Ocena brak

PSAŁTERZE POLSKIE

Autor /werciakol Dodano /20.03.2012

PSAŁTERZE POLSKIE. Księga psalmów, należąca do kanonicznych tekstów Starego Testamentu wchodzi w skład wszystkich tłum. całości Biblii. (—» Biblie polskie). Modlitewny charakter tekstów psalmicznych (—» psalm) sprawiał, że przekłady ich sporządzane były też osobno, prozą i wierszem. Pierwsze informacje o istnieniu pol. przekładu psałterza pochodzą z żywotu św. Kingi (XIII w.), wg którego miała ona odmawiać psalmy w języku polskim. Żaden rkps tego tłumaczenia do nas nie doszedł. Najstarszym dochowanym przekładem jest tzw. Psałterz floriański, pochodzący z przełomu XIV i XV w., odkryty 1827 i przechowywany do 1931 w opactwie Św. Floriana pod Linzem w Austrii, a obecnie w B. Nar. w Warszawie. Trójjęzyczny - łac., pol. i niem., pięknie iluminowany i spisany na pergaminie, miał być przeznaczony dla królowej Jadwigi. Tekst pol. jestmoże oparty na owym nie zachowanym psałterzu św. Kingi. Jest to najdawniejszy zachowany w całości zabytek języka polskiego (wyd. 1834 przez S. Dunin-Borkowskiego). Nast. przekładem, opartym prawdop. na tym samym pierwowzorze średniow., jest Psałterz puławski, powst. w końcu XV lub pocz. XVI w. (jak świadczą cechy językowe zabytku), od XVIII w. w Bibl. Czart, w Puławach, obecnie w Krakowie (wyd. 1880 przez A. i S. Pilińskich). Trzecim - już drukowanym - przekładem opierającym się na tradycji tekstu średniow. jest tzw. Psałterz krakowski (albo Wietorowski, od nazw. drukarza, wyd. 1532 i 1535). Cechy jęz. wskazująna możliwość jego powstania w 2 poł. XV w., byłby więc wcześniejszy niż Psałterz puławski.

Od 1539 ukazują się przekłady dokonane przez autorów, których nazwiska znamy. Naprzód przekład W. Wróbla, powst. 1528, wyd. zostaje pośmiertnie, z bogatym komentarzem A. Glabera, pt. Żołtarz Dawidów na rzecz polską wyłożony (Kr. 1539, do 1567 7 wyd.). Tłumacz obok łaciny znał grekę i hebr., a wydawca zapewne również humanist. parafrazę psałterza Jana van den Campen (Campensisa), wyd. Kr. 1532. Czytelnik pol. otrzymał więc tekst wprawdzie miejscami sparafrazowany, aie wzbogacający rozumienie modlitewnej treści i poet. wartości starotestamentowej liryki. Na łac. tekście Campensisa i Wulgacieoparł swój prozaiczny przekład M. Rej (Psałterz Dawidów 1546, 1555). Z faktu, że nie doszedł do nas ani jeden egz. w stanie nie zdefektowanym, niektórzy badacze wnoszą, że psałterz Reja cieszył się wielką wziętością. Jednakże oblicze wyznaniowe dzieła było kat. i w okresie, gdy Rej był już zdecydowanym wyznawcą kalwinizmu - nowych wydań nie ogłaszał. Próbował natomiast jeszcze przekładu, czy raczej parafrazy wierszem, ale zachowały się tylko dwa psalmy. Pojedyncze psalmy pojawiały się w różnych XVI-wiecznych drukach reformacyjnych, zwł. w —» kancjonałach, w przekł. m. in. A. Trzecieskiego mł., B. Wojewódki i in.

Przekłady średniow., a także i Wróbla, nie były wierszowane, ale zachowywały wersetowy układ tekstu. Pierwszym wierszowanym przekładem całości, zaopatrzonym w nuty, a więc przeznaczonym do śpiewu, był Psałterz Dawida J. Lubelczyka (1558). Przesłonięty później przez dzieło Kochanowskiego, nie doczekał się jeszcze gruntowniejszego rozbioru (najobszerniejsze omówienie A. Brucknera w monografii Reja 1905). Psałterz Dawidów J. Kochanowskiego (Kr. 1579) jest arcydziełem, które sam poeta uznał za swoje szczytowe osiągnięcie poetyckie. Ogromna literatura przedmiotu jednomyślnie podnosi wartości poet. i doniosłość hist. tej parafrazy. Melodie do psalmów Kochanowskiego skomponował M. Gomółka (wyd. 1580). Następnym z kolei tłumaczem psalmów wierszem był M. Rybiński, zrazu minister, potem senior zborów braci czes. w Wielkopolsce. Przekł. jego pt. Psalmy Dawidowe (Raków 1605) doczekał się wielu wydań. Wprawdzie wyższość artyst. Psałterza Kochanowskiego była uznawana i przez obóz reformacyjny, ale przekł. Rybińskiego posiadał wyraźne oblicze protest, i to zadecydowało o jego popularności wśród innowierców.

Po tym dwugłosie poet. trzeba było na nową próbę-jeśli nie liczyć Sępowych parafraz pojedynczych psalmów, a także tomiku S. Rysińskiego (1614) - poczekać lat dwieście. Psałterz Dawida nowo przetłumaczony wyszedł 1806 spod pióra F. Karpińskiego. Wobec Kochanowskiego autor zajął stanowisko kryt.; uważał, że może i powinien dać przekład lepszy. Pewne psalmy swego poprzednika stylistycznie „poprawił", inne zredagował zupełnie na nowo, do swego Psałterza włączył przekłady F.D. Kniaźnina, i tak stworzył dzieło, które krytycznie ocenił jedynie K. Brodziński, ale które musiało się podobać współczesnym, skoro doczekało się 4 wydań. Historycy literatury pol. zgodnie ocenili parafrazę Karpińskiego jako poetycko chybioną. W XIX w. próbę wierszowanego przekładu psalmów podjął jeszcze K. Bujnicki (1878), osiągając dużą wierność w stosunku do Wulgaty, ale bez poważniejszego wyniku artystycznego. W 20-leciu międzywojennym przełożył Księgę psalmów L. Staff (1937) oraz z hebr. ewang. orientalista i teolog J. Szeruda (1937). Po II wojnie świat, ukazały się przekłady: S. Wójcika (1947), na podstawie Wulgaty, tekstu hebr. i nowego przekładu łac. (ogł. 1945 przez Papieski Instytut Bibl. w Rzymie), R. Brandstaettera (1968, 4 wyd. do 1973), oparty wyłącznie na oryginale hebr., ale w układzie dostosowanym do nowego Brewiarza rzymskiego, oraz Cz. Miłosza Księga psalmów (1979).

A. BRUCKNER P.p. do połowy XVIw„ Rozpr. Wydz, Filol. AU 19 (1902); tenże Mikołaj Rej, Kr. 1905 (tu omówienie przekł. Reja, a w aneksach - Lubelczyka); S. KRZEMIŃSKI Najnowszy psałterz polski, w: Nowe szkice literackie, W. 1911 (tu omówienie tłum. Bujnickiego na tle szkicowego zarysu dziejów psałterza w języku pol.); S. SŁOŃSKI, wstęp w wyd. Psałterza puławskiego, W. 1916; L. BERNACKI, wstęp w wyd. Psałterza floriańskiego, Lw. 1939, E. OSTROWSKA Rej w ocenie Kochanowskiego oraz Walka o piękne słowo psałterzowe w: Z dziejów języka polskiego i jego piękna, Kr. 1978 (prwdr. 1953); K. WALICZEK Szkic historyczny przekładów psałterza do w. XIX, „Ruch Bibl. i Liturg." 1957; M. GĘBAROWICZPsałterz floriański" i jego geneza, Wr. 1965; tenże Jeszcze o „Psałterzu floriańskim",Studia Hist." 1967 z. 1/2; zob. też psalm, Psałterz Dawidów.

Podobne prace

Do góry