Ocena brak

Regiony ekonomiczne

Autor /piegus Dodano /05.05.2014

Termin region (Dziewoński 1967) jest używany powszechnie, praktycznie we wszystkich językach i krajach, w trzech różnych, lecz wzajemnie powiązanych znaczeniach, odpowiadających trzem różnym pojęciom części obszaru. Rozróżnia się mianowicie: 1) region jako narzędzie badania, 2) region jako przedmiot poznania i 3) region jako narzędzie działania. Desygnatami regionu w pierwszym znaczeniu są np. regiony statystyczne, tj. części obszaru, dla których gromadzi się dane statystyczne. Gdy mówimy o regionach statystycznych, mamy na myśli regiony jako narzędzia badania. Badania przeprowadza się w celach poznawczych. Zbliżamy się do nich przez rozpoznanie rozmieszczenia obiektów i zjawisk oraz wyodrębnienie części obszaru, na których te obiekty i zjawiska wykazują charakterystyczne właściwości. Takie charakterystyczne części obszaru to regiony jako przedmiot poznania. Wyróżnia się wreszcie części obszaru po to, by organizować w ich ramach działalność społeczno-gospodarczą w przestrzeni i zarządzać nią. Przykładem mogą być regiony polityczno-administracyjne lub regiony planowania. Są to jednostki terytorialne rozumiane jako narzędzia działania.

Między tymi trzema sposobami rozumienia terminu region istnieją współzależności. Tak więc regiony statystyczne, tj. regiony będące narzędziami badania, służą do identyfikowania substancji społeczno-gospodarczej w jej charakterystycznych podziałach przestrzennych, a więc regionów jako przedmiotu poznania. Wyniki badania podziałów substancjalnych są brane pod uwagę w podziałach organizacyjnych stosowanych w planowaniu i prowadzeniu działalności społeczno-gospodarczej (relacjom między tymi dwoma podziałami daleko jednak do wzajemnej odpo-wiedniości). W ich ramach gromadzi się dane statystyczne o tej działalności, umożliwiające wyodrębnienie regionów statystycznych, tj. regionów' jako narzędzi badania itd.

Ze względu na odmienność strukturalną rozróżnia się dwie klasy regionów': regiony powierzchniowe i regiony węzłowe (Whittlesey 1954, Wróbel 1965). Pierwsze bywają nazywane także regionami jednolitymi lub formalnymi, drugie regionami funkcjonalnymi. Regiony powierzchniowe mają ten sam charakter na całym swym obszarze. Jednolitość ta nie jest jednak całkowita, gdyż zawsze występuje zróżnicowanie cech, dopuszczone w ramach przyjętych kryteriów, a różnice nieistotne są pomijane. Jednak w granicach określonych przez kryteria regiony tego rodzaju są jednolite. W przypadku regionów złożonych jednolitość określana jest w kategoriach zgrupowania cech. Regiony węzłowrc są jednorodne pod względem swej wfewrnętrznej struktury lub organizacji. Istotnymi elementami tej struktury są: ognisko (lub ogniska) i otaczający je obszar powiązany z ogniskiem liniami krążenia. W pierwszym przypadku wyznaczone granice dzielą pewien większy obszar na mniejsze części albo wyodrębniają wriększe jednostki terytorialne przez scalenie mniejszych jednostek, w drugim zaś określają zasięg oddziaływania ogniska.

Desygnatami regionów' powierzchniowych są np. regiony rolnicze i leśne lub regiony zanieczyszczenia powietrza pyłami i gazami. Desygnatami regionów' węzłowych są: obszar wpływu miasta, obszar ciążenia do węzła komunikacyjnego, obszar dojazdów' do pracy w zakładzie przemysłowym, obszar obsługiwany przez ośrodek zdrowia lub ośrodek szkolnictwa.

Jaka jest ogólna zasada delimitacji regionów'? Teoretyczne jej sformułowanie nie nastręcza trudności: granice regionów' powierzchniowych powinny wydzielać obszary najbardziej jednorodne wewnętrznie i najbardziej się między sobą róż

niące, granice regionów węzłowych powinny łączyć miejsca, w których siły oddziaływania sąsiednich ognisk znajdują się w równowadze. Praktycznie jednak wyodrębnienie takich obszarów i miejsc nie jest łatwe, wymaga stosowania różnorodnych i nieraz skomplikowanych metod oraz rozwiniętej statystyki regionalnej.

Przyjęło się pojmowanie regionalizacji jako pewnej formy klasyfikacji. Między regionalizacją i klasyfikacją (Czyż 1971) występują istotne podobieństwa, jednak procedury i pojęcia tych dwóch dziedzin nic pozostają w stosunku jednoznacznej odpowiedniości. W regionalizacji, w odróżnieniu od klasyfikacji, oprócz właściwości jednostek przestrzennych równocześnie bierze się pod uwagę ich lokalizację. Pojęcie regionu oparte na założeniu porządku przestrzennego wymaga, aby jednostki przestrzenne przylegały do siebie. Regiony powinny być obszarami przestrzennie zwartymi. Wymaganie to nie obowiązuje w klasyfikacji przestrzennej. Tylko w wyjątkowym przypadku, kiedy klasy występują jako zgrupowania zwarte przestrzennie, klasyfikacja przestrzenna jest równocześnie regionalizacją. Regionalizacja jest procedurą dwustopniową. Obejmuje ona typologię przestrzenną1 oraz analizę rozmieszczenia geograficznego typów, która prowadzi do dclimitacji zwartych jednostek wyższego rzędu, czyli regionów, przez przyjęcie szerszych klasowych przedziałów podobieństwa.

Regiony powierzchniowe (jednolite, formalne) i węzłowe (funkcjonalne), a także regiony polityczno-administracyjne występują w skali zarówno krajowej, jak i międzynarodowej. Zwróćmy obecnie uwagę na regionalne uporządkowanie obrazu świata (ze względu na trudności rygorystycznego spełnienia warunków regionalizacji w skali globalnej będzie to raczej uporządkowanie typologiczne).

Kryteriami wyróżniania regionów powierzchniowych mogą być takie właściwości państw, jak poziom uprzemysłowienia, intensywność rolnictwa, stopień urbanizacji, typy kultury. Przykładami regionów jednokrytcriowych (jednocecho-wych) są: regiony energetyki, regiony przemysłu elektronicznego, regiony uprawy pszenicy, regiony uprawy bawełny. Przykłady regionów wielokryteriowych to kraje zachodnie, Afryka Północna i Bliski Wschód, Afryka tropikalna, Azja Południowo-Wschodnia, Ameryka Łacińska.

Regiony węzłowe w skali globalnej są grupami państw powiązanych intensywną wymianą handlową, kooperacją przemysłową, migracjami ludności i wymianą naukowo-techniczną. Region węzłowy o największym potencjale tworzą: Ameryka Północna, Europa Zachodnia i Japonia. Wymiana gospodarcza i naukowo-techniczna wiąże także Amerykę Południową, kraje arabskie, kraje strefy Pacyfiku.

Podstawowymi regionami polityczno-administracyjnymi w skali globalnej są państwa. Przyjmując za kryterium przynależność państw do organizacji międzynarodowych, można określić międzynarodowe regiony polityczno-administracyjne. Organizacje międzynarodowe są powoływane do różnych celów: obronnych, handlowych, komunikacyjnych, naukowo-technicznych, ochrony środowiska i zdrowia. Obecnie największą rolę w gospodarce światowej odgrywają dwie organizacje międzynarodowe: Unia Europejska i Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu (North American Free Trade Agreement — NAFTA), którego członkami są Stany Zjednoczone, Kanada i Meksyk.

Regionalizacja świata przeprowadzona według trzech wymienionych kategorii (Berry, Conkling, Ray 1976, rozdz. 13) ujawnia trzy różne aspekty przestrzennego porządku świata: rozmieszczenie działalności społeczno-gospodarczej, wzajemne oddziaływania między państwami i wzajemne oddziaływania między ugrupowaniami państw. Te trzy uporządkowania są współzależne. Regiony polityczno-administracyjne grupują państwa, między którymi — wskutek zróżnicowania potencjałów — zachodzi wzajemne oddziaływanie. Gdy ugrupowanie państw już powstanie, wywiera wpływ za wzajemne oddziaływanie. To z kolei nadaje nowe właściwości krajom członkowskim. Na przykład polityka rolna Unii Europejskiej przyczynia się do zmian w rolnictwie krajów członkowskich.

Wzajemne przenikanie się różnych przestrzennych uporządkowań świata nasuwa przypuszczenie, że mają one wspólną przyczynę, którą są wspólne procesy gospodarcze, społeczne, kulturowe i polityczne.

Ze względu na ich znaczenie dla współczesnej gospodarki należy wyróżnić procesy uprzemysłowienia. Rozmieszczenie przemysłu w świecie odznacza się bardzo wyraźną koncentracją. Najwyższy poziom uprzemysłowienia obserwuje się w Europie Północno-Zachodniej, Stanach Zjednoczonych i Japonii. Również w innych częściach świata powstały ośrodki i okręgi przemysłowe o rosnącym znaczeniu. Należy tu wymienić skupienia przemysłu w Azji Wschodniej (miasta ChRL, Tajwan, Korca Południowa, Singapur), w Indiach, Brazylii, Argentynie, Meksyku, Australii. Ponieważ jedne gałęzie przemysłu zużywają w produkcji wyroby innych gałęzi, wszystkie osiągają korzyści, gdy lokalizują się w wielkich ośrodkach miejskich, będących zarazem głównymi ośrodkami wymiany i spożycia.

Najbardziej rozpowszechnionym i najszerzej rozprzestrzenionym zajęciem ludzkości jest rolnictwo. Oprócz dostarczania żywności tworzy ono podstawy innych rodzajów działalności gospodarczej. Z dwóch głównych źródeł cywilizacji, Środkowego Wschodu i Ameryki Środkowej, rolnictwo rozprzestrzeniło się na liczne regiony świata, w których znalazło sprzyjające warunki środowiskowe. Z czasem rozwinęły się różnorodne typy rolnictwa, które zidentyfikował i scharakteryzował J. Kostrowicki (1980,1984). Do ich wyróżnienia posłużyło 27 cech charakteryzujących rolnictwo pod względem nakładów oraz pod względem produkcyjnym, strukturalnym i społecznym. Wobec mnogości wyodrębnionych typów zidentyfikowano ich 61, a uporządkowano je konstruując w tym celu układ hierarchiczny. W układzie tym typami najwyższego rzędu (typami najogólniejszymi) są: tradycyjne rolnictwo ekstensywne, tradycyjne rolnictwo intensywne, rolnictwo rynkowe, rolnictwo uspołecznione (przekształcające się obecnie w rolnictwo rynkowe) oraz wysoko wyspecjalizowana hodowla zwierząt.

 

Podobne prace

Do góry