Ocena brak

PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA ZDROWIA I ZABURZEŃ Z PERSPEKTYWY METODOLOGII BADAŃ PSYCHOLOGICZNYCH - Stawianie i weryfikacja hipotez - badanie diagnostyczne

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

Proces stawiania i weryfikowania hipotez może wiązać się z różnymi modelami diagnozowania. Nazwiemy je najogólniej podejściem teoretyczno-funkcjonalnym i empiryczno-korelacyjnym.

W modelu teoretyczno-funkcjonalnym klinicysta posługuje się w momen­cie stawiania hipotez wiedzą podstawową o funkcjonowaniu psychiki i me­chanizmach funkcjonowania osobowości zdrowej i zaburzonej, zawartej w różnych kierunkach psychologii.

Posiadając wiedzę o mechanizmie uzależnienia fizycznego i psychicznego od środków psychoaktywnych stawia hipotezę, że styl picia klienta jest taki, iż znajduje się on w fazie przejścia do pełnego uzależnienia czyli w fazie utraty kontroli nad piciem. Wie też, że picie alkoholu może być formą ucieczki od trudnych problemów (czyli redukcji napięcia) lub formą dostar­czania sobie szybkich, silnych gratyfikacji. Psycholog kliniczny wie, że mechanizmy te są podtrzymywane przez odpowiedni kontekst społeczny, np. przez relacje w małżeństwie, a uwarunkowania powodujące stosowanie substancji psychoaktywnych mogą sięgać do wczesnodziecięcych doświad­czeń. Posiadając tak bogatą wiedzę, zbiera wstępne informacje na temat stylu życia i picia klienta oraz jego środowiska i kolejno lub równocześnie stawia hipotezy na temat utraty kontroli nad piciem i ro­dzajem wzmocnienia, jakim jest picie alkoholu lub też stawia hipotezę, że picie alkoholu jest formą ekspresji autodestrukcyjnych tendencji tej osoby 134 w związku z zaburzeniami rozwoju we wczesnym okresie życia. Przy tym podejściu do diagnozy widać dokładnie, dlaczego między innymi w psychologii klinicznej wyodrębniają się pewne subdyscypliny, jak np. przytoczona wyżej psychologia uzależnień. W tych subdyscyplinach gromadzi się bowiem specyficzna wiedza podstawowa i profesjonalna o danej dziedzinie rzeczywis­tości, np. o alkoholizmie i narkomanii, a to zwrotnie wpływa na rozwój psychologii klinicznej jako dziedziny nauki i praktyki.

Badanie diagnostyczne w modelu korelacyjnym sprawia, że diagnosta zachowuje się bardziej operacyjnie. Gdy psycholog ma za zadanie odpowiedzieć na pytanie, czy dana osoba stanowi zagrożenie w pracy wymagającej dużej wytrzymałości i niskiej reaktywności na stymulację, nie tworzy odrębnej teorii; wie, że w jego zasięgu znajdują się obiektywne narzędzia mierzące te cechy temperamentu, które warunkują odporność na silne obciążenia i stawia hipotezę, że osoba badana jest nieodporna na silny stres. Wykonuje badanie odpowiednim kwestiona­riuszem i otrzymuje jednostkowy wynik, który porównuje z normami, a na postawione pytanie odpowiada „tak" lub „nie". Nie szuka uzasadnienia w dynamice osobowości i mechanizmach kompensacyjnych.

Podobnie postępuje psycholog, który ma za zadanie globalnie ocenić poziom zdrowia vs. patologii u osoby, o której wie, że może ona ze względu na swoje cele dążyć do przedstawienia się w korzystnym świetle. Może to być np. osoba starająca się o prawo do posiadania broni. W tym celu psycholog może wykorzystać znaną metodę badającą obiektywnie poziom zdrowia, nasilenie patologii zgodnej z klasyfikacją psychiatryczną i na dodatek wyposażoną w skale kontrolne, umożliwiające ocenę tego, czy badany zniekształca swoje wypowiedzi, dyssymuluje np. cechy patologiczne. Chodzi w tym wypadku o wielowymiarowy kwestionariusz badania osobowości MMPI. Kwestionariusz ten należy -jak wiadomo - do tej grupy kwestionariuszy, które mają rodowód czysto empiryczny. Takie badanie umożliwia psychologowi udzielenie odpowiedzi na pytanie o poziom zdrowia i patologii oraz o typ nastawienia do badań, co jest szczególnie ważne w trudnych a koniecznych badaniach, uwikłanych w sytuację braku dobrowolności lub przymusu.

Weryfikacja hipotez jest właściwym badaniem diagnostycznym. Polega na wybraniu lub konstruowaniu dostosowanej do hipotez metody weryfikacji. W tym etapie najważniejsze jest, aby zadbać o zgodność metody badania z teorią. Hipotezy zakładającej działanie procesów nieświadomych, jakimi są mechanizmy obronne, nie można weryfikować technikami badania cech, czy metodami analizy behawioralnej. W tych sytuacjach stosuje się techniki projekcyjne lub nowoczesne metody eksperymentalne czy też eksperyment kojarzeniowy. Niekiedy można do weryfikacji hipotez w tym nurcie wyko­rzystać diagnostyczną rolę psychodramy. Najczęściej diagnosta o podejściu analitycznym stosuje swobodną rozmowę, zapisuje sny lub wolne kojarzenia i obserwuje zachowanie pacjentów, np. czynności pomyłkowe, spóźnienia, zapomnienia itp.

Jeżeli natomiast preferujemy podejście poznawcze i problemy klienta są takiej natury, że możemy postawić hipotezę o wyuczonej bezradności, wy­korzystujemy stosowne do tego podejścia metody. Analizujemy przekonanie o zlokalizowaniu kontroli i poczuciu sprawstwa oraz badamy system wzmocnień, jaki stosowało i stosuje otoczenie badanego.

Na etapie badania klinicysta używa w maksymalnym stopniu nie tylko wiedzę o metodach, ale aktualizuje także swoje umiejętności diagnostyczne poprawnego przeprowadzania bada­nia, a po jego zakończeniu opracowuje i oblicza wyniki. Jeżeli stosuje kilka metod, dokonuje syntezy wyników i interpretuje je w świetle postawionej hipotezy, podejmując decyzję, czy uzyskane wyniki pozwalają rozpoznać stan rzeczy i jego tendencje rozwojowe oraz określić etiologię zaburzeń. Jeżeli dane są sprzeczne, stawia następne hipotezy, weryfikuje je i dokonuje kolejnej oceny i interpretacji uzyskanych rezultatów. Proces diagnozowania ma więc najczęściej charakter cykliczny, rzadko kiedy jest prostym procesem o następującej sekwencji: problem-> hipoteza—> badanie weryfikacyjne > wynik —> rozpoznanie —> wskazania (selekcja, interwencja).

W praktyce nie może się on oczywiście przeciągać w czasie, gdyż jest to niezgodne z normami etycznymi, nie pozwoli na to klient i względy ekono­miczne. Psycholog kliniczny musi więc zdobyć kompetencje zaplanowania i organizowania badań diagnostycznych kierując się głównie dobrem klien­ta/pacjenta, etyką diagnozy, jej poprawnością i ekonomicznością postępowa­nia diagnostycznego. Wiele rezerw tkwi w trafnym stawianiu problemów i hipotez oraz wyborze najlepszych metod badania, spośród dostępnych.

Do góry