Ocena brak

PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA ZDROWIA I ZABURZEŃ Z PERSPEKTYWY METODOLOGII BADAŃ PSYCHOLOGICZNYCH - Znaczenie celu psychologiczno - klinicznych badań diagnostycznych dla formułowania orzeczenia

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

Najważniejszy w postępowaniu diagnostycznym, a także w diagnozie klinicznej ujmowanej jako wynik tego badania, jest zawsze cel badania związany ze świadomą odpowiedzią na pytanie, dlaczego i po co wykonujemy badanie psychologiczne. Cel może też być określony przez samego zainte­resowanego i być związany w potrzebą uzyskania profesjonalnej pomocy. Czasem ta pomoc może polegać także na zdobyciu zaświadczenia o stanie zdrowia vs. zaburzeń. Cel badania może być - jak to już opisywaliśmy - określony zewnętrznie w stosunku do badanego. Może to być cel for­mułowany przez członków rodziny. Wówczas pojawia się problem uzys­kania zgody badanego na współpracę w zakresie diagnozy. Cel badania określają także instytucje: szkoła, wojsko, środowiska pracy, Zakład Ubez­pieczeń Społecznych (sprawy odszkodowań i rentowe), sądownictwo i to zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych. Cel badań diagnostycznych określają także współpracujący z psychologiem specjaliści lekarze, pedagodzy nauczyciele i inni. Jak już wyżej wspomniano, oni też często podają główny problem występujący u osoby badanej.

Najogólniej cele klinicznych diagnoz, podobnie jak i innych diagnoz w psychologii można podzielić na: (a) selekcyjne i (b) interwencyjne.

W badaniach typu selekcyjnego chodzi o rozpoznanie stanu rzeczy i za­klasyfikowanie obserwowanych zjawisk do pewnej kategorii, po to, aby móc zdecydować, czy człowiek ten może i powinien przynależeć do pewnej grupy osób. Takie selekcyjne cele mają diagnozy sprawności i poziomu kompetencji człowieka oraz cech osobowości, z których wynika, że nie może on np. posiadać broni, nie spełni wymagań, które postawi przed nim służba woj­skowa, lub nie może pełnić pewnych zawodów, np. kierowcy, policjanta, pracownika brygad antyterrorystycznych itp. W przypadku tych celów diag­nostycznych odpowiednie instytucje zwracają się do psychologa klinicznego, a nie psychologa innej specjalności, wówczas gdy istnieje uzasadnione przypuszczenie co do obniżenia sprawności i zagrożenia zdrowia. W tych sytuacjach orzeczenie psychologiczne opisuje funkcjonowanie człowieka ze szczególnym uwzględnieniem sfery jego aktywności związanej z celem diagnozy, następnie opisuje w skrócie mechanizmy osobowości, zdrowie zachowane i zagrożone lub utracone, by w efekcie postawić hipotezę o przy­datności człowieka do pewnych czynności lub nie. Orzeczenie w sprawach odszkodowań i sprawach rentowych musi także zawierać ocenę poziomu utraty zdolności do wykonywania pewnych czynności, co jest bardzo trudne i wymaga dobrego przygotowania i doświadczenia zawodowego. Orzeczenie psychologa decyduje między innymi o tym, do jakiej kategorii inwalidztwa zaliczy się badanego.

Bardzo specjalistyczne jest orzeczenie, które psycholog kliniczny przygo­towuje dla sądu, zwane orzeczeniem sądowo-psychologicznym. Jest ono zwykle bardzo obszerne, rozbudowane, podające pełne, wnikliwe uzasad­nienie do wniosków o tym, czy badany w pełni rozumiał znaczenie czynu, czy też rozumienie to było ograniczone. Ten typ orzeczenia wymaga specjalnych przygotowań w ramach studiów i po studiach. Musi ono być napisane nie tylko bardzo rzetelnie, ale też jasno i precyzyjnie oraz w sposób zrozumiały dla sądu, gdyż na jego podstawie sąd podejmie decyzję co do losów oskarżonego.

Orzeczenia dla urzędów lub szkół są na ogół krótsze i powinny mieć formułę ogólną odpowiadającą ściśle na postawione pytanie, bez podawania szczegółów osobistych badanego - co staje się szczególnie ważne z okresie nasilonych prac nad ochroną dóbr osobistych. Orzeczenie to odnosi się przede wszystkim do aktualnych danych i do sformułowanego problemu. W nie­których wypadkach -jak już pisaliśmy - może to być krótki kilkuzdaniowy wniosek. Ogólność takiego orzeczenia i akcentowanie jego pragmatycznych celów ma także zapobiec zjawisku etykietowania i nadużywania dla celów kontroli społecznej diagnoz psychologicznych. Orzeczenie i wnioski z badań, niezależnie od tego do jakich celów zostały przygotowane, powinny być spójnym systemem twierdzeń o zaburzeniach i cechach zdrowych, o mecha­nizmach zaburzeń i przyczynach. Gdy tego wymaga sytuacja, psycholog znający klasyfikację psychiatryczną może też odnieść własne wyniki do jednej z nich i stwierdzić, że badany ze względu na obniżoną odporność psychiczną łatwo reaguje w sytuacjach traumatycznych zespołem stresu urazowego, który to zespół jest przewidziany w ICD-10 i DSM-IY. Diagnozę klasyfikacyjną wybiera psycholog wówczas, gdy pracuje z uzasadnionych powodów w modelu nozologicznym, o czym piszę poniżej.

Odmienna jest sytuacja badania i typ interakcji między klientem/pacjentem i klinicystą wówczas, gdy celem jest zastosowanie jednej z możliwych form pomocy psychologicznej. Gdy od początku wiadomo, że takie są oczekiwania klienta lub jego najbliższych, klinicysta łączy działania diagnostyczne z od­działywaniem pomocnym. Postępowanie diagnostyczne przeplata się, w szczególności gdy celem jest terapia, z takim właśnie działaniem. W podej­ściu dynamicznym już od czasów Freuda było wiadomo, że badanie jest równocześnie interwencją i Freud, podsumowując każde ze swoich spotkań terapeutycznych, dochodził do coraz lepszego poznania istoty zaburzenia, co wykorzystywał w formie badań i interpretacji w kolejnych sesjach, uzyskując powolną i stopniową poprawę. W efekcie na zapisach case study zbudował swoją metapsychologię. W tym postępowaniu nie istnieje wyraźny początek i koniec badania diagnostycznego. Gdy celem diagnozy jest udzielenie pomocy, konieczny jest etap prowadzący do pogłębionego zrozumienia i wyjaśnienia na podstawie ogólnych prawidłowości zaburzeń pacjenta. Terapeuta może zaplanować strategie terapii i podjąć negocjacje z pacjentem na temat kontraktu terapeutycznego (por. rozdział 8) tylko wówczas, gdy pozna mechanizm zaburzeń - ujmie go w języku jednej z dostępnych kon­cepcji zaburzonego funkcjonowania człowieka - i zrozumie czynniki, jakie współdziałają w etiologii tego zaburzenia.

Natomiast wtedy, gdy oczekuje się od psychologa klinicysty stworzenia dla jednostki (i wraz z nią) lub dla instytucji, względnie środowiska programu profilaktycznego, potrzebna jest dokładna diagnoza zawierająca ocenę po­ziomu ryzyka, mechanizmów ujawniania się ryzyka oraz wszechstronna diagnoza zasobów, zanim podejmie się jakiekolwiek działania. Niedopaso­wanie programu prewencji do poziomu ryzyka i zasobów grozi poważnymi błędami. Inaczej postępuje się bowiem wobec klasy szkolnej, w której zagrożenie narkomanią nie jest powszechne, klasa „jest zgrana", ceni i szanuje swojego wychowawcę, który na dodatek potrafi współdziałać z rodzicami, a inaczej w sytuacji, gdy takich społecznych zasobów nie ma.

Bardzo ważna jest też diagnoza sytuacji kryzysowej. Wymaga ona bardziej niż inne formy diagnozy szybkiej oceny poziomu zagrożenia zdrowia i życia pacjenta (np. w kryzysie suicydalnym), oceny własnych zasobów osoby w kryzysie i zasobów zawartych w najbliższym otoczeniu. Wszystko jest spowodowane tym, że interwencja kryzysowa (a więc cel pragmatyczny) wymaga szybkiej decyzji, czy np. klientkę zgłaszającą przemoc w małżeńst­wie izolować od jej dotychczasowego środowiska.

Diagnoza jest też czasem modyfikowana antycypowaną formą terapii. Gdy wstępnie wiadomo, że pacjent cierpi z powodu fobii pająków i innych zwierząt, a wybiera się do pracy w krajach, gdzie spotkania z tymi zwierzę­tami będą bardziej prawdopodobne niż dotychczas, terapeuta postanawia zaproponować metodę odczulania. W tym celu musi jednak dokładnie poznać objawy fobii, ustalić hierarchię bodźców i sytuacji aktywizujących tę formę lęku. Stosuje więc badanie w celu ustalenia „termometru fobii", a potem bada w trakcie terapii poziom poprawy. Tak więc w tym podejściu specyficz­ny cel wyznacza strategię i metody diagnozowania. Badanie diagnostyczne, którego celem jest pomoc najczęściej jest realizowane w modelu funkcjonal­nym i prawdopodobnie także w modelu psychospołecznym, o czym piszę poniżej.

Do góry