Ocena brak

PSYCHOLOGICZNE I SPOŁECZNE ASPEKTY POMOCY W SYTUACJACH KRYTYCZNYCH I TRAUMATYCZNYCH - Wsparcie społeczne - wybrane zagadnienia

Autor /Placyd77 Dodano /09.09.2011

Jak już wielokrotnie pisałam zarówno osoby bezpośrednio doświadczone traumą i kryzysem, ich rodziny, jak i osoby pomagające ludziom poszkodo­wanym i profesjonaliści (ratownicy, lekarze, psychologowie i policjanci) konfrontowani zawodowo z tymi problemami, żyją i działają w sferze bardzo złożonych mechanizmów funkcjonowania wsparcia społecznego. Dlatego też na zakończenie pragnę zwrócić uwagę na kilka zjawisk z tego obszaru badań.

Warto w pierwszym rzędzie zwrócić uwagę na to, że w sytuacji traumy i kryzysu ludzie wykorzystują strategie indywidualne (podmiotowe) i radzą sobie za pomocą interakcji wsparcia, które mogą zachodzić w naturalnych grupach odniesienia (rodzinnych, rówieśniczych, pracy), w specjalnych gru­pach samopomocy i społecznościach (altruistycznych). Czyli zachodzą procesy samodzielnej zaradności, które należy rozwijać, podtrzymywać, wykorzysty­wać w szerszym procesie pomocy. Na ludzi w stresie traumatycznym i kryzysie oddziałują także siły i społeczne czynniki pomocne. Ważnym zadaniem służb interwencyjnych jest więc koordynacja zachowań indywidualnych, społecz­nych i profesjonalnych działań pomocnych.Można wyodrębnić struktury społeczne pełniące funkcje wspierające, nazwa­no je nie grupami a sieciami, wykorzystując termin z psychologii ekologicz­nej, co oznacza, że zawsze chodzi w działaniu tych struktur o pewien typ współzależności. W tych sieciach ważne jest, z punktu widzenia osoby po­trzebującej pomocy, czy jest to grupa naturalna (z naturalnymi społecznymi więziami) czy grupa formalna typu zadaniowego.

Najważniejsze jest istnienie grup oparcia (systemów oparcia), one bowiem są podstawą aktualizowania interakcji pomocnych. W sytuacji kryzysu szczególnego znaczenia nabiera dostępność tych grup nieporfesjonalnych i profesjonalnych. Wiąże się to z ich nieprzerwanym, całodobowym funkcjonowaniem (telefony alarmowe, zaufania, centra pogotowia i ośrodki pomocy i interwencji kryzysowej) i szyb­kością działania, na co zwraca się aktualnie szczególną uwagą w ratownict­wie medycznym. W diagnozie podczas interwencji kryzysowej psycholog kliniczny ocenia zasoby i deficyty wsparcia w rodzinie, sąsiedztwie, typ relacji dostępnych osobie poszkodowanej w szczególności, czy są to relacje korzystne czy niekorzystne.

Grupy wsparcia i osoby wspierające są wykorzystywane i stanowią o efek­tach zmagania się z ekstremalnym stresem, którego nie można przezwyciężyć w całkowitej samotności. Wsparcie społeczne jest w tych sytuacjach koniecz­ne, choć nie działa jak panaceum. Dla zrozumienia tego działania potrzebne jest ujmowanie wsparcia w sposób funkcjonalny jako interakcja i jako proces wymiany.

w blokach „wsparcie funkcjonalne" - „procesy wsparcia" - „procesy zma­gania się". Przypomnijmy, że wsparcie funkcjonalne definiujemy jako:

rodzaj interakcji społecznej, która zostaje podjęta przez jednego lub obu uczestników w sytuacji problemowej, trudnej, stresowej, krytycznej;

• w toku tej interakcji dochodzi do wymiany emocji, informacji, instrumen­tów działania i dóbr materialnych;

• wymiana ta może być jednostronna lub dwustronna, a kierunekdawca--biorca" może być stały lub zmienny;

• w dynamicznym układzie interakcji można wyróżnić osobę wspierającą i poszukującą, odbierającą lub otrzymującą wsparcie;

• dla skuteczności tej wymiany społecznej istotna jest odpowiedniość między rodzajem i wielkością udzielanego wsparcia i potrzebami odbiorcy;

• celem interakcji wspierającej jest podtrzymanie i zmniejszenie stresu lub kryzysu przez towarzyszenie, wymianę emocji, tworzenie poczucia przy­należności, bezpieczeństwa i nadziei oraz zbliżenie do rozwiązania prob­lemu, przezwyciężenia trudności i kryzysu.

Dla zrozumienia funkcji wsparcia ważne są moim zdaniem rodzaje wspar­cia - emocjonalne, instrumentalne, poznawcze i rzeczowe. W sytuacjach traumatycznych przeżyć i silnego kryzysu najważniejsze jest na początku wsparcie emocjonalne: tworzenie warunków oparcia przez obecność, troskę, realne stwarzanie bezpieczeństwa, uspokojenie i poczucie przynależności. Dzięki temu wsparciu można się uwolnić od napięcia, paniki, lęku, uzyskać lepsze samopoczucie i chęć do dalszych samodzielnych zmagań. W sytuac­jach tych - jak wykazały badania - także bardzo potrzebne jest wsparcie rzeczowe, materialne i finansowe. Ten typ pomocy wiąże się z działalnością charytatywną i dobrze realizuje się w społecznościach altruistycznych. Wyma­ga on też zwrócenia szczególnej uwagi na problemy godnościowe i zagrożenia samooceny ludzi otrzymujących pomoc materialną. Wsparcie informacyjne, zwane też poznawczym, polega na wymianie informacji, która sprzyja lepsze­mu zrozumieniu sytuacji i poznaniu nowych jej aspektów.

Informacje zwrotne od osoby wspierającej upewniają osobę wspieraną co do trafności i skuteczno­ści własnego postępowania. Wsparcie informacyjne sprzyja redefinicji traumy i odzyskiwaniu kontroli nad życiem. Jest też ważnym procesem dzielenia się własnym doświadczeniem w grupach samopomocy. Ze wsparciem poznaw­czym ściśle wiąże się wsparcie instrumentalne, ma ono jednak bardziej dyrektywny charakter. Polega na dostarczaniu ludziom instrumentów do działania dosłownie i w przenośni. To pokaz, instruktaż jak wykonać coś lub czego nie robić itp. To pomoc w pisaniu podań, informacja o tym, do kogo i jak zwrócić się o pomoc, to także doradztwo ekonomiczne i prawne, świadczone ofiarom klęsk i przemocy. Ważne znaczenie przypisuje się towarzyszeniu, podnoszeniu samooceny i wsparciu duchowemu.

Kluczowa jest zgodność (treściowa i ilościowa) potrzebnego wsparcia z otrzymanym, co nazywamy trafnością wsparcia. Ludzie nie zawsze otrzymują to, czego najbardziej potrzebują. Nastolatki potrzebują np. od rodziców znacznie więcej zrozumienia i cierpliwego słuchania, aniżeli rad i pieniędzy, a powodzianie - środków czystości, kocy i czystej wody i właśnie pomocy finansowej; rodziny z chorym terminalnie, poszukują pomocy instrumentalnej w ułatwieniu opieki, zastępstwa w dyżurach, aby można było się przespać i wsparcia duchowego ze strony duszpasterza, a nie koniecznie rozmów z psychologiem. Nietrafna pomoc w sytuacji traumatycznej i kryzysu może bardzo szybko przemienić się w dodatkowe obciążenie. Z badań wynika jednak, że potrzeby pomocy są zawsze nieco wyższe niż pomoc spostrzegana. Ponadto jest też tak, że niemal każda podjęta relacja pomocy wiąże się z poczuciem zależności i zagrożeniem samooceny. Dlatego lepiej działają grupy wzajemnego wsparcia. Grupy te, gdy są bardzo spoiste i oddzielone od innych grup mogą powodować „uwięźnięcie" w systemie oparcia (np. grupy samopomocy wdów, dorosłych dzieci alkoholików) itp.

Nie są jednoznaczne wyniki badań nad rolą wsparcia społecznego w trud­nych sytuacjach zawodowych. Gdy klimat miejsca pracy jest bezpieczny i przyjazny, główną rolę odgrywają współpracownicy, gdy natomiast sytuacja oceny w pracy nie jest jasna lub zarządzanie ma charakter autorytarny, lepiej działa wsparcie pochodzące od przyjaciół. Tym też należy tłumaczyć niechęć do uczestniczenia w grupach rekonstrukcji wydarzeń traumatycznych.

Ludzie mogą w różnym stopniu poszukiwać wsparcia, ale mogą go też unikać. Może też wystąpić deterioracja wsparcia jako konsekwencja przeżywanych kataklizmów. Jak ludzie ustosunkowują się do sieci wsparcia, zależy od mechanizmów związanych z typem stresu (zmęczenie tematem katastrofy, naznaczeniem, działaniem mediów), ale zależy też od tego, jak te sieci działają. Ponadto ludzie różnią się pod względem osobowościowym w mobilizowaniu wsparcia, co zależy od po­czucia Ja, samooceny i posiadanych kompetencji społecznych, tj. umiejętności mobilizacji wsparcia.

Ludzie też w różny sposób wsparcie wykorzystują. Samodzielni, kom­petentni, wykorzystają bardzo dobrze niewiele wsparcia, ludzie niesamodziel­ni, bez kompetencji, niezaradni potrzebują go wiele i słabo z niego korzystają. Pracownicy służb emergencyjnych i interwencyjnych spotykają się także z postawami roszczeniowymi, eksploatorskimi i różnymi formami naruszania norm społecznych w sytuacjach trudnych.

Z powyższego wynika, że praca przy interwencji w kryzysie i w służbach ratowniczych wymaga jednak pewnych ważnych predyspozycji, ale wymaga też współcześnie dobrego profesjonalnego przygotowania, i w tym względzie można się odwołać do nowoczesnej wiedzy z zakresu psychologii społecznej i psychologii klinicznej.

Podobne prace

Do góry