Ocena brak

Przywódcy państw Europy Wschodniej

Autor /lolekbocian Dodano /10.05.2012

Po 1989 roku krajom Europy Wschodniej udało się wyzwolić spod radzieckiej dominacji. Jednak niepodległość przyniosła z sobą wiele nowych problemów.

W roku 1985 do władzy w ZSRR doszedł Michaił Gorbaczow, który zapoczątkował proces reform zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zagranicznej. Odrzucono „doktrynę Breżniewa" zakładającą możliwość interwencji ZSRR w sprawy wewnętrzne państw bloku wschodniego w przypadku zagrożenia interesów Moskwy. To pozwoliło na nadanie impetu reformom zainicjowanym w 1989 r. w Polsce przez tzw. „okrągły stół". Wkrótce za przykładem Polski podążyły inne państwa. Od roku 1990 rozpoczął się proces rozpadu samego ZSRR, zakończony w roku 1991 rozwiązaniem tego państwa. Kraje, które odzyskały w końcu upragnioną niepodległość, stanęły jednak wobec poważnych problemów.

Litwa

Za twórcę państwa litewskiego uważa się wielkiego księcia Giedymina (ok. 1275-1341), który rządził od 1316 roku. Wnuk Giedymina, Władysław (ok. 1351-1434) zawarł w roku 1385 układ z sąsiednią Polską, na mocy którego przyjął chrzest i wstąpił na tron polski, by wspólnie przeciwstawić się

Zakonowi Krzyżakiemu. Dynastia Jagiellonów, której był założycielem, zasiadała na tronie Polski i Litwy do końca XVI wieku. Unia polsko-litewska przetrwała jeszcze dłużej - aż do III rozbioru Polski w 1795 roku. Po rozbiorach terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego podzielone zostało między Rosję i Prusy.

Niepodległość odzyskała Litwa w roku 1918, pierwszym prezydentem państwa został Antanas Smetona (1874-1944). Młode państwo popadło w ostry konflikt z Polską, którego najważniejszą przyczyną była sprawa Wileńszczyzny, przyłączonej do Polski w roku 1922. W 1940 roku ZSRR dokonał aneksji państwa, które na mocy traktatu między ZSRR i faszystowskimi Niemcami (układ Ribbentrop-Mołotow) znalazło się w radzieckiej strefie wpływów.

W 1989 r. na Litwie zaczęły nasilać się dążenia niepodległościowe. W rok później partia Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy, Sąjudis, zajmująca większość miejsc w parlamencie, doprowadziła do ogłoszenia niepodległości Republiki Litewskiej. Lider Sajudisu, Vytautas Landsbergis (ur. 1932) zosta! prezydentem (1990-93). Po próbach stłumienia dążeń niepodległościowych przez ZSRR, polegających na blokadzie gospodarczej i akcji wojskowej, Litwa została w końcu uznana przez Związek Radziecki i inne państwa.

Trzy lata później Litewska Demokratyczna Partia Pracy złożona z byłych działaczy komunistycznych pokonała w wyborach Sąjudis, a jej przywódca, Algirdas Brazauskas (ur. 1932), został prezydentem. Stanowiło to odzwierciedlenie nastrojów opinii publicznej^ większość wolała dążyć do gospodarki wolnorynkowej wolniej, przy mniejszych kosztach społecznych. W roku 1998 prezydentem Litwy został Valdus Adamkus.

Łotwa

Łotwa, która w całej historii cieszyła się własną państwowością tylko w latach 1918-40, poszła za przykładem Litwy, ogłaszając ponownie niepodległość w maju w 1990 roku zajęła jednak bardziej pojednawcze stanowisko wobec ZSRR. Łotwa formalnie oderwała się od ZSRR dopiero w sierpniu 1991 roku po nieudanym puczu przeciw Gorbaczowowi w Moskwie.

Niedługo potem uchwalono ustawę, która pozbawiała praw obywatelskich osoby pochodzenia niełotewskiego - stanowiące 48 procent populacji, co wywołało napięcie w stosunkach z Rosją. Jednak krytyka ze strony międzynarodowej opinii publicznej doprowadziła w roku 1994 do jej modyfikacji. W roku 1993 odbyły się pierwsze od ogłoszenia niepodległości wybory, w których według ordynacji wyborczej prawo głosu mieli tylko Łotysze. Najsilniejszą partią była Łotewska Droga, której lider Anatoliys Gorbunovs (ur. 1942; przewodniczący Rady Najwyższej 1988-93) został wybrany przewodniczącym parlamentu. Prezydentem został Guntis Ulmanis. Po upadku pierwszego rządu koalicyjnego premierem został Maris Gailis (ur.1951; premier 1994-95). W roku 1997 odbyły się kolejne wybory prezydenckie, które wygrał Guntars Krasts.

Estonia

Państwo estońskie powstało w roku 1918, zostało szybko zajęte przez bolszewików. W 1919 roku, z pomocą Brytyjczyków i Finów, Estonia została wyzwolona. W roku 1940, podobnie jak pozostałe państwa bałtyckie została wcielona do ZSRR.

W roku 1989 partia komunistyczna Estonii podzieliła się na dwie frakcje - nacjonalistyczną i proradziecką. W wyborach 1990 roku zwyciężyli nacjonaliści i lider Frontu Ludowego Edgar Savisaar został premierem (1990-92). W czasie antygorbaczowskiego puczu w sierpniu 1991 r. Estonia ogłosiła deklarację niepodległości. We wrześniu 1992 roku wygrał nacjonalistyczny Sojusz dla Ojczyzny, którego przywódca Lennart Meri (ur.. 1929) został prezydentem (od 1992 r.). Maar Laar (ur. 1960) objął funkcję premiera (1992-94). W roku 1994 w wyniku afery finansowej stracił urząd, na którym zastąpił go Andres Tarand (ur. 1940; premier 1994-95). Wybory w roku 1995 wyniosły do władzy koalicję centrolewicową pod przywództwem Tiit Vahi (ur. 1947; premier 1992 i od 1995).

Czechy

Ziemie czeskie zostały zjednoczone w VIII w. pod rządami Przemy ślidów. Królowie z tej dynastii prowadzili ekspansywną politykę zagraniczną, opanowując przejściowo nawet Austrię i pretendując do tronu cesarskiego w Niemczech, następnie zdobywając piastowski Śląsk. Wacław II i jego syn Wacław III koronowali się na królów Polski.

W roku 1310 rządy w Czechach objęli Luksemburgowie, którzy zdobyli bardzo silną pozycję w cesarstwie niemieckim. W XV wieku na tronie czeskim zasiadali krótko Jagiellonowie. Po śmierci Ludwika Jagiellończyka (1506-26) tron czeski zdobyli Habsburgowie, którzy włączyli Czechy do swego imperium. Pod rządami tej dynastii nastąpił upadek gospodarczy kraju, który ulegał coraz silniejszej germanizacji aż do połowy XIX wieku, gdy na terenie Czech nastąpiło odrodzenie ekonomiczne i narodowe.

W 1918 roku powstała Republika Czechosłowacka, obejmująca Czechy, Morawy, Śląsk Opawski, Słowację i Ruś Zakarpacką, od 1920 także część Śląska Cieszyńskiego, Spiszą i Orawy.

Najbardziej znanym prezydentem okresu międzywojennego był Edvard Benes (1884-1948; prezydent 1935-38,1945-48), który dożył dymisję po podpisaniu przez mocarstwa zachodnie układu monachijskiego. W czasie drugiej wojny światowej , gdy Czechy włączono do Rzeszy, pełnił funkcję głowy państwa czeskiego na emigracji. Współpracował z rządem polskim w Londynie (wraz z Władysławem Sikorskim planował utworzenie konfederacji polsko-czechosłowackiej). W 1945 roku został ponownie prezydentem odrodzonej Czechosłowacji, jednak ustąpił po przejęciu władzy przez komunistów w roku 1947.

Gdy I sekretarzem czechosłowackiej partii komunistycznej był Alexander Dubcek (1921-92; I sekretarz 1967-69; przewodniczący Zgromadzenia Federalnego 1989-92), usiłowano zreformować ustrój, jednak w 1968 roku interweniowały wojska Układu Warszawskiego. Pod rządami jego następcy na stanowisku I sekretarza, Gustava Husaka (1913-91) nastąpił okres ostrych represji przeciwko nielegalnej opozycji.

W roku 1989 miała miejsce tak zwana „aksamitna rewolucja", w wyniku której obalono system komunistyczny i zarządzono wolne wybory. Prezydentem został były dysydent, znany dra-matopisarz, Vaclav Havel (ur. 1936, prezydent 1989-92). W sytuacji rozpadu państwa na Czechy i Słowację ustąpił z urzędu, jednak w roku 1993 wybrano go prezydentem Czech. Vaclav Klaus (ur. 1941, premier 1993-97), lider Obywatelskiej Partii Demokratycznej został pierwszym premierem Republiki Czeskiej - stracił urząd w wyniku afer korupcyjnych. Josefa Tosovsky'ego (premier 1997-98) zastąpił Milos Zeman (premier od 1998) z partii socjaldemokratycznej.

Słowacja

Po I wojnie światowej Słowacja weszła w skład państwa czechosłowackiego, w którym jednak zajmowała długo pozycję podrzędną. W latach 1939-45 na Słowacji władzę sprawował całkowicie zależny od Niemiec rząd pod przywództwem Józefa Tiso (1887-1947).

Słowacy uczestniczyli w aksamitnej rewolucji w roku 1989. Jednak podczas gdy uprzemysłowione Czechy zyskały na prywatyzacji i zachodnich inwestycjach, Słowacja, gdzie dominowało rolnictwo, dotkliwie odczuła skutki reform. Nacjonaliści pod przywództwem Vladimira Mećiara (ur. 1942) umocnili się w parlamencie po wyborach w 1994 roku. Następnie usilnie zmierzali do podziału państwa, choć nie było pewne, czy większość obywateli Czechosłowacji popierała tę ideę.

Mećiar został premierem Słowacji (1993-94), jednak stracił władzę na rzecz koalicyjnego rządu kierowanego przez Jozefa Moravćika (ur. 1945; premier 1994), który przyspieszył proces prywatyzacji i zajął bardziej umiarkowane stanowisko wobec mniejszości węgierskiej. W październiku 1994 roku Meciar wrócił do władzy, jednak w roku 1999 przegrał wybory z Rudolfem Schusterem.

Austria

Austria była jednym z państw niemieckich, na którego tronie w 1282 roku zasiadł Rudolf I z dynastii Habsburgów (1218-1291). Ród ten zbudował potężne imperium, które jednak po abdykacji Karola V (1500-1558) podzielone zostało na dwie części. Część, w której znalazła się Austria, rozrosła się, obejmując dużą część Bałkanów. Austria uczestniczyła w pierwszym i trzecim rozbiorze Polski (1772,1795). W roku 1867 państwo przekształciło się w dualistyczną monarchię - Cesarstwo Austro-Węgierskie.

W roku 1918, w wyniku klęski w pierwszej wojnie światowej, cesarstwo rozpadło się na państwa narodowe. Proklamowano Republikę Austrii. Nowa, demokratyczna konstytucja uchwalona została w roku 1920. Po zaledwie 20 latach istnienia nowego państwa Niemcy pod przywództwem Adolfa Hitlera przeprowadziły aneksję Austrii, włączając ją do Rzeszy Niemieckiej, przy aktywnym udziale austriackich faszystów.

W roku 1945 Austria podzielona została na strefy okupowane przez cztery zwycięskie mocarstwa. Okupacja zakończyła się w roku 1955, gdy państwo, na podstawie umowy z aliantami, ogłosiło wieczystą neutralność. Społeczeństwo austriackie było bogate i pokojowo nastawione, wkrótce zaczęto je wskazywać jako wzorową społeczność socjaldemokratyczną. Jednym z najbardziej znanych przywódców był Bruno Kreisky (1911-90; kanclerz 1970-83).

Gdy prezydentem został były sekretarz generalny ONZ Kurt Waldheim (ur. 1918; prezydent 1986-92), wybuchł skandal międzynarodowy spowodowany doniesieniami o jego zamieszaniu w zbrodnie wojenne popełnione przez faszystów na Bałkanach, między innymi deportację Żydów z greckich Salonik do obozów śmierci. Waldheim zdementował te informacje, lecz głowy wielu państw odwołały wizyty oficjalne w Austrii. Następcą Waldheima został Thomas Klestil (ur. 1932; prezydent od 1992). Kanclerzem w tym okresie długo pozostawał Franz Vranitzky (ur. 1937; kanclerz 1986-97) stojący na czele rządu koalicyjnego. Po zwycięstwie wyborczym lewicy w roku 1997 kanclerzem został Victor Klima.

Węgry

Założycielem pierwszej węgierskiej dynastii panującej był Arpad (zm. 907), wódz jednego z plemion madziarskich, które pojawiły się między Cisą a Dunajem na przełomie IX i X wieku. W 1001 roku, za panowania Stefana I Świętego (ok. 975-1038; król 997-1038) miała miejsce chrystianizacja kraju. Po wygaśnięciu dynastii Arpadów (1301) na tronie węgierskim zasiadali kolejno Przemyślidzi, Andegawenowie, Luksemburgowie, a od roku 1437 walkę o koronę tego kraju prowadzili Habsburgowie, Jagiellonowie i kandydaci z rodów węgierskich. W roku 1515 rywalizacja zakończyła się zwycięstwem Habsburgów. Rządy dziedziczne tej dynastii potwierdził ostatecznie sejm węgierski w roku 1688. Dopiero w roku 1867 udało się Węgrom zdobyć w monarchii habsburskiej równorzędną wobec Austriaków pozycję.

Węgry wyszły z I wojny światowej jako państwo pokonane, duża część ich terytorium znalazła się pod okupacją czechosłowacką, rumuńską bądź jugosłowiańską. Wojska rumuńskie i czechosłowackie do końca lipca 1919 roku obaliły Węgierską Republikę Rad pod przywództwem komunisty Beli Kuna. W listopadzie 1919 roku do Budapesztu wkroczyły za zgodą Ententy oddziały armii narodowej admirała Nagybanyai Miklósa de Horthy'ego (1868-1957; regent 1920-44). Ustanowiono monarchię z Horthym jako regentem na czele państwa. Węgry, dążące do rewizji traktatów pokojowych po I wojnie światowej, znalazły się od 1933 roku pod rosnącymi wpływami Niemiec, z którymi pozostawały w sojuszu do roku 1944. Wtedy Horthy usiłował nawiązać rozmowy pokojowe z aliantami zachodnimi, za co został odsunięty od władzy przez Niemców.

Po II wojnie światowej na Węgrzech ustanowiono państwo komunistyczne. W roku 1953 urząd premiera objął Imre Nagy (1896-1958; premier 1953-55; 1956), który rozpoczął proces liberalizacji i demokratyzacji państwa, za co został pozbawiony urzędu i usunięty z partii. W roku 1956 na Węgrzech miały miejsce wydarzenia określane jako rewolucja węgierska - Nagy, powołany ponownie na urząd premiera, ogłosił wprowadzenie systemu wielopartyjnego, wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i neutralność. Powstanie stłumiła interwencja wojsk radzieckich, a Nagy został aresztowany i stracony.

Nowym przywódcą został Janos Kadar (1912-1989; I sekretarz partii komunistycznej 1956-88). W polityce gospodarczej zachował on pewną niezależność. W roku 1988 zastąpił go Imre Pozsagy (ur. 1933; premier 1988-90), który zdecydował się na rozmowy z opozycją.

W maju 1990 roku odbyły się wybory wielo-partyjne, które wygrało opozycyjne Demokratyczne Forum Obywatelskie pod przywództwem Jozsefa Antalla (1932-93; premier 1990-93).

Jego następca, Peter Boross (ur-1928; premier 1993-94), stracił popularność ze względu na koszty jakie musiało ponieść społeczeństwo w związku z wprowadzeniem reform gospodarczych. W roku 1994 wybory wygrała postkomunistyczna Węgierska Partia Socjalistyczna, premierem został wtedy Gyula Horn (ur. 1932; premier 1994-98). Kontynuowano proces transformacji ustrojowej, kładąc jednak większy nacisk na zabezpieczenia socjalne. W roku 1998 do władzy doszła koalicja partii liberalnych pod przywództwem Victora Orbana, który został premierem.

Rumunia

Rumunia powstała jako niepodległe państwo w roku 1878. w roku 1881 stając się formalnie monarchią. W okresie międzywojennym król Karol II współpracował z państwami zachodnimi, przede wszystkim Francją (utrzymując także przyjazne stosunki z Polską, stłumił on próbę faszystowskiego puczu (1938). Po klęsce Polski w 1939 roku Rumunia dostała się jednak pod wpływy faszystowskich Niemiec, co w rezultacie spowodowało upadek króla i nastanie dyktatury wojskowej łona Antonescu (1882-1946).

Krótko po wojnie obalono monarchię (1947) i wprowadzono system komunistyczny. Nicolae Ceausescu (1918-1989; prezydent 1974-89) sprawował faktycznie, jako przywódca Rumuńskiej Partii Komunistycznej, w latach 1967-89 władzę dyktatorską. W grudniu 1989 roku został obalony przez zbrojne powstanie pod przywództwem jego byłych współpracowników i stracony. Władzę przejął Front Ocalenia Narodowego pod przywództwem łona Iliescu (ur. 1930; prezydent 1990-96), byłego współpracownika Ceausescu. W roku 1996, w obliczu pogarszającej się sytuacji społeczno-ekonomicznej,prezydentem został Nicolae Vacaroiu (ur. 1943).

Bułgaria

Pierwsze państwo bułgarskie powstało w 681 roku. Po upadku drugiego cesarstwa bułgarskiego (1396), nastąpił długi okres okupacji tureckiej, zakończony w 1879 roku. Pierwszym władcą Bułgarii został Aleksander I von Battenberg.

Kraj pozostał monarchią do roku 1946, gdy rządy przejęli komuniści pod przywództwem Todora Żiwkowa (1911-98; prezydent 1971-90). W roku 1990 Żiwkowa zastąpił Petyr Mladenow (1936-96), którego prezydentura (1990-91) skończyła się, gdy przyznał się do wydania rozkazu stłumienia silą manifestacji antyrządowych. Pierwsze wolne wybory wygrała partia postkomunistyczna. W roku 1991 pierwszym nie komunistycznym premierem został Filip Dimitrow (ur.1909), lecz uwikłany w aferę korupcyjną, skazany został na 7 lat więzienia. Zastąpił go Ljuben Berov, jednak wobec problemów gospodarczych do władzy wrócili postkomuniści. W roku 1997 premierem został Iwan Kostow, lider Sojuszu Sił Demokratycznych.

Jugosławia

Jugosławia powstała jako państwo po I wojnie światowej. Król serbski, który objął tron Królestwa Serbów Chorwatów i Słoweńców, Aleksander I Karadziordziewić (1888-1934) dążył do zdominowania pozostałych narodów i od roku 1929 rządził jako dyktator.

W czasie II wojny światowej na terenie Jugosławii działała silna partyzantka komunistyczna pod przywództwem Josipa Broz Tito (1892-1980; premier 1946-53; prezydent 1953-80), który po wojnie stanął na czele państwa.

Po jego śmierci i upadku komunizmu w Europie Wschodniej z federacji wystąpiły Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina oraz Macedonia, w Jugosławii pozostały tylko Serbia i Czarnogóra. Władzę sprawuje autorytarnie Slobodan Milosević (ur. 1941; prezydent Serbii 1986-97; Jugosławii od 1997), którego oskarża się o prowadzenie polityki agresji i czystek etnicznych wobec mniejszości narodowych byłej Jugosławii. Jego działania sprowokowały w 1999 r. interwencję militarną sił NATO w Kosowie zamieszkiwanym przez Albańczyków.

Słowenia

W roku 1990 nacjonaliści słoweńscy wygrali wolne wybory, prezydentem został Milan Kucan (ur. 1941; od 1992 druga kadencja). W czerwcu 1991 roku Słowenia ogłosiła niepodległość i po krótkich starciach z oddziałami armii federalnej obroniła ją. W roku 1992 premierem został Janez Drnovsek (ur. 1950; od 1993 po raz drugi szefem rządu).

Chorwacja

Pierwsze państwo chorwackie założył w roku 925 Tomisław, straciło ono jednak suwerenność w roku 1102. Chorwacja ogłosiła niepodległość w czerwcu 1991 roku. Nie uznała secesji swej zamieszkiwanej przez Serbów prowincji Kraina, wybuchły długie i ciężkie walki z siłami federalnymi zdominowanymi przez Serbów. Franjo Tudjman (ur. 1922; prezydent od 1990) kierował walkami przeciw Serbom w Bośni i Krainie.

Bośnia i Hercegowina

Bośnię zamieszkują przedstawiciele wielu grup etnicznych. W roku 1992 wybuchła między nimi wojna domowa. Przewodzili im Alija Izetbegović (ur.1925; prezydent 1990-95 i od 1996), lider muzułmanów oraz Radovan Karadzić (ur. 1945), przywódca bośniackich Serbów. W roku 1995 podpisano układ pokojowy, na mocy którego na czele skonfederowanego państwa stanął Izetbegović.

Macedonia

W roku 1991 w Macedonii przeprowadzono referendum, które zadecydowało o ogłoszeniu niepodległości. Pierwszy prezydent Kiro Gligorow (ur. 1917; prezydent od 1990), ciężko ranny w zamachu bombowym (1995) był czasowo zastępowany przez Stojana Andowa. Premierem od roku 1992 jest Branko Crwenovski.

Albania

Pierwsze państwo albańskie istniało od XE do XIV wieku. Odzyskało niepodległość w roku 1912. W latach 20. Albania stała się monarchią, na której czele stanął Ahmed beg Zogu. W 1944 roku władzę przejął Enver Hodża (1909-1985), przywódca komunistycznej partyzantki. Jego polityka doprowadziła do całkowitej izolacji międzynarodowej kraju. Jego następca Ramiz Alia (ur. 1925; głowa państwa 1982-92) zalegalizował na początku lat 90. partie opozycyjne. W roku 1992 prezydentem został Sali Berisha (ur. 1944; prezydent 1992-97) z Partii Demokratycznej. Oskarżany był jednak o niedemokratyczny styl rządzenia. Od roku 1997 prezydentem jest Reżep Mejdani.

Grecja

Grecja stała się niepodległym państwem w roku 1830, a w roku 1831 monarchią; na tron wstąpi! książę bawarski Otton. W roku 1909 mia! miejsce zamach stanu przeprowadzony przez E. Wenizelosa. W roku 1924 jego partia wygrała wybory i proklamowała republikę. W 1935 roku wojskowi przywrócili monarchię, by znieść ją w roku 1973. Dopiero w 1974 roku zakończyły się długoletnie (od 1967 r.) rządy junty. Constantine Karamanlis (ur. 1907; czterokrotny premier; prezydent 1980-85; 1990-95) zapoczątkował proces zmian. W roku 1981 wybory wygrała partia socjalistyczna pod przywództwem Andreasa Papandreu (1919-96; premier 1981-89), który zmuszony został do złożenia dymisji ze względu na związek z aferami finansowymi, lecz w latach 1993-96 powrócił do władzy. Constantinos Simitis (ur. 1936; premier od 1996) przejął władzę po śmierci Papandreu. Od marca 1995 roku prezydentem jest Costis Stefanopulos (ur. 1926).

Cypr

W latach 1874-1960 Cyprem, zamieszkiwanym przez przedstawicieli dwóch społeczności greckiej i tureckiej, rządzili Brytyjczycy. Arcybiskup Makarios (1913-77) był przywódcą Greków cypryjskich dążących do unii z Grecją. Po powrocie z wygnania stanął na czele niepodległego państwa cypryjskiego (1960-77). W roku 1974 Turcja dokonała inwazji na wyspę, ogłaszając na północy powstanie separatystycznego państwa pod przywództwem Raufa Denktasa (ur. 1924), które nie zostało uznane przez społeczność międzynarodową.

Podobne prace

Do góry