Ocena brak

Rehabilitacja osób w starszym wieku

Autor /demetrio Dodano /13.06.2014

Stale wydłużający się czas życia człowieka zwiększa odsetek osób w wieku podeszłym, co powoduje wzrost częstości występowania chorób charakterystycznych dla tego wieku, prowadzących często do ograniczenia sprawności psychofizycznej. Stan ten jest pogłębiany przez wiele zmian fizjologicznych i patofizjologicznych związanych ze starzeniem się organizmu, które pogarszają możliwość funkcjonowania człowieka. Konsekwencją tego jest wzrost liczby osób niepełnosprawnych, wymagających szeroko rozumianego postępowania rehabilitacyjnego.

Rehabilitacja jest zespołem działań medycznych, technicznych i społecznych zmierzających do osiągnięcia możliwie najwyższego poziomu funkcjonowania, jakości życia i aktywności społecznej osób niepełnosprawnych przy ich aktywnym udziale. Zgodnie z polskim modelem rehabilitacji powinna ona być wcześnie rozpoczynana, powszechna, ciągła i kompleksowa. W proces rehabilitacji powinien być zaangażowany wielospecjalistyczny zespół (lekarze różnych specjalności, fizjoterapeuta, pielęgniarka, psycholog, pracownik socjalny, terapeuta zajęciowy, kapelan, dietetyk). Niezwykle ważnym członkiem zespołu jest sam pacjent i jego najbliższe otoczenie (rodzina, opiekunowie), odpowiednio wyedukowani przez fachowy personel, tak by mogli kontynuować terapię również poza godzinami pracy terapeutów (np. ćwiczenia bierne wykonywane przez rodzinę, profilaktyka zniekształceń i przykurczów, instruktaż ćwiczeń do samodzielnego wykonania itd.).

Rehabilitacja osób starszych jest procesem trudnym. Składa się na to wielochorobowość, mniejszy potencjał rehabilitacyjny osób starszych, bariery finansowe, organizacyjne i społeczne. Wiele osób będzie wymagać postępowania rehabilitacyjnego nie tylko z powodu podstawowej choroby, ale także ze względu na spowodowane wiekiem obniżanie się sprawności funkcjonalnej.

Terapia osób starszych musi zostać poprzedzona badaniem mającym na celu poznanie hierarchii potrzeb pacjentów. Powinna koncentrować się przede wszystkim na podtrzymaniu i przywróceniu zdolności do wykonywania podstawowych (mycie, jedzenie, korzystanie z toalety, ubieranie, zmiana pozycji), a następnie złożonych (sprzątanie, posługiwanie się telefonem, korzystanie ze środków komunikacji, robienie zakupów) czynności życia codziennego, tak by zapewnić starszym osobom jak największą samodzielność i niezależność. Przed pacjentami należy stawiać realistyczne, dostosowane do możliwości cele (np. przyjęcie pozycji siedzącej, zdolność do utrzymania pozycji), tak by widzieli sens prowadzonych ćwiczeń i potrafili zauważać ich efekty.

Rehabilitacja medyczna korzysta ze środków terapeutycznych fizjoterapii (kinezyterapia, fizykoterapia, masaż), a także terapii zajęciowej i zaopatrzenia ortopedycznego, farmakoterapii, psychoterapii, pielęgnacji, a w razie potrzeby również pomocy logopedy czy dietetyka.

Ważnym zagadnieniem jest wczesna mobilizacja pacjenta. Jest ona istotna szczególnie u osób starszych, u których długotrwałe unieruchomienie może spowodować wiele powikłań, często nawet groźnych dla życia. Jednym ze skutków bezczynności ruchowej jest spadek wydolności fizycznej (tlenowej, aerobowej) w wyniku upośledzenia funkcjonowania układu krążenia, oddechowego i układu ruchu. Wydolność fizyczna ulega obniżeniu również wraz z wiekiem, począwszy od 25. rż. o około 10% na dekadę. Współistnienie obu czynników (starość i unieruchomienie) w znacznym stopniu przyspiesza spadek wydolności i przez to w skrajnych przypadkach może ograniczać możliwość samodzielnego funkcjonowania.

Kolejnym skutkiem hipokinezji jest zanik masy i siły mięśni szkieletowych. Jest to druga, obok zmniejszającej się wydolności aerobowej, ważna przyczyna niepełnosprawności, braku stabilności posturalnej i uzależnienia od osób trzecich. Jednym z groźniejszych powikłań bezczynności ruchowej jest zakrzepica żył głębokich spowodowana zastojem krwi w kończynach dolnych w wyniku braku czynności mięśni oraz zagęszczeniem i wzrostem lepkości krwi.

Po 8-10 dniach pozostawania w pozycji leżącej dochodzi do obniżenia odporności, co w połączeniu ze zmniejszoną wentylacją płucną, zagęszczeniem i osłabionym usuwaniem wydzieliny skutkuje często zapaleniem płuc, szczególnie niebezpiecznym u osób starszych. Nie można więc w okresie pozostawania pacjenta w łóżku zapomnieć o rehabilitacji oddechowej (ćwiczenia oddechowe, oklepywanie, pozycje ułożeniowe).

Do innych ważniejszych skutków hipokinezji zalicza się: obniżenie tolerancji ortostatycznej, obniżenie tolerancji glukozy, obniżenie beztłuszczowej masy ciała - masy tkanek aktywnych (głównie z powodu atrofii mięśni i kości), skłonność do powstawania odleżyn oraz upośledzenie perystaltyki jelit i tendencja do zaparć. W związku ze Zwiększonym wydalaniem z moczem wapnia i fosforanów oraz zwiększonym stężeniem szczawianów i kwasu moczowego może dojść do powstawania kamieni nerkowych.

Negatywne następstwa długotrwałego bezruchu są często poważniejsze od skutków choroby podstawowej. Dlatego ruch, jako niezastąpiony lek, powinien być podstawą usprawniania i prewencji wielu chorób wieku starszego (choroby wieńcowej, nadciśnienia, otyłości, cukrzycy, osteoporozy) i kinezyterapia, jako dział fizjoterapii wykorzystujący ruch jako środek leczniczy, ma podstawowe znaczenie w rehabilitacji.

Ćwiczenia z zakresu kinezyterapii mogą mieć zasięg miejscowy (np. wzmacniające siłę mięśniową, poprawiające zakres ruchu) lub ogólny (wpływające na wydolność, ogólną sprawność pacjenta). Mogą być prowadzone indywidualnie lub grupowo. Program ćwiczeń i ich natężenie są dobierane adekwatnie do celu terapii, którym może być: zwiększenie lub utrzymanie siły mięśniowej czy zakresu ruchu, poprawa równowagi, koordynacji i wydolności ogólnej, reedukacja chodu, nauka czynności samoobsługi itd.

Ruch stanowi również podstawowy element prewencji niepełnosprawności i promocji zdrowia. Zalecana jest regularna aktywność fizyczna, dobrana do pacjenta pod względem jego możliwości, zainteresowań i preferencji, w postaci ćwiczeń wytrzymałościowych (biegi, marsze, marszobiegi, pływanie, jazda na rowerze), ćwiczeń siłowych, koordynacyjnych i rozciągających.

Działanie wspomagające i uzupełniające mają fizykoterapia i masaż. Fizykoterapia wykorzystuje czynniki fizyczne występujące w przyrodzie oraz generowane przez różnego typu aparaty. Do najbardziej popularnych należą takie zabiegi, jak elektroterapia, światłolecznictwo (w tym laser), ultradźwięki, magnetoterapia, termoterapia. Wykazują one działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne, rozluźniające. Przyspieszają gojenie ran i regenerację tkanek, zapobiegają zanikom mięśni (elektrostymulacja). Niektóre z zabiegów zastosowane przed ćwiczeniami pozwalają na efektywniejsze ich wykonywanie (np. wykorzystanie przeciwbólowego i zmniejszającego napięcie mięśni działania zabiegów termo terapii). W wielu przypadkach pozwalają na ograniczenie stosowania leków przeciwbólowych, co ma duże znaczenie, szczególnie u osób starszych przyjmujących wiele różnych medykamentów.

Znaczącym elementem terapii osób starszych jest stosowanie zaopatrzenia ortopedycznego (protezy, ortezy, sprzęt pomocniczy - kule, podpórki, balkoniki, wózki itd.). Zaliczają się do niego także urządzenia ułatwiające samoobsługę i zapewniające bezpieczeństwo (np. elementy wyposażenia kuchni i łazienki, sprzęt ułatwiający mycie i ubieranie się). Celem stosowania zaopatrzenia ortopedycznego może być pomoc w uzupełnieniu brakującej funkcji, odciążenie chorej części ciała, poprawa stabilizacji, korekcja zniekształcenia, zastąpienie brakującej części kończyny.

Terapia zajęciowa, czyli leczenie „przez pracę”, jest cennym uzupełnieniem rehabilitacji. Jako środek leczniczy może oddziaływać, podobnie jak kinezyterapia, ogólnie (na ogólną sprawność fizyczną i psychiczną pacjenta) lub miejscowo (zwiększenie sprawności, zakresu ruchu, siły danej grupy mięśniowej). Jej zasadniczym celem jest uzyskanie samodzielności w życiu codziennym. Środkiem prowadzącym do celu jest praca dostoso-

wana do możliwości chorego, uwzględniająca jego zainteresowania i umiejętności.

Okres starości wiąże się z wieloma problemami natury psychologicznej i społecznej, takimi jak samotność (często po śmierci współmałżonka), nuda, nadmiar czasurproblemy finansowe, choroby, zmiana trybu życia po przejściu na emeryturę itd. Wiele osób starszych ma trudności z zaakceptowaniem swojej choroby i sytuacji. Bardzo pomocna w tych przypadkach jest ingerencja psychologa, którego zadaniem jest pomoc pacjentowi w zaakceptowaniu problemów związanych z wiekiem i niepełnosprawnością, a także wytworzenie odpowiednich postaw wobec choroby i swojej sytuacji. W wielu przypadkach konieczna jest terapia zaburzeń mowy (terapia logopedyczna).Szczególnie często dotyczy to pacjentów po udarach mózgu.

 

Do góry