Ocena brak

PSYCHOLOGIA PRZEMOCY - Pojęcie przemocy, konsekwencje, mechanizmy i rodzaje

Autor /Placyd77 Dodano /09.09.2011

Wielu autorów nie odróżnia przemocy od agresji. Niektórzy używają konsekwentnie tylko pojęcia agresji inni zaś tylko przemocy. Różnie są też ujmowane zakresy znaczeniowe tych dwóch, zachodzących na siebie pojęć. Agresję uznaje się czasem za pojęcie szersze, jako każdy akt niszczenia otoczenia i szkodzenia istotom żywym. Szczególnym i najczęściej w psychologii omawianym i badanym rodzajem agresji - jest agresja interpersonalna. Rozumie się ją jako za­chowanie ukierunkowane na zadanie cierpienia innej osobie, która dąży do uniknięcia tego cierpienia. Agresywne zachowania mogą wynikać z wrogiej emocji, mieć charakter instrumentalny i mogą być obronne. Agresja, podobnie jak przemoc, może też mieć charakter przestęps­twa. Niektórzy uważają, że agresja interpersonalna może wchodzić w skład lub być formą realizowania się przemocy. Jeżeli spojrzeć na pojęcia agresji i przemocy przez pryzmat pojęć naturalnych i poddaje się je badaniom, to okazuje się, że kryteria zachowań agresywnych i zachowań typu przemoc współwystępuj ą lub są rozdzielne. Wydaje się więc, że agresja i przemoc to pojęcia krzyżujące się. Dyskusja związana z zagadnieniami terminologicznymi wskazuje, jak bardzo świeży jest to obszar studiów i badań. Wiele jest w tym obszarze wiedzy „gorącej", uzyskanej w badaniach na zapotrzebowanie społeczne. A badania te nie zawsze są ideologicznie neutralne. Jest to więc kolejne pojęcie obciążone wartościowaniem i relatywizmem. Jest jednak społecznie bardzo ważne.

Wyodrębnienie zjawisk przemocy i różnych jej form, umożliwiło podjęcie ważnych działań także przez psychologa klinicznego. Nie wchodząc więc w spory terminologiczne przyjmujemy, że przemoc można rozumieć jako każde działanie zagrażające życiu, zdrowiu, integralności fizycznej i wol­ności osobistej drugiego człowieka, na skutek użycia siły fizycznej lub przewagi. Działania te naruszają zasady prawne lub zwyczajowe relacji społecznych. W przemocy występuje sprawca i ofiara, w przemocy zor­ganizowanej sprawcy i ofiary. Przemoc może wynikać z przewagi fizycznej, materialnej, psychicznej, organizacyjnej, instytucjonalnej, militarnej itp. Przemoc może mieć charakter aktywny albo też polegać na zaniechaniu czynności (np. opieki, karmienia, zaspokajania potrzeb).

Te typy zachowań występują w klasyfikacji zaburzeń psychicznych pod różnymi określeniami. W DSM-IV zapisano termin nadużycie, co wiąże się z naruszeniem integralności drugiej osoby (ma to miejsce w czynach kazirodczych lub gwałcie) i termin zaniedbanie. W piśmiennictwie pojawia się w związku z przemocą rodzinną pojęcie maltretowania i syn­drom dziecka maltretowanego. Te określenia inaczej funkcjonują w literaturze anglosaskiej niż polskiej. Pojęcie maltretowania sugeruje bowiem najcięższe formy przemocy. Chylewska-Barakat proponuje, aby dla słowa malt­retowanie używać określenia „złe traktowanie". Podobnego zdania jest Pospiszyl. Przemoc może mieć najróżnorodniejsze oblicza. Może to być gwałt, napad, porwanie, uwięzienie, terror grupowy, maltretowanie fizyczne, psychiczne, przemoc seksualna, przemoc małżeńska, przemoc rodzinna i prze­moc w mediach oraz Internecie.

Bardzo specyficzną formą przemocy jest przemoc domowa, którą nawet odrębnie się definiuje jako:

„(...) działania lub rażące zaniedbania stosowane przez jednego z człon­ków rodziny przeciwko pozostałym, w których wykorzystuje się prze­wagę siły lub władzy, aby spowodować szkody, cierpienie godzące w prawa i dobra osobiste ofiary".

Przemoc mogą stosować małżonkowie, rodzice względem dzieci i dzieci względem rodziców, lub inni krewni albo osoby należące do grupy relacji domowych.

Osoba doświadczająca przemocy bardzo często równocześnie doznaje traumy fizycznej i/lub psychicznej: cierpi, przeżywa lęk, jest przerażona, jednocześnie ma uczucie utraty kontroli i poczucie bezsilności. Przeżywa też stałe lub okresowe poczucie utraty wolności, autonomii, godności i zagrożenia życia lub zdrowia, co jest zgodne z celami sprawcy.

Konsekwencje przemocy mogą być bardzo rozległe i różnej postaci, od zespołu stresu potraumatycznego, przez zaburzenia lękowe, nerwice, choroby psychosomatyczne, ostre reakcje załamania, depresje itp. Wskutek przemocy dochodzi najczęściej do wiktymizacji.

Osoby poszkodowane stają się dosłownie i w przenośni ofiarami. W pro­cesie wtórnej wiktymizacji przyjmują etykietę, a następnie tożsamość ofiary. W okaleczonym Ja dochodzi do załamania wizji sprawiedliwego świata, własnej integralności i poczucia bezpieczeństwa.

Podstawą dla interwencji w sytuacjach przemocy jest zrozumienie psycho­logicznych mechanizmów funkcjonowania przemocy. Rozpoznano między innymi:

zniewalanie - przez stosowanie treningu wyuczania bezradności, kontrolę, nadzorowanie, różne formy przymusu, wymaganie ślepego posłuszeństwa i bardzo zaawansowane formy psychomanipulacji;

• zastraszanie - przez akty agresji fizycznej, groźby, szantaże, akty upoko­rzenia, co przynosi osłabienie ofiary;

• deprywację potrzeb - głodzenie, deprywację snu, łaknienia, oziębianie itp.;

• izolację społeczną - zerwanie więzi z osobami, także z wewnętrznym obrazem obiektu przywiązania;

• stwarzanie nadziei - służy szantażowi, „rozmiękczaniu" ofiary, związane jest ze stosowaniem w psychomanipulacji tzw. „huśtawki emocjonalnej";

złamanie ofiary - jest końcowym etapem jej zniewolenia i uzyskania pełnej przewagi; występuje to wówczas, gdy ofiara łamie własne zasady moralne, krzywdzi innych, nienawidzi siebie, popada w stan odrętwienia i degradacji.

Przedstawiliśmy złożony zespół wzajemnie powiązanych mechanizmów stosowanych w różnych formach przemocy. Większość z nich pochodzi z planowo organizowanych akcji terroru wojennego wobec jeńców, w obo­zach koncentracyjnych, wobec więźniów sumienia, ale także w grupach przestępczych stosujących porwania i w sektach. Nie oznacza to wcale, że wymienione wyżej zjawiska nie mogą występować w przemocy rodzinnej.

Zjawiska przemocy są z reguły oceniane negatywnie i obłożone - słusznie społecznymi i prawnymi sankcjami, co bardzo utrudnia pomocną inter­wencję psychologa. Wskazane jest więc także poznanie sylwetki psycho­logicznej sprawców przemocy.

Agresja i tendencja do stosowania przemocy, jak wiadomo może być uwarunkowana genetycznie i przez czynniki biologiczne. Debra Niehoff pisze między innymi: „Jeśli w trwającej bez końca debacie o przemocy jest coś, o czym trzeba mówić więcej i głośniej, to jest to mózg". Nawet w biologicznym podejściu ujmuje się sprawcę i ofiarę jako dwa nierozłączne elementy złożonego procesu społecznego. Nie możemy tu analizować wszystkich biologicznych (mózgowych) uwarunkowań agresji i przemocy, ale warto pamiętać, że one istnieją i powinny być także coraz lepiej rozpoznawane.

Inaczej funkcjonują mechanizmy biologiczne w prze­mocy „chłodnej", nie uwarunkowanej napięciem, skumulowaną złością i wro-294 gościa, a inaczej w przemocy „gorącej", w której emocje odgrywają zasadniczą rolę. W odniesieniu do tych wypadków niezwykle pouczające są wyniki badań, jak w sytuacjach silnego napięcia i obciążenia funkcjonuje zdrowy mózg, jakie ponosi on szkody już od pierwszych dni życia płodowego człowieka; z badań tych wynika, że wczesna interwencja powinna właściwie obejmować okres prenatalny. O tym samym mówi się zresztą językiem psychologicznym, zwracając uwagę na zaniedbania (prze­moc bierna), jakich dopuszczają się matki względem dzieci w okresie ciąży.

Integracja wiedzy o mechanizmach biologicznych i psychologicznych to zadanie przyszłości. Tymczasem opisujemy - aby lepiej zrozumieć problemy przemocy - właściwości sprawców i ofiar w odniesieniu do różnych typów przemocy. Wśród jej rodzajów wymienia się:

• przemoc w warunkach konfliktów etnicznych i politycznych, terroryzm;

przemoc wobec kobiet - uwarunkowaną czynnikami etniczno-kulturowymi i cywilizacyjnymi; kobiety ujmowane jako grupa dyskryminowana;

• przemoc seksualną - gwałt, kazirodztwo, stręczycielstwo, handel kobieta­mi/mężczyznami i dziećmi (pornografia dziecięca);

• przemoc małżeńską i rodzinną - wobec dorosłych i dzieci stosowaną przez dorosłych i dzieci;

• przemoc w grupach rówieśniczych, przemoc szkolna;

• przemoc w sektach;

• specjalne zjawiska związane z przemocą („fala" w wojsku, mobning w szkole);

• przemoc instytucji o cechach totalitarnych (więzienia, szpitale);

• przemoc w mediach i Internecie.

Niektóre formy przemocy się na siebie nakładają, jak ma to miejsce w wypadku przemocy wobec kobiet i w małżeństwie. Większość z tych zjawisk jest obecnie badana. Niektórzy też uważają, iż przemoc rodzinna należy do szczególnych form przemocy i wymaga odrębnego badania.

Przyczyny i uwarunkowania przemocy to temat, którego przy aktualnym stanie zaawansowania badań w tej dziedzinie nie da się omówić. Uwagi na temat czynników ryzyka dla przemocy zawieram więc w tym opracowaniu pod różnymi punktami. Generalnie sprawa jest jeszcze bardziej skompliko­wana, niż w przypadku wydarzeń traumatycznych i uzależnienia. Uznaje się, iż są dowody na to, że przemoc jest uwarunkowana biologicznie i jest dziedziczona, działa na zasadzie mechanizmów odkrytych w psychobiologii i etologii. Istnieje bogata wiedza na temat agresywnych przestępców. Równie silne są jednak czynniki czysto psychologiczne, tj. zaburzenia rozwoju osobowości, rozwoju mechanizmów samoregulacji i samokontroli oraz kon­sekwencje uczenia się społecznego i modelowania. Czynnikiem mającym swoje specyficzne znaczenie, które występuje tylko w tym typie patologii, są wzory kultury i przemiany społeczne. Decydujące czynniki społeczno-kulturowe, to:

stres codziennych obciążeń i krytycznych wydarzeń (bieda, bezrobocie, bezdomność, dezorganizacja struktur społecznych);

• wzory kultury masowej rozpowszechniane w TV i Internecie, przejmowane przez duże grupy społeczne;

• brak świadomości norm moralnych, przyzwolenie kulturowe na ich naru­szanie;

• mity o potrzebach ofiar i obiektywnych czynnikach wywołujących, pro­wokujących przemoc.

Przyczyną rozprzestrzeniania się przemocy jest w dużej mierze to, że politycy, decydenci i tzw. świadomość społeczna podlegają mitom, naciskom informacyjnym i mechanizmom zniekształcającym informacje, czyli ulegają złudzeniom. Z tych powszechnie podzielanych przekonań społecznych bierze się także gotowość niektórych osób do przyjęcia roli ofiary, a przynajmniej trudność w odrzuceniu tej roli, gdy grupy potencjalnych sprawców do tego prowokują. Ten mechanizm zależności kaci-ofiary najbardziej komplikuje działania pomocowe. Muszę tu przyznać, iż samo użycie tego terminu „ofiara" jest najbardziej szkodliwe ze względu na konotacje znaczeniowe tego słowa. Sądzę, że trzeba unikać używania go w opisach interwencji, zastępując określeniem osoba poszkodowana, osoba podlegająca przemocy, osoba doświadczająca przemocy, dziecko maltretowane lub zaniedbywane. Jeżeli jednak nie zrozumiemy tego głównego czynnika modyfikującego psychologiczne mechanizmy działania przemocy, a który polega na interakcji między sprawcą a ofiarą, nie będziemy mogli skutecznie pomagać ani osobom poszkodowanym, ani sprawcom przemocy. O interakcji czynników osobowoś­ciowych w układzie sprawca-ofiara piszę już przy omawianiu wybranych form przemocy.

Podobne prace

Do góry