Ocena brak

Przywództwo

Autor /Rick Dodano /29.07.2011

Proces pojawiania się i krystalizowania relacji władzy jest najlepiej widoczny i najlepiej został zbadany w małych grupach. Zauważono, że w nowo tworzących się grupach bardzo szybko pojawia się nierówność wpływów, jakie na innych wywierają poszczególni członkowie, a w grupach zorganizowanych także nierówność uprawnień władczych związanych z różnymi pozycjami (statusami). W szczególności typowe jest wyłanianie się przywódców i konstytuowanie się pozycji przywódczych.

Wynika to z trojakich konieczności funkcjonalnych, które występują w większości grup. Po pierwsze, z potrzeby koordynacji działań zmierzających do realizacji celów grupowych. Po drugie, z potrzeby zapewnienia wewnętrznej integracji czy spoistości grupy. Po trzecie, z potrzeby afirmowania ważnych dla grupy ideałów i wartości przez dostarczanie wzorów osobowych, a w razie potrzeby egzekwowanie właściwych sposobów postępowania. Na takie zapotrzebowanie odpowiada przywódca lub przywódcy grupy.

Niekiedy może to być jedna osoba, która jest zdolna równocześnie narzucić członkom grupy efektywne i wzajemnie zgrane sposoby działania, wytworzyć między nimi silne więzi i stanowić dla nich wzorzec postępowania. Czasami pojawiają się w jednej grupie przywódcy wyspecjalizowani: ktoś, kto ma najlepszą wiedzę i umiejętności, aby prowadzić grupę do skutecznej realizacji celów („władza eksperta"), ktoś inny, kto ma talenty towarzyskie i animatorskie i zdolny jest stworzyć w grupie atmosferę solidarności, lojalności, wzajemnego zaufania, zapewnić ciekawe czy przyjemne spędzanie czasu („władza wodzireja"), wreszcie ktoś trzeci, kto w doskonały sposób wciela wartości i idee grupowe i stanowi żywy wzorzec do naśladowania („władza moralizatora").

W słynnych badaniach nad bostońskimi gangami młodzieżowymi przeprowadzonych w okresie międzywojennym przez Williama F. Whyte'a i zrelacjonowanych w tomie Społeczeństwo rogu ulicy*, który stał się klasyczną pozycją głębokiej, wyrafinowanej socjologii empirycznej, zastanawiano się m.in. nad kryteriami, według których grupa dobiera przywódców. Rozróżniono kryteria zewnętrzne związane ze statusem danej jednostki w szerszym społeczeństwie, poza badaną grupą, oraz kryteria wewnętrzne związane z działaniami w grupie. Wchodząc do grupy, jednostka wnosi niczym w posagu swój wcześniej zdobyty status społeczny. Może na przykład posiadać zasoby materialne, wysoki prestiż lub sławę, znaczne wpływy, bogatą wiedzę, zdrowie i sprawność fizyczną.

To wszystko ułatwia zdobycie pozycji przywódczej, przy czym znaczenie tych czynników zewnętrznych jest różne w zależności od charakteru grupy. Na przykład w grupie biznesmenów liczyć się będą majątek i wpływy, w grupie uczonych - wiedza i dorobek naukowy, w grupie artystów - prestiż zawodowy czy sława, w gangu przestępczym - pieniądze, wpływy, ale także legenda wcześniejszych udanych napadów i spektakularnych ucieczek przed policją. Najważniejsze są jednak walory przejawiane w toku działań wewnątrz grupy. Należy do nich, po pierwsze, wysoki stopień pewności siebie (asertyw-ności) i dominujący charakter zachowania. Następnie zdolności towarzyskie, łatwość obcowania z innymi, obycie z sytuacjami zbiorowymi. Po trzecie, ujawniana i dostrzegana szczególna kompetencja w dziedzinach przez grupę cenionych (w bostońskich gangach młodzieżowych były to siła fizyczna, umiejętność podrywania dziewczyn i mistrzostwo w grze w kręgle). Po czwarte, wzorowe stosowanie się do uznanych w grupie norm i wartości (np. w gangach młodzieżowych są to brutalność, „męski" sposób mówienia, szczególna moda w ubieraniu się, strzyżeniu itp.).

Raz uzyskana pozycja przywódcza otwiera możliwości utrwalenia i poszerzenia władzy. Przywódca ma szczególne możliwości manipulacji, przez rozdzielanie nagród i kar, pozyskiwanie grona popleczników, a zarazem izolowanie przeciwników. Może skuteczniej dokonywać selekcji informacji na swój temat; ukrywając błędy czy potknięcia, a szczególnie reklamując sukcesy. Może wreszcie przynajmniej przez pewien czas wykorzystywać kredyt zaufania, jakim obdarza go grupa.

Zwiększona przez kredyt zaufania niekontrolowana swoboda działania przywódcy pozwala mu na oryginalne i ryzykowne przedsięwzięcia innowacyjne, reformatorskie, które - jeśli się powiodą - potwierdzają i wzmacniają jego wyjątkową pozycję w grupie. Objęcie pozycji przywódcy uruchamia w ten sposób samowzmacniający się mechanizm utrwalania i poszerzania jego władzy. To jest oczywiście jego szansa. Nie musi jej jednak sprostać. Działania nieskuteczne są w stanie dość szybko podważyć zaufanie do przywódcy i podać w wątpliwość jego władzę. Zaufanie jest dobrem „łatwo tłukącym się": łatwo je zniszczyć, a potem bardzo trudno odzyskać.

Przywództwo w grupie może być realizowane w różny sposób. Rozróżniamy trzy style przywództwa: autokratyczne, demokratyczne i permisyjne (zwane też czasem leseferystycznym). Zależeć to może od indywidualnych cech osobowościowych przywódcy, ale także od okoliczności zewnętrznych, kontekstu, w którym działa. Gdy pozycja przywódcy jest zinstytucjonalizowana, jak w grupach formalnych posiadających ustaloną organizację, jego działania są regulowane przez normy czy przepisy dopuszczające większą lub mniejszą arbitralność: zezwalające np. na jednoosobowe decyzje, lub przeciwnie - wymagające konsultacji, kolektywnego poparcia, kontrasygnaty itp.

Ale nawet gdy przywództwo jest spontaniczne, niezinstytucjonalizowane, ograniczenia w sprawowaniu przywództwa mogą wynikać z tradycji charakterystycznych dla pewnych kontekstów społecznych. Gang przestępczy czy grupa terrorystyczna, ale także drużyna piłkarska, za naturalne uzna przywództwo autokratyczne, podczas gdy stowarzyszenie naukowe czy klub artystyczny wymagać będzie przywództwa demokratycznego czy permisyjnego. Tak wynika bowiem z mocno zakorzenionej tradycji tych dziedzin życia społecznego. Gdy przywódca sięgnie po styl niepasujący do kontekstu, niezgodny z tradycją, spotka się z oporem, odmową podporządkowania się, wypowiedzeniem posłuszeństwa.

Czym różnią się trzy style przywództwa? Przywódca autokratyczny sprawuje władzę samodzielnie i monopolistycznie. Stoi ponad grupą. Przywódca demokratyczny koordynuje, doradza, sugeruje decyzje członkom grupy. Jest „pierwszym wśród równych". Przywódca permisyjny jest realizatorem ustaleń podjętych swobodnie przez grupę i minimalnie wtrąca się do procesu decyzyjnego, służąc jedynie grupie swoimi kompetencjami i umiejętnościami wykonawczymi. Jest „niewidzialnym doradcą" na usługach grupy. Dokładniej można te różnice opisać za pomocą czterech pytań. Po pierwsze: jak wyznaczane są cele i zadania grupy?

Przywódca autokratyczny narzuca je grupie, przywódca demokratyczny kieruje ustalaniem ich przez grupę, a przywódca permisyjny pozostawia decyzje swobodnej dyskusji grupowej. Pytanie drugie: jak wyznaczana jest realizacja zadań grupowych? Przywódca autokratyczny wskazuje strategię i metody działania, wyznaczając konkretnie każdy kolejny krok, jaki należy podjąć. Przywódca demokratyczny przedstawia grupie alternatywne scenariusze, wskazując na ich szansę, koszty i rozmiary ryzyka. Przywódca permisyjny służy radą, kiedy grupa potrzebuje informacji niezbędnych do konstruowania planu działania. Pytanie trzecie: jak przydzielane są zadania członkom grupy? Przywódca autokratyczny rozdziela konkretne zadania między wybranych przez siebie członków grupy. Przywódca demokratyczny pozostawia rozdział zadań samym członkom grupy, udzielając co najwyżej pewnych sugestii.

Przywódca permisyjny nie uczestniczy w rozdziale zadań między członków grupy. Pytanie czwarte: w jaki sposób przywódca odnosi się do członków grupy? Przywódca autokratyczny wypowiada wyraźne i jawne personalne opinie o członkach grupy, rozdziela kary, nagany, ale i pochwały dla konkretnych członków grupy w obecności innych. Przywódca demokratyczny skupia się na obiektywnej ocenie skuteczności działań, wskazując na ich możliwe usprawnienia. Przywódca permisyjny rzadko wdaje się w personalne oceny, a formułuje co najwyżej ogólne komentarze na temat działania grupy.

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, który styl przywództwa jest lepszy. Po pierwsze dlatego, że o sukcesie przywództwa decydują dwie różne sprawy: efektywność zadaniowa grupy, pozwalająca członkom zrealizować swoje instrumentalne cele, a po drugie autoteliczne satysfakcje z uczestnictwa, płynące z dużej spoistości grupy, jej zintegrowania, wysokiego morale. Efektywności sprzyja zazwyczaj bardziej przywództwo autokratyczne. Satysfakcje z członkostwa są natomiast znacznie większe przy przywództwie demokratycznym czy permisyjnym. Ale i te stwierdzenia są przybliżone, bo wszystko zależy jeszcze od rodzaju grupy, typu zadań, jakie przed nią stoją, kontekstu społecznego, w którym funkcjonuje.

Trudno sobie wyobrazić demokratyczne głosowanie na froncie wojennym. I trudno sobie wyobrazić autokratyczne dyktowanie rozwiązań komitetowi ekspertów. A poza tym każdy rodzaj przywództwa ma i zalety, i wady. Ceną za sprawność przywództwa autokratycznego jest zamknięcie a limine puli inicjatyw, pomysłów, innowacji, jakie wnieść by mogli członkowie grupy kierowani demokratycznie lub permisyjnie. I odwrotnie, ceną za mobilizację wszystkich członków grupy i branie pod uwagę ich pomysłów i poglądów jest nieoperatywność przywództwa, trudność osiągnięcia decyzji, marnotrawstwo czasu i energii na niekończące się dyskusje.

Podobne prace

Do góry