Ocena brak

RACHUNEK KOSZTÓW

Autor /marisa Dodano /02.04.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt RACHUNEK KOSZTÓW

Transkrypt

RACHUNEK KOSZTÓW
Rachunek kosztów – proces ustalania kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, polegającej 
na wytwarzaniu wyrobów, świadczeniu usług i wykonywaniu funkcji.
Możemy mówić o:
a) przedmiocie
Koszty   prowadzenia   działalności   gospodarczej   wymagającej   wykorzystania   zasobów   majątkowych 
przedsiębiorstwa i pracy ludzkiej, a więc koszty ponoszone przy wytwarzaniu wyrobów, świadczeniu 
usług oraz przy wykonywaniu określonych funkcji.
b) podmiocie
Jednostki   gospodarcze   prowadzące   daną   działalność   gospodarczą   polegającą   na   wytwarzaniu 
wyrobów lub świadczeniu usług.
Cel rachunku kosztów.
Podstawowym   celem   jest   dostarczanie   organom   decyzyjnym   wieloprzekrojowych   informacji 
ekonomicznych o kosztach działalności.
Informacje te potrzebne są przy:
a) ustalaniu kosztów wytworzenia wyrobów, świadczenia usług;
b) obliczaniu uzyskanych efektów i wyników;
c) wartościowej wycenie zapasów;
d) ustalaniu cen sprzedaży produktów;
e) ocenie efektywności gospodarowania;
f) kontroli działalności
g) podejmowaniu decyzji ekonomicznych.
Rachunek  kosztów  pełni  rolę   służebną   wobec  procesów  decyzyjnych   i  kontrolnych.   Podstawowym 
zadaniem   systematycznego   rachunku   kosztów   jest   generowanie   informacji   ekonomicznych 
potrzebnych   do   zarządzania   przedsiębiorstwem.   Informacje   te   uzyskuje   się   w   wyniku   procesów 
przetwarzania obejmującego procedury właściwe systemowi ekonomicznemu rachunku kosztów.
Podmioty:
1. zużywane wewnątrz systemu rachunkowości;
2. użytkownicy z jednostki gospodarczej spoza rachunkowości;
3. użytkownicy zewnętrzni (odbiorcy) spoza przedsiębiorstwa.
Systematycznie   prowadzony   rachunek   kosztów   wykorzystuje   ogólne   procedury   stosowane   i 
wykorzystywane w rachunkowości, tj. dokumentowanie operacji gosp., ewidencjonowanie operacji na 
kontach, inwentaryzowanie składników majątkowych.
Funkcje rachunku kosztów.
Wynikają one z ogólnego podejścia do rachunkowości, jak i podsystem rachunkowości.
1. Informacyjna
Polega na tworzeniu informacji dotyczących kosztów i ich dostosowaniu do potrzeb informacyjnych, 
użytkowanych   w   celu   formułowania   opinii   i   podejmowania   decyzji.   Jest   ona   realizowana   na 
wewnętrznych użytkowników, jak i na adresatów zewnętrznych. Spełnienie przez rachunek kosztów tej 
funkcji wymaga realizacji, współdziałania 3 innych funkcji:
1.1. Rejestracyjna
Podsystem   ewidencyjny   rachunkowości   zajmujący   się   dokumentowaniem   stosowanych   składników 
kosztowych oraz ujmowanie tych składników w ewidencji systematycznej.
1.2. Klasyfikacyjna
Związana z dokonywaniem klasyfikacji kosztów zgodnie z zasadami metody bilansowej (ujmowanie 
kosztów na odpowiednich kontach, tj. kontach kosztów rodzajowych oraz wg miejsc powstawania)
1.3. Sprawozdawcza

Związana z końcowym produktem procesów przekształcania informacji w systemie rachunkowości, 
której konkretnym zakończeniem jest sporządzanie raportów, sprawozdań dla różnych adresatów
2. Analityczna
Obejmuje  badanie i interpretację informacji dostarczanych  przez system rachunku  kosztów  w  celu 
oceny poziomu dynamiki i struktury kosztów oraz wyników finansowych i efektów działania jednostek 
gospodarczych.
3. Optymalizacyjna
Tworzy podstawy do dokonywania wyborów optymalnych.
4. Motywacyjna
Przejawia się w dostarczaniu informacji o kosztach (poziomie i kształtowaniu się ich) w celu lepszego 
wykorzystania posiadanych składników produkcyjnych.
5. Kontrolna
Dostarcza   informacji   o   kosztach   w  celu   oceny  stopnia   osiągnięcia   wyznaczonych   zadań   i   stopnia 
wykorzystania postawionych do dyspozycji środków.
Koszty  stanowią wyrażone w pieniądzu celowe zużycie składników majątku trwałego i obrotowego 
usług   obcych,   nakładów   pracy   oraz   niektóre   wydatki   nie   stanowiące   zużycia   związane   z 
prowadzeniem normalnej działalności przez jednostkę gospodarczą w określonym czasie.
Wydatek związany jest ze sferą obiegu pieniądza występujący w formie pieniężnej. Oznacza rozchód 
środków pieniężnych. Może to być, np. zakup materiałów i przyjęcie do magazynu, opłacenie podatku, 
spłata raty pożyczki, ale np. usługi obce są wydatkiem normalnym, który jest kosztem.
Nakład związany jest z tym, że nie każdy wydatek i zużycie staje się kosztem. Rozbieżność między 
momentem zużycia a momentem zaliczenia go do kosztów.
Stwierdza się, że:
- nie każdy wydatek to nakład
- nie każdy nakład wymaga poniesienia wydatku
- nakłady   jednostki   gosp.   stanowiące   odpowiednik   poniesionych   wydatków   pieniężnych   nie   są 
identyczne pod względem czasowym i kwotowym (w krótkich okresach).
Podział kosztów wg kryteriów (określa o otrzymaniu przekroju kosztów):
1. Wg działalności
a) operacyjnej
Obejmują   koszty   ponoszone   w   celu   zrealizowania   podstawowych   zadań,   dla   których   jedn.   gosp. 
została   utworzona.   Składają   się   z   określonych   pozycji   kosztów,   zwykłej   działalności   oraz   z   tzw. 
pozostałych kosztów operacyjnych. Zwykła działalność operacyjna obejmuje działalność produkcyjną, 
handlową i usługową. Koszty dział. prod. to koszty działalności polegającej na wytwarzaniu wyrobów 
gotowych   lub   są   to   koszty   produkcji   podstawowej   związanej   z   wytwarzaniem   prod.   gotowych 
przeznaczonych   do   sprzedaży   oraz   koszty   działalności   pomocniczej,   prowadzonej   głównie   na 
potrzeby wewnętrzne jedn. gosp. a sporadycznie sprzedawana odbiorcom zewnętrznym.
Koszty   działalności   handlowej   obejmują   koszty   obrotu   towarowego,   związane   z   zakupem, 
magazynowaniem i sprzedażą towarów.
Koszty działalności usługowej obejmujące koszty związane z wytwarzaniem lub świadczeniem usług. 
Nie mają one postaci rzeczowej i nie mogą być magazynowane.       
b) inwestycyjnej
Są   to   koszty   związane   z   budową   środków   trwałych.   Obejmują   koszty   mające   na   celu   stworzenie 
nowych lub powiększenie istniejących środków trwałych. W rezultacie może nastąpić: wytworzenie śr. 
trw., ulepszenie śr. trw., którego efektem jest powiększenie się wartości istniejącego śr. trw.  
c) koszty działalności finansowej

Są to koszty operacji finansowych dokonywanych przez jedn. gosp.. Zalicza się do nich: zapłacone 
prowizje os otrzymanych pożyczek i kredytów, zapłacone odsetkidyskonto przy sprzedaży czeków 
obcych, pap. wart., weksli itp.
Koszty działalności operacyjnej i finansowej stanowią koszty działalności gospodarczej. 
d) koszty działalności związane z funduszami celowymi
Obejmują one koszty ponoszone na realizację zadań, które określają przepisy stanowiące podstawę 
tworzenia funduszy, np. Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych.
2. Wg struktury wewnętrznej.
a) koszty proste
Składają się one z jednego rodzaju kosztów, który nie może być rozłożony na części składowe, np. 
amortyzacjapodatek od nieruchomości.
b) koszty złożone  
Obejmują one kilka rodzajów kosztów prostych:
- koszty utrzymania zarządu
- płace
- utrzymanie budynków
Koszty proste tworzą tzw. Układ rodzajowy kosztów, który zawiera się w zespole IV kont (zużycie mat. 
i ener., usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia, świadczenia na rzecz pracowników, amortyzacja, 
pozostałe koszty proste).
Koszty złożone odzwierciedlane są na kontach zespołu V (koszty wg miejsc powstawania). Miejsce 
powstania   to   inaczej   wyodrębnione   organizacyjnie   stanowisko   pracy,   komórki   organizacyjne   lub 
funkcje,   za   których   realizację   odpowiedzialne   są   określone   osoby.   Są   to   następujące   koszty:   k. 
wydziałów podst., wydziałów pomocniczych, k. zarządu, k. zakupu (rozliczane w czasie na kontach 
zespołu VI), k. sprzedaży.
3. Układ kalkulacyjny.
Podstawowy   podział   ze   względu   na   możliwość   przyporządkowania   kosztów   do   przedmiotu 
odniesienia, np. wyroby gotowe, półfabrykaty, produkcja w toku.
a) koszty bezpośrednie
Pozycje kosztów, które można przypisać określonym przedmiotom kalkulacji, np. wyroby gotowe. Na 
podstawie   pomiaru   bezpośredniego   lub   dokumentacji   źródłowej   wyróżniamy   podgrupy:   materiały 
bezp.,   paliwo   i   energia,   płace   bezp.,   narzędzia   i   przyrządy   specjalne,   obróbka   obca,   koszty 
przygotowania nowej produkcji.
b) koszty pośrednie
Są   to   koszty,   które   nie   mogą   być   odniesione   wprost   na   określone   przedmioty   kalkulacyjne   na 
podstawie dokumentacji. Koszty te grupuje się najpierw wspólnie, a następnie podlegają rozliczeniu za 
pomocą   tzw.   kluczy   podziałowych.   W   przedsiębiorstwie   przemysłowym   są   to   koszty:   wydziałowe, 
zarządu, zakupu, sprzedaży.
4. Ze względu na znaczenie kosztów ze względów kalkulacyjnych.
Dzielą się na koszty:
a) podstawowe
Obejmują one te koszty, które wiążą się z procesem produkcyjnym i można je traktować jako koszty 
produktów.
b) ogólne
Zaliczamy   do   nich   koszty   zarządzania   zarówno   wydziałów   produkcyjnych   i   pozostałych   komórek 
organizacyjnych oraz inne koszty dotyczące utrzymania jedn. gosp. jako całości.
5. Ze względu na wpływ wielkości działalności.
Dzielimy je na:
a) koszty stałe

Są   to   koszty,   które   nie   są   zależne   od   wielkości   produkcji   lub   innej   działalności   jedn.   gosp. 
(amortyzacja budynków, podatki od nieruchomości, czynsze)
- koszty   bezwzględnie   stałe   (absolutnie   nie   zależą   od   wielkości   produkcji,   np.   amortyzacja 
budynków)
- względnie   stałe   (niezmienne   w   pewnych   zakresach,   np.   koszty   zarządu,   koszty   amortyzacji 
maszyn)
b) koszty zmienne
Zmieniają   się   wraz   z   rozmiarami   produkcji   lub   działalności   (koszty   rosną,   gdy   produkcja   rośnie, 
maleją, gdy produkcja maleje).
- koszty zmienne proporcjonalnie (np. koszty zużycia materiałowego)
- koszty zmienne progresywne (rosną szybciej niż produkcja, np. koszty robocizny, nadliczbówki)
- koszty zmienne degresywne  (maleje  wartość w miarę wzrostu produkcji, np.  koszt amortyzacji 
maszyn).
Rozliczenia międzypodmiotowe kosztów.
W   przedsiębiorstwach,   w   których   istnieją   powiązane   podmioty   wewnętrzne   zachodzi   potrzeba 
rozliczenia   kosztów   i   świadczeń   międzypodmiotowych.   Problem   ten   występuje,   gdy   w   przeds. 
występują   wydziały   produkcji   pomocniczej.   Podstawowym   zaś   zadaniem   tych   wydziałów   jest 
wspomaganie innych rodzajów działalności jedn. gosp., a zwłaszcza dział. podst. Wydziały produkcji 
pomocniczej wytwarzają wyroby i świadczą usługi na wewnętrzne potrzeby przedsiębiorstwa, a więc 
na potrzeby zarządu, zbytu oraz innych wydziałów pomocniczych.
Działalność   wydziału   produkcji   pomocniczej   obejmuje   świadczenie   następujących   usług: 
transportowych,   remontowych,   wytwarzanie   energii,   narzędzi,   opakowań,   części   zapasowych   i 
prototypów oraz świadczenie usług bytowych dla pracowników. Istnieje tendencja ograniczania tych 
usług pomocniczych na korzyść korzystania z usług zewnętrznych.
Ogół   kosztów   ponoszonych   przez   wydziały   prod.   pomoc.   zapisuje   się   na   koncie   syntetycznym   o 
nazwie   Koszty   działalności   pomocniczej   i   socjalnej   (ewidencjonuje   się   na   nim   wszystkie   koszty). 
Stosuje się ewidencję dwupoziomową:
a) koszty poszczególnych wydziałów
b) wydzielenie poszczególnych szczebli kosztów rodzajowych.
Zgrupowane   koszty   danego   wydziału   pomocniczego   podlegają   rozliczeniu   na   koniec   okresu. 
Rozliczenie to ma na celu podział ogółu kosztów pomiędzy te miejsca powstawania kosztów, które 
korzystały ze świadczeń.
Koszty świadczeń wydziałów działalności pomocniczej na rzecz innych typów działalności i sprzedaż 
na   zewnątrz   są   kalkulowane   w   wysokości   technicznego   kosztu   wytworzenia.   Sposób   rozliczania 
kosztów   wydz.   pom.   na   rzecz   odbiorców   zależy   od   charakteru   i   kierunków   świadczeń   wydziałów 
pomocniczych. Ze względu na charakter świadczenia dzielimy na jednorodne (produkcja 1 rodzaju 
wyrobów)   i   różnorodne   (produkcja   wielu   rodzajów   wyrobów   i   usług).   Ze   względu   na   kierunki 
wyróżniamy świadczenia jednokierunkowe (charakteryzują się wyłącznie potrzebami innych odbiorców 
poza wydziałami pomocniczymi) oraz polegające na produkcji wyrobów i usług na potrzeby innych 
odbiorców, jak i potrzeby innych wydziałów pomocniczych. 
Rozliczanie kosztów wydziału pomocniczego powinno przebiegać następująco:
1. ustalenie kosztu wytworzenia jednostki produktu danego wydziału
2. ustalenie   kosztów   świadczeń   na   rzecz   poszczególnych   odbiorców   i   innych   wydziałów   oraz 
odbiorców zewnętrznych.
Podstawą   odpowiedniego   podziału   kosztów   jest   wykorzystanie   właściwego   doboru   kluczy 
podziałowych.
Rachunek kosztów rodzajowych.

Zajmuje   się   on   gromadzeniem   wszystkich   kosztów,   jakie   powstają   w   jednostce   gospodarczej   w 
związku z zaopatrzeniem, produkcją i sprzedażą wyrobów i usług w danym okresie sprawozdawczym.
Podstawowym zadaniem rachunku kosztów  rodzajowych  jest grupowanie całości ponoszonych 
kosztów wg ich elementarnych składników. Przez to stwarza się możliwość podziału poszczególnych 
składników   kosztów   na   miejsca   ich   powstawania   oraz   na   nośniki   kosztów,   traktowanych   jako 
przyczyny poniesienia kosztów.
Grupowanie kosztów wg rodzaju daje możliwość kontroli zużycia poszczególnych czynników produkcji 
w związku z wytwarzaniem określonych wyrobów i świadczeniem usług.
Rachunek kosztów rodzajowych ułatwia badanie i analizowanie wewnętrznych struktur kosztów, a tym 
samym daje podstawę planowania poziomu i wysokości kosztów.
Znaczenie rachunku kosztów rodzajowych jest istotne zwłaszcza w tych jednostkach gosp., które nie 
prowadzą pełnej ewidencji kosztów.
Istnieje związek pomiędzy rachunkiem kosztów a zasadami ewidencji kosztów:
- rachunek kosztów ujmuje koszty tylko w układzie tylko w układzie rodzajowym, a to ma odbicie w 
ewidencji w zespole 4.
- ewidencja kosztów obejmuje tylko koszty wg miejsca ich powstawania i ewidencjonowane są tylko 
w układzie 5.
- pełna   ewidencja   obejmuje   ewidencję   kosztów   wg   miejsc   ich   powstawania   i   w   układzie 
rodzajowym.
Fragmentaryczna ewidencja kosztów może być prowadzona w jednostkach o nierozwiniętej strukturze 
lub jednostkach produkcyjnych.
Koszty   ponoszone   w   przedsiębiorstwie   mogą   być   rozłożone   na   składniki,   które   w   danym 
przedsiębiorstwie nie mogą już ulec dalszemu rozłożeniu, tj. pierwotne jednorodne składniki kosztów 
będące dla przedsiębiorstwa element procesu pracy. Składniki te określa się mianem rodzaju kosztów 
lub   kosztów   rodzajowych.   Standardowo   w   układzie   rodzajowym   kosztów   wyodrębnia   się   składniki 
kosztowe: zużycia materiałów i energii, usługi obce, podatki i opłaty, wynagrodzenia, świadczenia na 
rzecz pracowników, amortyzacja, pozostałe nie wymienione koszty rodzajowe.
Rodzajowy układ kosztów pozwala grupować koszty wg ekonomicznej treści elementarnych nakładów 
czynników produkcji potrzebnych do obliczeń produkcji dodanej.
Większość   pozycji   kosztów   rodzajowych   to   koszty   proste,   które   są   wyrazem   zużycia   pierwotnych 
czynników produkcji.
Rodzajowy układ kosztów nie obejmuje:
- pozostałych kosztów operacyjnych (nie związanych z typową działalnością jednostki), np. koszty 
związane  ze sprzedażą środków trwałych, zapłata kary umownej.
- koszty operacji finansowych 
- koszty inwestycji wykonywanych przez jednostki obce
- koszty związane z funduszami specjalnymi (Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych)
- koszty związane z usuwaniem zdarzeń losowych (strat nadzwyczajnych).
Koszty   zużycia   materiałów   i   energii  obejmują   wartość   zużytych   materiałów   podstawowych   i 
pomocniczych   budowlanych,   technicznych,   części   zapasowych,   biurowych,   opakowań,   wartość 
zużytych paliw płynnych, gazowych, nabytej energii elektrycznej, gazu, wody. Wartości te wycenia się 
wg   rzeczywistych   cen   zakupu,   tj.   kwot   należnych   sprzedawcy   z   pominięciem   podatku   VAT,   a 
przypadku materiałów z zagranicy obejmuje także cło, podatek akcyzowy i importowy. Przy zakupie 
materiałów  powstają   koszty  związane   z zakupem,   które   powinny być  wyszczególnione   i  doliczone 
proporcjonalnie do zużytych materiałów.
Usługi   obce  to   świadczenia   wykonywane   przez   podmioty   obce.   Traktowane   są   one   jako 
natychmiastowe zużycie   i są wciągane od razu w koszty. Do kosztów usług obcych nie zalicza się 
kosztów   usług   bankowych,   likwidacji   środków   trwałych   (pozostałe   koszty   operacyjne),   usług 
świadczonych o charakterze kar.

Podatki   i   opłaty  obejmują   wszystkie   płacone   przez   jednostki   podatki   i   opłaty   o   charakterze 
podatkowym,   które   stanowią   koszt   typowej   działalności   operacyjnej,   np.   opłaty   za   wieczyste 
użytkowanie   gruntów,   opłaty   lokalne,   opłaty   za   korzystanie   ze   środowiska,   opłaty   skarbowe   itp.   i 
opłaty licencyjne za licencje do 1 roku.
Wynagrodzenia  obejmują ogół wynagrodzeń pieniężnych oraz wartość świadczeń w naturze, czyli 
deputatów lub ich ekwiwalentów zaliczanych do wynagrodzeń osób fizycznych. Wyróżniamy 2 rodzaje 
wynagrodzeń:
- osobowe (na podstawie umowy o pracę)
- bezosobowe (na podst. umów cywilno­prawnych: o dzieło, zlecenia).
Świadczenia   na   rzecz   pracowników  –   jednostki   gospodarcze   zobowiązane   są   do   ponoszenia 
różnych   świadczeń   związanych   z   zatrudnianiem   pracowników.   Świadczenia   te   zaliczane   są   do 
kosztów działalności operacyjnej.
Koszty   zużycia   składników   majątku   trwałego  (amortyzacja)   –   wartość   zużycia   określa   się   jako 
umorzenia.  Zużywające  się  środki trwałe  przenoszą  swoją  wartość  na  usługi. Metoda  degresywna 
naliczania   amortyzacji   polega   na   zmniejszaniu   wartości   amortyzacji,   natomiast   progresywna   na 
zwiększaniu tej wartości.
Pozostałe   koszty   rodzajowe  –   w   szczególności   zalicza   się   do   nich:   koszty   podróży   służbowych 
(przejazdy,   noclegi,   diety),   koszty   reprezentacji   i   reklamy   (zalicza   się   je   w   ciężar   kosztów 
operacyjnych. Są one limitowane), koszty usług bankowych związane z opłatami manipulacyjnymi.
KALKULACJA
Kalkulacja –  powinna ustalać wysokość kosztu jednostkowego wraz ze wskazaniem struktury jego 
części składowych. Jest całością czynności obliczeniowych zmierzających do ustalenia kwoty kosztów 
przypadających na przedmiot kalkulacji. Jest to ogół czynności i zabiegów zmierzających do ustalenia 
kwoty   kosztów   przypadających   na   przedmiot   kalkulacji.   Stanowi   część   składową   rachunkowości 
przedsiębiorstw,   zadaniem   której   jest   obliczenie   kosztów   przypadających   na   przedmiot   kalkulacji. 
Stanowi ustalenie wg pozycji kalkulacyjnych całkowitego kosztu własnego przedmiotu kalkulacji za 
pomocą metod dostosowanych do rodzaju i organizacji produkcji.
Istota kalkulacji sprowadza się do wykonania czynności głównie asymetrycznych, zmierzających do 
ustalenia kalkulowanego kosztu na jednostkę produktu lub innego przedmiotu kalkulacji zarówno w 
wartości globalnej, jak i z podziałem na elementy składowe. Możemy ją rozpatrywać z punktu widzenia 
pełnego rachunku kosztów, jak również w rachunku kosztów niepełnych.
Jednym   z   elementów   kalkulacji   jest   jej   cel,   czyli   ustalenie   jednostkowego   kosztu   wytworzenia, 
jednostkowego kosztu własnego sprzedaży, czy jedn. kosztu zmiennego.
Celem i zadaniem kalkulacji jest ustalenie kosztu wytworzenia jednostki produktu drogą:
a) agregacji ogółu kosztów dotyczących tych produktów z podziałem na pozycje kalkulacyjne;
b) ustalenia   poszczególnych   rodzajów   wytworzonych   wyrobów,   czyli   tzw.   liczby   jednostek 
kalkulacyjnych stanowiących podstawę kalkulacji;
c) przyporządkowanie tych kosztów do poszczególnych rodzajów produktów. Koszty bezpośrednie 
na   podst.   dokumentów   księgowych,   koszty   pośrednie   za   pomocą   odpowiednich   kluczy 
podziałowych i metod rozliczeniowych.
d) ustalenia jednostkowego kosztu wytworzenia zarówno ogółem, jak i w przekroju poszczególnych 
pozycji kalkulacyjnych.
Zadania kalkulacji sprowadzają się głównie do:
a) ustalenia kosztu wytworzenia produktu z uwzględnieniem struktury jego składników;
b) dostarczenia informacji ułatwiających:
- zaprogramowanie przyszłej optymalnej struktury asortymentowej produktu
- restrukturyzacji oprzyrządowania uwzględniającego ulepszenie technologii i techniki wytwarzania
- sprawowania   skutecznej   kontroli   efektywności   gospodarowania   oraz   utrzymania   komórek 
organizacyjnych o charakterze wspólnym

sformułowania wiarygodnych podstaw ustalania opłacalności cen sprzedaży produktów i usług
dostarczania informacji niezbędnych do ustalenia i oceny wyników finansowych uzyskiwanych na 
sprzedaży   poszczególnych   rodzajów   wyrobów   lub   usług   przy   wykorzystaniu   niezbędnych, 
dostosowanych do warunków jednostki, systemów rachunku kosztów, a także rodzajów, metod i 
odmian   kalkulacji.   Zasadniczymi   elementami   rachunku   kosztów   są:   ewidencja   kosztów,   ich 
rozliczanie  i kalkulacja. W szerszym  ujęciu rachunku  kosztów kalkulacja obejmuje planowanie
dokumentowanie, ewidencję, rozliczanie, kalkulację, analizę i sprawozdawczość kosztów.
Planowanie kosztów, obok realizacji własnych zadań, ułatwia kalkulację kosztów oraz prezentację 
danych   o   kosztach   w   stosownych   przekrojach.   Planowanie   może   też   wspomagać   czynności 
rozliczanie  kosztów,  zwłaszcza przy stosowaniu  metod  rozliczania  kosztów pośrednich  za  pomocą 
postulowanych narzutów.
Dokumentacja   kosztów  bezpośrednio   służy   ewidencji   kosztów.   Podstawą   dokonywania   zapisów 
księgowych są dowody księgowe zawierające treści podlegające ewidencji jako operacje gospodarcze 
spełniające wymogi formalne.
Ewidencja   i   rozliczanie   kosztów  –   dostarczają   informacji   pierwotnych   i   wtórnych   stanowiących 
podstawę kalkulacji kosztów, ich analizy i prezentacji.
Kalkulacja   kosztów   wspomagana   jest   też   przez   szereg   elementów   rachunku   kosztów:   proces 
planowania   kosztów,   wyniki   ich   ewidencji   i   rozliczania,   dane   sprawozdawczości   kosztów,   a   także 
efekty ich analizy.
Pojęcie   i   zasady   ustalania   jednostek   kalkulacyjnych   stanowiących   przedmiot   kalkulacji  – 
warunkiem uzyskania poprawnych i rzetelnych wyników kalkulacji jest ustalenie przedmiotu kalkulacji, 
czyli   jednoznacznie   zidentyfikowanych   oraz   pozwalających   się   wyrazić   liczbowo   odcinków 
działalności,   a   zwłaszcza   wytwarzane   produkty   wydziałów   podstawowych   lub   pomocniczych. 
Wymiernym   wyrazem   przedmiotu   kalkulacji,   tj.   obiektów   kalkulacyjnych   są   ilościowo   określone 
jednostki   kalkulacyjne,   tzn.   ilości   poszczególnych   rodzajów   produktu   lub   wyodrębnionych   dziedzin 
innych działalności.
Przedmiotem kalkulacji mogą być:
a) zadania lub przedsięwzięcia, czy też obiekty inwestycyjne;
b) koszty realizacji tych zadań we własnym zakresie w porównaniu z kosztami wykonania;
c) koszt operacji wykonanej we własnym zakresie w porównaniu z wykonaniem jej w ramach obróbki 
obcej;
d) koszt tonokilometru ładunku przywiezionego transportem obcym i własnym, a także transportem 
samochodowym i kolejowym z uwzględnieniem czasu transportu;
e) koszt dowozu chałupnikom surowców i materiałów oraz przywozu od nich wyrobów gotowych oraz 
koszt ekwiwalentów wypłaconych chałupnikom w zamian za zorganizowanie przez nich transportu 
we własnym zakresie;
f) koszt własnej obsługi księgowo­ finansowej w porównaniu z kosztem obsługi wykonywanej przez 
biuro księgowo­finansowe;
g) koszt analizy przewidywanego przedsięwzięcia wyliczanego systemem własnym i zleconym;
h) koszt utrzymania różnych agend i komórek funkcjonalnych oraz koszt zakupu doraźnych usług 
podobnych placówek z zewnątrz.
Jednostki kalkulacji.
Końcowym elementem rachunku kosztów jest podział kosztów całkowitych najpierw na poszczególne 
rodzaje   produktów   lub   ich   grupy,   a   następnie   na   jednostkę   wyrobu   danego   rodzaju   lub   grupę 
wyrobów.   Istotnym   warunkiem   osiągnięcia   rzetelnych   wyników   kalkulacji   jest   sprecyzowanie 
odpowiednich   jednostek   kalkulacyjnych.   Pod   tym   pojęciem   należy     rozumieć   określoną   jednostkę 
miary produktu lub jej wielokrotność, dla której oblicza się jednostkowy koszt wytworzenia. Może to 
być   zatem   jednostka   produktu   (wyrób,   usługa,   półfabrykat,   podzespół,   jak   i   grupa   produktów) 
mierzona wspólną jednostką miary lub ich wielokrotnością. Jednostki kalkulacyjne mogą być wyrażone 
-

w   jednostkach   naturalnych   lub   umownych   (nie   stosowanych   w   obrocie   handlowym).  Przyjęcie 
jednostki umownej (przeliczeniowej) polega na zastąpieniu jednostki naturalnej inna jednostką miary 
nie  stosowaną   w  obrocie,   np.   przeliczenie   ilości  alkoholu   na  alkohol  o    stężeniu   100%.  Jednostki 
naturalne stosuje się do kalkulacji kosztu jednostkowego efektów produkcji jednorodnej. W praktyce 
stosuje   się   dość   często   rozwiązania   polegające   na   przyjęciu   zbiorczych   jednostek   kalkulacyjnych. 
Tworzy   się   je   zazwyczaj   wówczas,   gdy   wytwarza   się   podobne   wyroby   przy   użyciu   jednorodnych 
surowców i materiałów oraz przy zastosowaniu tych samych maszyn i urządzeń technicznych, a także 
procesów   obróbki   różniących   się   między   sobą   cechami   drugorzędnymi.   Dla   tak   dobranej   grupy 
produktów   przyjmuje   się   wspólną   jednostkę   kalkulacyjną.   W   wyniku   przeprowadzenia   tego 
rozwiązania uzyskuje się jednakowy, tj. wspólny koszt jednostkowy, Można też spotkać rozwiązania 
polegające   na   uznaniu   w   ramach   zbiorczych   przedmiotów   kalkulacji   jednego   wyrobu   jako 
reprezentanta jednego rodzaju przedmiotów.
Jednostki umowne stosuje się w sytuacji, gdy z uwagi na istotne różnice pomiędzy kalkulowanymi 
produktami   nie   można   zastosować   jednostek   naturalnych.   Oprócz   ostatecznych   kalkulacji 
stosowanych   do  wyrobów  gotowych  można  spotkać  w  praktyce   przejściowe  jednostki  kalkulacyjne 
stosowane   do   ustalania   kosztów   jednostkowych   półfabrykatów.   Przedmiot   kalkulacji   stanowią 
jednostki kalkulacyjne, dla których ustala się jednostkowy koszt wytworzenia z uwzględnieniem jego 
składników.   Jednostki   kalkulacyjne   będące   przedmiotem   kalkulacji   odzwierciedlają   w   swej   istocie 
produkty,   które   są   przedmiotem   działalności   jednostki.   Przy   produkcji   jednorodnej   jednostki 
kalkulacyjne   wyrażone   są   naturalnymi   jednostkami   miary.   Natomiast   przy   produkcji   niejednorodnej 
można stosować grupowe jednostki kalkulacyjne, które występują np. w postaci naturalnej jednostki 
miary  produktu  uznanego  za   reprezentanta  grupy  albo   jednostki  kalkulacyjne  przybierające  postać 
naturalnej jednostki miary występującej w oficjalnym obrocie lub jej wielokrotności, a często również 
postać jednostek ustalanych sztucznie nie występujących w obrocie. Umowne jednostki kalkulacyjne 
mogą być utworzone drogą zastąpienia jednej  naturalnej jednostki miary inna jednostka miary lub też 
przeliczenia   produktów   o   różnej   zawartości   czystego   składnika   na   produkty   o   zawartości 
standardowej.            
Podział kosztów wytwarzania między produkcję wytworzoną i prod. w toku. 
Podziału tego dokonuje się w celu:
a) ustalenia jednostkowego kosztu wytworzenia produktu gotowego i produktu nie zakończonego;
b) dla potrzeb wyceny tych składników majątkowych ujmowanych w bilansie.
Rodzaje kalkulacji.
Wśród rodzajów kalkulacji wyróżnia się kalkulację:
a) wstępną (ofertowa, planowa, cenowa)
Opracowywana jest przed rozpoczęciem produkcji.
b) wynikową
Sporządzana i opracowywana jest po zakończeniu produkcji.
Metody kalkulacji.
a) podziałowa
Dzielimy ją na kalkulację podziałową: prostą, ze współczynnikami, fazową (procesową, która może 
wystąpić w wersji półfabrykatowej i bezpółfabrykatowej) oraz produktów sprzężonych.
b) doliczeniowa
Dzielimy ją na zleceniową i asortymentową.
Jeżeli chodzi o kryterium kompletności wyróżniamy kalkulację pełnego kosztu wytworzenia lub kosztu 
częściowego. Kalkulacja pełnego kosztu prowadzi do ustalenia jednostkowego kosztu wytworzonych 
wyrobów  lub   wykonanych   usług   z  uwzględnieniem  kosztów  bezpośrednich,   które   mają   najczęściej 
charakter kosztów zmiennych oraz kosztów pośrednich, które są najczęściej kosztami stałymi. Jeśli 
chodzi   o   kalkulację     kosztu   częściowego   polega   ona   na   ustaleniu   kosztu   na   jednostkę   obiektu 

kalkulacyjnego, nie zaś na łączną kwotę, a jedynie na określony fragment kosztu (koszt zmienny). 
Kalkulację kosztu pełnego stosuje się przy systemie rachunku kosztów pełnych, natomiast kalkulację 
kosztu niepełnego w rachunku kosztów zmiennych.
Kalkulacja podziałowa.
1. Prosta
Może  być stosowana  w  wydziałach podstawowych  lub  pomocniczych wytwarzających  masowo  lub 
wielkoseryjnie   tylko   jeden   rodzaj   produktu.   Polega   na   podzieleniu   łącznych   kosztów   wytworzenia 
zarówno   w   kwocie   ogółem,   jak   i   przekroju   pozycji   kalkulacyjnych   przez   ilość   wytworzonego 
jednorodnego produktu.
2. Ze współczynnikami.
Może   być   stosowana   w   jednostkach   wytwarzających   masowo   lub   wielkoseryjnie   kilka   rodzajów 
produktów z tego samego surowca, wg takiej samej techniki i wg takiej samej technologii wytwarzania. 
Główną   jej   cechą   jest   sprowadzenie   różnych,   aczkolwiek   pod   wieloma   względami   podobnych 
produktów   do   wspólnej   cenowej   jednostki   przeliczeniowej,   dlatego   wybiera   się   najbardziej 
reprezentatywne cechy mierzalne (waga, pracochłonność, wymiary) i ustala się jednostkę umowną 
będącą wspólnym podzielnikiem.
3. Fazowa.
Każda   faza   produkcji   każdego   produktu   traktowana   jest   jako   odrębna   kalkulacja.   Każda   faza   z 
wyjątkiem   ostatniej   kończy   się   przekazaniem   nie   zakończonego   produktu   do   następnej   fazy   lub 
przejściowo   do   podręcznego   magazynu   międzyoperacyjnego.   Ma   zastosowanie   przy   produkcji 
masowej lub wielkoseryjnej, która przechodzi przez szereg procesów obróbki stanowiących zamknięte 
fazy produkcji. Koszty bezpośrednie ujmowane są w takim przypadku na wyodrębnionych w przekroju 
procesów   kartach   kalkulacji   wynikowej   lub   zestawieniach   kalkulacyjnych.   W   końcu   miesiąca   do 
kosztów tak zgromadzonych dodawane są koszty pośrednie. Ustalanie kosztu jednostkowego może 
być dokonywane dwoma sposobami:
a) dodanie do kosztów każdej następnej fazy kosztów poniesionych w fazach dotychczasowych na 
półfabrykaty pobrane w danej fazie oraz podzielenie otrzymanej sumy przez ilość półfabrykatów 
wykonanych, a w fazie końcowej proces wytwórczy przez ilość wyrobów.
b) w drodze oddzielnego kalkulowania kosztów każdej fazy, tj. dzielenia sumy kosztów podzielonych 
w   każdej   fazie   przez   ilość   odpowiednio   wykonanych   w   tych   fazach   półfabrykatów   oraz 
zsumowania jednostkowych kosztów poszczególnych faz.
4. Produktów sprzężonych.
Polega   na   umownych   sposobach   podziału   kosztów   na   poszczególne   produkty   główne   i   produkty 
uboczne powstające w toku tego samego procesu. Sposób podziału kosztów zależy od tego, czy w 
ciągu tego samego procesu powstaje:
a) jeden produkt główny i jeden lub kilka produktów ubocznych;
b) dwa lub więcej produktów głównych;
c) dwa lub więcej produktów głównych oraz jeden lub więcej produktów ubocznych.
Często podział na produkty główne i uboczne ma charakter umowny. Produkty sprzężone to produkty, 
które powstają w oparciu o wspólny wsad surowcowy na zasadzie przymusu. W tym przypadku bez 
uzyskania produktów ubocznych nie można wytworzyć głównego. Produkcja sprzężona łącznie może 
mieć  miejsce   w  wielu   gałęziach   przemysłu   przetwórczego,   wydobywczego   i   paliwowego.   Produkty 
sprzężone   powstają   w   oparciu   o   wsad   surowcowy   lub   w   wyniku   realizacji   procesu   wspólnego 
wydobycia szeregu kopalin na zasadzie przymusu. Przy produkcji sprzężonej koszty ponoszone są w 
przeważającej   liczbie   przypadków   na   realizację   łącznego   procesu   bez   podziału   na   efekty. 
Przeprowadzenie kalkulacji kosztów jednostkowych poszczególnych rodzajów produktów powstały w 
wyniku podziału produkcji sprzężonej.
Kalkulacja doliczeniowa.

Stosowana   jest   tam,   gdzie   nie   ma   warunków   zastosowania   kalkulacji   podziałowej,   a   więc   przy 
produkcji jednostkowej, małoseryjnej, a nawet średnioseryjnej, w której występuje duża zmienność 
wytworzonego asortymentu wyników. Przy produkcji średnioseryjnej przedmiotem kalkulacyjnym może 
być produkcja miesiąca bez względu na to, czy stanowi ona kilka serii lub zleceń, czy też stanowi 
cząstkę serii lub zlecenia. Z tego względu stosuje się podział kalkulacji doliczeniowej na dwie grupy:
1. Zleceniowa.
Może   być   stosowana   przy   wytwarzaniu   różnorodnych,   najczęściej   niepowtarzalnych   produktów   w 
pojedynczych   egzemplarzach   lub   pojedynczych   seriach.   Stosowana   w   budownictwie,   przy 
świadczeniu usług.
2. Asortymentowa.
Może   wystąpić   przy   zleceniach   produkcyjnych   jako   dokumentach   stanowiących   dyspozycje 
wytwórcze. Stosuje się przeważnie w przemysłach o produkcji wykonywanej na szerszą skalę, ale 
mimo   tego  nie   daje  się  tam  zastosować  produkcji  wielkoseryjnej.  Na  karty kalkulacyjne  zbiera   się 
koszty   bezpośrednie   w   przekroju   pozycji   kalkulacyjnych,   a   pośrednie   dolicza   się   za   pomocą 
odpowiednio dobranych kluczy podziałowych. W końcu miesiąca następuje podział kosztów między 
wyroby gotowe i produkcję w toku wg stanu produkcji w toku ustalanego drogą spisu z natury lub w 
oparciu   o   bieżącą   dokumentację   produkcyjną.   Koszt   wytworzenia   jednostki   naturalnej   wyrobu 
gotowego i produkcji niezakończonej stanowi iloraz łącznych kosztów wytworzenia ujętych na karcie 
kalkulacji wynikowej przez ilość wykonanych wyrobów.
Różnice między kalkulacją podziałową a doliczeniową.
Kalkulacja podziałowa nie uwzględnia kosztów pośrednich, natomiast doliczeniowa obejmuje koszty 
bezpośrednie oraz doliczane koszty pośrednie.
KOSZT WYTWORZENIA PRODUKTU
Produkt – produkty gotowe, półfabrykaty, produkty w toku, usługi wykonane i w toku. Nowa ustawa 
nie obejmuje materiałów. 
Koszt wytworzenia obejmuje: koszty pozostające w bezpośrednim związku z danym produktem oraz 
uzasadnioną część kosztów związanych pośrednio z wytwarzaniem produktu. Koszty bezpośrednie 
obejmują   wartość   zużytych   materiałów   bezpośrednich,   koszty   pozyskania   i   wytworzenia   związane 
bezpośrednio z produkcją i inne koszty poniesione w związku z doprowadzeniem produktu do postaci i 
miejsca, w jakim znajduje się w dniu wyceny. Do uzasadnionej, odpowiedniej do okresu wytwarzania 
produktu części kosztów pośrednich zalicza się zmienne pośrednie koszty produkcji oraz tą część 
stałych pośrednich kosztów produkcji, które odpowiadają poziomowi tych kosztów przy normalnym 
wykorzystaniu zdolności produkcyjnych. Za normalny poziom wykorzystania zdolności produkcyjnych 
uznaje się przeciętną, zgodną z oczekiwaniami w typowych warunkach wielkość produkcji za dana 
liczbę   okresów   lub   sezonów   przy   uwzględnieniu   planowanych   remontów.   Jeżeli   nie   jest   możliwe 
ustalenie kosztu wytworzenia produktu jego wyceny dokonuje się wg ceny sprzedaży netto takiego 
samego  lub  podobnego   produktu  pomniejszonej  o  przeciętnie  osiągany  przy  sprzedaży  produktów 
zysk   brutto   na   sprzedaży,   a   w   przypadku   produkcji   w   toku   także   z   uwzględnieniem   stopnia   jego 
przetworzenia. Zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunkowości koszt powinien składać się 
ze   wszystkich   kosztów   nabycia,   przetworzenia   oraz   innych   kosztów   poniesionych   w   trakcie 
doprowadzenia zapasów do ich aktualnego miejsca i stanu. 
Koszt   nabycia   zapasów  składa   się   z   ceny   zakupu,   ceł   importowych   i   pozostałych   podatków 
(niemożliwych   do   odzyskania   od   Urzędu   Skarbowego)   oraz   kosztów   transportu,   załadunku   i 
wyładunku oraz innych kosztów dających się bezpośrednio przyporządkować do wyrobów gotowych, 
materiałów i usług. Przy określaniu ceny nabycia odejmuje się opusty, rabaty handlowe i inne. Do 
ceny   można   zaliczyć   różnice   kursowe   wynikające   bezpośrednio   z   faktu   nabycia   zapasów 
zafakturowanych w walucie obcej. 
Na koszty przetworzenia zapasów składają się koszty związane bezpośrednio z jednostką produkcji, 
tj.   bezpośrednia   robocizna.   Zalicza   się   do   nich   także   systematycznie   rozłożone   stałe   i   zmienne 

pośrednie   koszty   produkcji   poniesione   przy   przetwarzaniu   materiałów   w   wyroby   gotowe.   Stałymi 
pośrednimi   kosztami   produkcji   są   te   pośrednie   koszty   produkcji,   które   pozostają   stosunkowo 
niezmienne   niezależnie   od   wielkości   produkcji,   tj.   amortyzacja   i   utrzymanie   budynków   lub   koszty 
zarządzania   i   administracji.   Zmiennymi   pośrednimi   kosztami   produkcji   są   te   pośrednie   koszty 
produkcji, które zmieniają się bezpośrednio lub prawie bezpośrednio ze zmianami wielkości produkcji, 
np.   materiały   i  robocizna.   Do   celów  przepisania   stałych   pośrednich  kosztów  produkcji  do  kosztów 
wytworzenia   zapasów   przyjmuje   się   normalną   zdolność   produkcyjną   urządzeń   produkcyjnych,   zaś 
normalną zdolność określa produkcja na średnim poziomie, której uzyskania oczekuje się w czasie 
kilku   okresów   lub   sezonów   w   typowych   okolicznościach   z   uwzględnieniem   utraty   zdolności 
produkcyjnej wynikającej z planowanej konserwacji. Koszty pośrednie nie przepisane są ujmowane 
jako koszty okresu, w którym zostały poniesione. W okresach nietypowo wysokiej produkcji wielkość 
stałych   kosztów   pośrednich   przypisanych   do   każdej   jednostki   produkcji   zmniejsza   się.   Zmienne 
pośrednie koszty produkcji przypisuje się do każdej jednostki produkcji na podstawie aktualnego stanu 
wykorzystania urządzeń produkcyjnych. Pozostałe koszty zalicza się do kosztu zapasów tylko w takim 
zakresie, w jakim ponosi się celem doprowadzenia zapasów do ich aktualnego stanu i miejsca.
Przykładem   kosztów   wyłączonych   określających   wartość   początkową   zapasów   są   koszty   zużycia 
ponadnormatywnego   i   zmarnowanych   materiałów   i   robocizny   koszty   magazynowania,   chyba   że 
poniesienie   tych   kosztów   jest   niezbędne   w   czasie   procesu   produkcyjnego   między   jego   etapami, 
pośrednie   koszty   administracyjne,   które   nie   przyczyniają   się   do   doprowadzenia   zapasów   do   ich 
aktualnego stanu i miejsca oraz kosztów sprzedaży. W pewnych okolicznościach do kosztów zapasów 
zalicza się koszty finansowania zewnętrznego, czyli odsetek z tytułu kredytów bankowych i pożyczek, 
amortyzację   dyskonta   lub   premii   związanych   z   pożyczkami,   amortyzacji   kosztów   poniesionych   w 
związku   z   uzyskaniem   pożyczek   i   kredytów,   obciążeń   finansowych   z   tytułu   umów   leasingu 
finansowego i różnic kursowych związanych z kredytami. oraz pożyczkami w stopniu, w jakim można 
je uznać za korektę kosztów odsetek. Koszty finansowania zewnętrznego, które można bezpośrednio 
przyporządkować do nabycia, budowy lub wytworzenia dostosowywanego składnika aktywów należy 
traktować jako część kosztu wytworzenia tego składnika aktywów.
Koszty nie zaliczane do kosztów wytworzenia produktu obejmują: koszty będące konsekwencją 
niewykorzystanych zdolności i strat produkcyjnych, kosztów ogólnego zarządu, które nie są związane 
z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakim znajduje się cel, kosztów magazynowania 
wyrobów  gotowych   i  półfabrykatów  chyba,   że   poniesienie   tych   kosztów  jest   potrzebne   w  procesie 
produkcji. 
W nowej definicji kosztów wytworzenia wyróżnia się zmienne i stałe koszty pośrednie produkcji. Do 
zmiennych zaliczyć należy koszty wydziałowe reagujące na zmiany rozmiarów produkcji, np. koszty 
ruchu maszyn i urządzeń, koszty konserwacji maszyn i urządzeń, które to koszty stanowią w całości 
element kosztu wytworzenia produkcji. Stałymi kosztami pośrednimi są (można je częściowo doliczyć 
do  kosztów  produkcji)  to   również  koszty  wydziałowe,   tj.   amortyzacja,   koszty utrzymania   czystości, 
koszty oświetlenia wydziałów i można je doliczyć w części odpowiadającej poziomowi tych kosztów 
przy   normalnym   wykorzystaniu   zdolności   produkcyjnych.   Jeżeli   koszty   stałe   pośrednie   są 
konsekwencją niewykorzystanych zdolności produkcyjnych należy je traktować jako koszty okresu, a 
nie koszty wytworzenia produktu.                                            
              
                 
  
  
  
  
 

 
                             
                 

Podobne prace

Do góry