Ocena brak

PSYCHOPATOLOGIA - PSYCHOLOGIA ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH A PSYCHOLOGIA KLINICZNA - Podstawowe kategorie zaburzeń psychicznych

Autor /Gawel Dodano /09.09.2011

Zaburzenia zachowania i procesów psychicznych powstają najczęściej w wyniku współdziałania wielu czynników, do których należą:

• struktury biologiczne organizmu, w szczególności OUN,

• struktury i funkcje osobowości,

• właściwości sytuacji.

Zasługą badań psychologicznych jest pokaźna wiedza na temat sytuacji współdeterminujących zaburzenia. W psychologii najogólniej nazywa się je sytuacjami trudnymi (stresowymi, kryzysowymi, straty, traumatycznymi itp.).

W polskiej psychologii koncepcję sytuacji trudnych rozbudował Tadeusz Tomaszewski. Określił on sytuację trudną jako taki układ elementów otoczenia i człowieka, w którym zostaje zachwiana równowaga (dopasowa­nie) między wymaganiami zewnętrznymi a możliwościami podmiotu. Ten stan niedopasowania powoduje zakłócenie czynności i utrudnienie realizacji celów i zaspokajania potrzeb. Trudności, zdaniem tego autora, mogą być natury zadaniowej i egzystencjalnej. Wielu polskich psychologów reinterpretowało i rozwijało tę koncepcję, w tym także wielu psychologów klinicz­nych. Sytuacja trudna zakłóca więc mechanizm regulacji zachowania i jest potencjalnym czynnikiem zaburzającym. Trudność może mieć charakter poznawczy (sytuacja trudna do zrozumienia i roz­wiązania) lub emocjonalny (sytuacja zagrażająca wartościom, powodująca napięcie i negatywne emocje); najczęściej jednak jest tak, że sytuacje są i trudne do rozwiązania i trudne do zniesienia. Trudność sytuacji jest po części wynikiem percepcji i subiektywnej oceny sytuacji. W życiu człowieka występują jednak i takie sytuacje, które są obiektywnie trudne. Należy do nich zaliczyć całkowity brak warunków koniecznych do życia (tlenu, napoju, pokarmu, bezpieczeństwa) i funkcjonowania psychicznego (dopływ bodźców i możliwość bycia aktywnym). Badania nad dziećmi chowanymi przez wilki i ludźmi zaginionymi pokazały, że człowiekowi koniecznie potrzeba do normalnego życia obecności innych ludzi.

Wśród sytuacji trudnych (w domyśle stresowych) wymienia się najczęściej:

• Sytuację deprywacji - człowiek znajduje się w stanie potrzeby, lecz nie może nic zrobić, aby ją zaspokoić, ponieważ brak koniecznych warunków (deprywacja potrzeb fizjologicznych, psychicznych).

• Sytuację frustracji - na drodze do realizacji celu lub zaspokojenia potrzeby człowiek napotyka na różne przeszkody utrudniające lub uniemożliwiające realizację celu.

• Sytuację zagrażającą - jest to taka sytuacja, która sygnalizuje utratę wartości, powoduje ona najczęściej antycypacje lękowe.

• Sytuację straty - polega na utracie cenionych wartości materialnych, psychicznych (dobrego imienia, wolności) czy społecznych (bliskich osób); reakcją na stratę jest smutek, który może przerodzić się w depresję lub patologiczną żałobę.

Są też sytuacje, które uszkadzają człowieka i te najczęściej powodują ból fizyczny, psychiczny, niekiedy duchowy, gdy dotykają problemów filozoficz­nych i egzystencjalnych.

W psychopatologii bardzo ważne są sytuacje konfliktowe. Są to sytuacje, w których człowiek znajduje się w obliczu sprzecznych wartości dodatnich i ujemnych. W sytuacji „+ +" człowiek stoi wobec dwóch równocennych wartości pozytywnych, których nie może jednocześnie zrealizować - musi wybierać; w sytuacji „+ -" oddziałują na człowieka zarówno wartości dodatnie, jak i ujemne - korzyści trzeba okupić negatywnymi konsekwen­cjami; w sytuacji „- +" korzyści można osiągnąć tylko za cenę pewnych niedogodności i wreszcie najtrudniejsza sytuacja „- -", w której konfliktowość polega na tym, że człowiek nie może wyjść z pola działania tej sytuacji i musi wybierać między dwiema wartościami negatywnymi. Wszy­stkie te sytuacje powodują zakłócenie normalnego funkcjonowania, ob­ciążenie psychiczne i napięcie, czasem towarzyszą temu negatywne, usz­kadzające uczucia.

Wysokie prawdopodobieństwo patologii występuje wówczas, gdy człowiek znajdzie się w sytuacji traumatycznej, tj. takiej, która przekracza możliwości adaptacyjne człowieka, zagraża jego życiu i zdrowiu fizycznemu i psychicznemu oraz powoduje traumę (uraz). Przez uraz określa się uszkodzenie ciała, lub/i psychiki wskutek nagłego wystąpienia bodźców zewnętrznych lub wewnętrznych, które przerastają możliwości adaptacyjne podmiotu - mogą one spowodować trwały ślad (uszkodzenie) w człowieku. Wydarzeniami traumatycznymi mogą być katastrofy, napady, akcje terrorystyczne, gwałty, przemoc wojenna, domowa itp. Pojęcie traumy i zaburzeń traumatycznych występuje w wielu teoriach i praktyce psychologicznej.

Gdy myślimy o osobowości jako czynniku przyczynowym patologii, to pierwsze miejsce zajmuje zapewne konflikt. Konflikt intrapsychiczny polega na sprzeczności wewnętrznych struktur człowieka. Jest to konflikt między dążeniami (popędami z id i potrzebami sumienia), między przekonaniami, pomiędzy strukturami Ja i pomiędzy potrzebami podmiotu a wymaganiami otoczenia. Konflikty intrapsychiczne są najczęściej wypierane (lub nie dopuszczane do świadomości) i jako nie ujawniane procesy psychiczne dynamizują w sposób negatywny psychikę człowieka. Na ogół powodują nieuświadomiony, nieokreślony lęk, który jest początkiem wielu typów patologii.

Lęk nieokreślony jako emocja negatywna, z którą trudno sobie radzić, gdyż nie są znane jej przyczyny i źródło pociąga za sobą wiele patologicznych sposobów reagowania, spośród których najczęściej wymieniane są mechani­zmy obrony ego (Ja) przed lękiem.

Mechanizmy obronne są to nieświadome i nawykowo stosowane techniki radzenia sobie z napięciem i lękiem, które mają na celu obniżenie lęku i spowodowanie zastępczego zaspokojenia potrzeb. Przy czym mechanizmy obronne oprócz pozytywnej funkcji obrony przed lękiem mają także właś­ciwości negatywne. Stosując je, człowiek zniekształca informacje o świecie i zniekształca też wiedzę o własnej osobie, a to jest powodem dalszych zaburzeń psychiki.

Nieokreślony lęk może pojawiać się stale, powodując wysoki poziom niepokoju u człowieka, może też występować pod postacią napadów paniki i dezorganizować zachowanie człowieka, wywołując lękowe zahamowanie czynności lub burzę ruchową, paniczną ucieczkę.

Od nieokreślonego, wolno bujającego lęku, należy odróżnić lęk skonkretyzowany przed konkretnymi osobami, rzeczami, istotami, sytuacjami.

Ten lęk zwykło się w psychopatologii określać fobią (natrętnymi obawami) zamkniętych lub otwartych przestrzeni, wysokości, zwierząt itp. Strach przed niektórymi zjawiskami może być irracjonalny, wynika albo z ich symbolicz­nego znaczenia (węże, nietoperze) lub z faktu, że strach ten został uwarun­kowany.

Od konfliktów intrapsychicznych należy odróżnić konflikty interpersonal­ne, gdyż te wynikają ze sprzecznych tendencji, jakie występują pomiędzy Osobami pozostającymi w różnych relacjach interpersonalnych. W psychologii klinicznej obszernym tematem badań i praktyki są konflikty małżeńskie.

Wśród podmiotowych czynników powodujących zaburzenia psychiczne trzeba też wymienić kategorię deficytów. Chodzi tu o brak struktur bio­logicznych lub dojrzałych funkcji i brak właściwości psychicznych, warun­kujących zaspokajanie potrzeb, realizację celów i możliwości. Deficyty organiczne i psychiczne najczęściej utrudniają, zatrzymują lub blokują rozwój złożonych struktur i funkcji psychicznych. Deficyty OUN i defekty genetycz­ne powodują niedorozwój funkcji poznawczych zwłaszcza abstrakcyjnego myślenia. W rozwoju człowieka można też mówić o deficytach warunków rozwoju, np. o braku właściwej stymulacji i braku opieki rodzicielskiej warunkującej powstanie przywiązania, koniecznego dla dalszego rozwoju dziecka, poczucia ufności, a potem autonomii i kolejnych właściwości struk­tury osobowości. Deficyty w środowisku rozwojowo-wychowawczym prawie zawsze wpływają na zaburzenia rozwoju tożsamości człowieka i struktury Ja. Przyczyniają się do ukształtowania osobowości neurotycznej, zaburzeń z pogranicza nerwicy i psychozy, a nawet zaburzeń psychotycz­nych.

Wśród czynników warunkujących różne formy patologii wymienia się także defekty. Mogą to być defekty genetyczne, nabyte defekty organizmu i defekty psychiczne. Współczesne badania genetyczne odkrywają coraz więcej defektów w genomie, które mogą mieć istotne znaczenie dla powstania chorób psychicznych (zaburzeń nastroju, zwłaszcza dwubiegunowej choroby afektywnej, ale także schizofrenii i alkoholizmu). Wykorzystanie tej wiedzy i zastosowanie własnej wiedzy o możliwościach kompensacji ujawniania się dziedziczonych defektów przez działania prewen­cji pierwotnej, stawiają przed psychologiem klinicznym całkowicie nowe zadania.

O defektach osobowości mówiło się w odniesieniu do psychopatii kon­stytucjonalnej związanej z patologią społeczną (agresywnością i dewiacjami seksualnymi). Badania w ramach psychologii różnic indywidualnych nad czynnikami temperamentalnymi pokazały jednak także, iż człowiek o wyso­kie) wrażliwości emocjonalnej i słabej wytrzymałości, jest bardziej podatny na zaburzenia, gdy znajdzie się w trudnych warunkach życia.

Defekt osobowości może także polegać na wykształceniu w toku uczenia się wadliwych schematów poznawczych, nieracjonalnych (neurotycznych) przekonań o świecie i własnej osobie.Powrócimy też do tych zagadnień w części drugiej podręcz­nika. Zaburzenia osobowości zostały bowiem najpełniej zbadane przez psy­chologów i psychiatrów o orientacji dynamicznej.

Powstaje jeszcze pytanie, jak psycholog kliniczny powinien ustosunkować się do nowych klasyfikacji zaburzeń psychicznych. Powinien je dokładnie znać, aby przede wszystkim rozumieć zadania i wymagania, jakie się stawia psychologowi w praktyce. Ważne jest także, aby umiał się porozumieć z psychiatrami. Powinien też umieć wykorzystać te klasyfikacje w badaniach naukowych, stosując je w mniej lub bardziej sformalizowany sposób.

Nie oznacza to jednak, że nieaktualna staje się w psychologii wiedza, którą zgromadzili badacze różnych orientacji, o mechanizmach rozwoju nerwicy, o błędnym kole nerwicowym, o zaburzeniach głębszych, czyli psychotycznych, lub też zaburzeniach osobowości z pogranicza, bo właśnie one w nowoczesnych klasyfikacjach istnieją.

Podobne prace

Do góry