościach geograficznych. Średnie roczne temperatury wahają się od 12 do 23° C, głównie w zależności od wysokości obszaru. Najcieplejszym miesiącem jest styczeń, najchłodniejszym lipiec. Latem najwyższe temperatury panują na obszarze kotliny Kalahari (26-28° C), najniższe na Wysokim Weldzie i na zachodnim wybrzeżu (15-18° C). Lipiec najchłodniejszy jest w najwyższych partiach Wyżyn Wewnętrznych (5-8° C), najcieplejszy w Niskim Weldzie i wzdłuż wschodniego wybrzeża (16-18° C). Zimą na Wyżynach Wewnętrznych występują przymrozki i w najwyżej położonych częściach utrzymują się przez ponad 100 dni w roku.

Opady są silnie zróżnicowane zarówno pod względem wielkości, jak i rozkładu w ciągu roku. Najwyższe opady, przewyższające 1 000 mm rocznie, przypadają na wschodnią część RPA. W kierunku zachodnim opady zmniejszają się. Północno-zachodnia cześć otrzymuje mniej niż 100 mm, a pustynia Namib poniżej 50 mm. 2/3 kraju otrzymuje mniej niż 500 mm, co jest niezbędnym minimum dla rolnictwa nienawadnianego. Opady występują na ogół w ciągu kilku miesięcy w roku. Na wschodzie i w centrum kraju większość opadów występuje latem (Pretoria w ciągu letniego półrocza otrzymuje 85% rocznej sumy opadów), na zachodzie natomiast przeważają opady zimowe. Między tymi dwiema strefami leży wąski pas o opadach rozłożonych równomiernie w ciągu całego roku. Oprócz wahań sezonowych opady wykazują dużą nieregularność i zmienność z roku na rok. Susze są zjawiskiem powszechnym.

Układ sieci wód powierzchniowych jest odbiciem ukształtowania terenu, a wielkość i charakter przepływów uzależnione są od warunków klimatycznych. Główny, kontynentalny dział wodny przebiega grzbietem Gór Smoczych. Większość kraju leży w dorzeczu Oranje, najdłuższej rzeki Republiki Południowej Afryki (1 860 km), której wody spływają zgodnie z ogólnym nachyleniem powierzchni na zachód, do Atlantyku. W miarę posuwania się na zachód sieć rzeczna staje się coraz rzadsza w związku z narastającą suchością klimatu. Na obszarze kotliny Kalahari, Górnego Karru i pustyni Namib cieki stałe w ogóle nie występują. Nawet Oranje podczas długotrwałych susz wysycha w końcowym odcinku (przyczynia się też duży pobór wód do nawadniania). Wschodnia, wilgotniejsza część kraju, posiada dużo rzek. Są one na ogół krótkie. Spływając ze zboczy Wielkiej Krawędzi charakteryzują się znacznym spadkiem, tworząc liczne wodospady. Na rzece Tugeli w Natalu znajduje się najwyższy wodospad Afryki i jeden z najwyższych na świecie, mający 412 m (cała seria wodospadów na Tugeli ma 948 m). Rzeki te są zasobne w wodę, a sezonowe wahania przepływów nie są znaczne; ich potencjał hydroenergetyczny wykorzystują nieliczne siłownie. Północne tereny kraju należą do dorzecza Limpopo, drugiej pod względem długości rzeki w RPA (1 600 km), której dolny odcinek znajduje się w Mozambiku. Większość rzek na obszarze Wyżyn Wewnętrznych płynie w głęboko wyżłobionych dolinach, przybierających nieraz formy kanionów.

Większych jezior na terenie RPA brak. W centralnej części kraju licznie występują niewielkie, płytkie, okresowo wypełniające się wodą jeziorka, których wody są często zasolone.

Ze względu na suchość klimatu zapotrzebowanie na wodę jest duże. Dla jej pozyskania na głównych rzekach (Oranje i jej najdłuższym dopływie - liczącej 1 200 km rzece Vaal) zbudowano kilka dużych zapór. Powstały w ten sposób sztuczne zbiorniki, umożliwiające nawodnienie znacznych obszarów. Na szeroką skalę eksploatuje się wody podziemne. Brak tu jednak większych obszarów artezyjskich, a w wielu regionach trzeba wydobywać wodę ze znacznych głębokości. Znaczna część tych wód jest silnie zasolona, szczególnie w północnym Natalu i na Kalahari. Nadmierny pobór spowodował na wielu obszarach znaczne obniżenie poziomu wód gruntowych.

Rozmieszczenie gleb w RPA jest uzależnione od zróżnicowania warunków klimatycznych. Na obszarach suchych (poniżej 400 mm opadu) gleby są słabo wykształcone, płytkie. Przeważają jasnobrązowe alkaliczne gleby piaszczyste i półpustynne szaroziemy (kserole). Zawierają one stosunkowo dużo składników mineralnych, natomiast niewielkie ilości materii organicznej. Przy zastosowaniu nawadniania mogą być z powodzeniem wykorzystywane rolniczo.

Na obszarze najbardziej suchym, na Kalahari, wykształciły się piaszczyste arenosole. Są one ubogie zarówno w składniki mineralne, jak i w substancje humusowe. Na wyższych partiach Wysokiego Weldu, w panujących tam niższych temperaturach, powstały planosole oraz ciemne, ciężkie, ale urodzajne wertisole. Zawartość materii organicznej jest w nich niewielka, posiadają natomiast dużo wapnia, magnezu, potasu i azotu. W Górach Przylądkowych i na znacznych obszarach Wyżyn Wewnętrznych występują żółte i czarne gleby (luwisole), dość ubogie, o ograniczonej przydatności do uprawy.

Roślinność RPA jest bardzo różnorodna. Najuboższe formacje występują na suchych, zachodnich połaciach kraju. Obszar pustyń i półpustyń porastają skąpo rośliny przystosowane do życia w tych warunkach: wilczomlecze, aloesy, przypołudniki.

Teren pokryty jest rzadką roślinnością trawiastą i niskimi krzewami. Na wilgotniejszych, ale stosunkowo chłodnych obszarach Wyżyn Wewnętrznych występują stepy. Trawiasta pokrywa tych terenów jest bogata i różnorodna, natomiast drzewa prawie nie występują. Najpospolitszymi trawami są tu Themeda triandra (zajmuje 2/3 obszaru stepowego) i Andropogon. W zachodniej, bardziej suchej części kraju trawy są niskie, nie przekraczają 0,5 m wysokości, w ciągu suchej zimy utrzymują one świeżość i wysoką zawartość składników mineralnych.

W części wschodniej trawy są wyższe, sięgają 1 m wysokości. W czasie wilgotnego lata roślinność jest tu bujna, ale w okresie suchym trawy usychają, twardnieją, tracąc większość składników odżywczych. Od południa, wschodu i północy stepy otacza strefa sawannowa. W południowej części kotliny Kalahari jest to sucha sawanna ciernista. Tworzą ją kserofilne krzewy o małych, zredukowanych liściach, drzewa akacji i trawy Aristiada. W obniżeniu Limpopo występuje mało zwarta formacja, składająca się z wysokich traw i drzew kilkunastometrowej wysokości. Zbiorowisko to nazywane jest widnym lasem mopane. Pozostałą część tej strefy zajmuje sawanna parkowa. Wśród drzew występują akacje, palmy, baobaby, a wśród bogatej pokrywy trawiastej - trawy Panicum, Digitaria, Themeda. Lasów w RPA jest niewiele, zajmują 2-3% powierzchni kraju. Poza widnymi, zrzucającymi liście w porze suchej lasami mopane na północy, na wschodnim wybrzeżu rosną wilgotne, wiecznie zielone, podzwrotnikowe lasy mieszane zwane knysna. Pierwotnie lasy te zajmowały znaczne powierzchnie, dziś pozostały tylko niewielkie ich fragmenty.

Zupełnie odmienna roślinność występuje na południu kraju. Jest ona florystycznie tak oryginalna, że została wyodrębniona w samodzielne państwo roślinne Capensis, jedno z siedmiu istniejących na kuli ziemskiej. Dominują tu twardolistne zarośla, podobne do śródziemnomorskiej makii, nazywane fynbos. Mają one wysokość od 1 do 4 metrów, są gęste, trudne do przejścia i cechują się ogromnym bogactwem florystycznym. Rosną tu srebrnikowate, wilczomlecze, przypołudniki i występuje bardzo wiele endemitów. Stąd pochodzi wiele uprawianych w Europie roślin ozdobnych: amarylisy, frezje, kalie, kliwie, pelargonie. Trzeba jednak pamiętać, że roślinność naturalna w RPA została silnie przekształcona przez człowieka.

Przekształcony, a właściwie w dużej mierze zniszczony został też świat zwierzęcy. Wprawdzie występuje tu wiele gatunków zwierząt charakterystycznych dla obszarów stepowych i sawannowych, lecz liczebność tych zwierząt bardzo się zmniejszyła.

Do głównych przedstawicieli fauny należą antylopy, zebry, lwy, słonie, w rzekach żyją krokodyle, na Kalahari strusie. Żyje tu wiele gatunków endemicznych, np. mrównik przylądkowy. Bogatszy zwierzostan spotkać można na terenie parków narodowych i rezerwatów, zlokalizowanych głównie na obszarach sawannowych. Jest ich wiele, a sama idea ochrony przyrody ma długą historię. Pierwsze rezerwaty powstawały w XIX w. Obecnie na terenie kraju jest blisko 600 rezerwatów publicznych.

Różnymi formami ochrony objęto ponad 7 mln ha, co stanowi 6% powierzchni kraju. Istnieje też wiele małych, prywatnych rezerwatów, zlokalizowanych głównie na obszarach sawannowych. Najbardziej znanym i największym parkiem narodowym jest założony w 1926 r. Park Narodowy Krugera, rozciągający się na obszarze niemal 2 mln ha wzdłuż granicy z Mozambikiem. Żyją tu wielkie stada zwierząt kopytnych. Przy granicy z Namibią i Botswaną założono w 1931 r. Park Narodowy Kalahari-Gemsbok, mający prawie milion hektarów powierzchni. Ochrona przyrody stała się ważnym zadaniem w tym tak silnie przekształconym przez człowieka kraju.

Podobne prace

Do góry