Ocena brak

Przyczyny rozbiorów Polski - PRZYCZYNY POLITYCZNE

Autor /Teofil7777 Dodano /01.11.2011

W sytuacji rozgrywki pomiędzy stronnictwem dworskim a jego przeciwnikami, doszło do zerwania sejmu za panowania Kazimierza Wazy w styczniu 1652r. Klient największego magnata litewskiego Janusza Radziwiłła, poseł Władysław Siciński zaprotestował przeciwko przedłużaniu obrad poza sześciotygodniowy termin. Po raz pierwszy w dziełach polskiego parlamentaryzmu "veto" - nie pozwalam jednego posła spowodowało rozejście się sejmu bez podjęcia uchwał.

W świadomości szlachty i w praktyce politycznej następnych lat utrwaliła się zasada, że "wolne nie pozwalam" - "liberum veto" stanowi skuteczną zaporę przeciwko zamachom władzy królewskiej na suwerenną pozycję nie tylko całego stanu, lecz każdego szlachcica z osobna. W wyniku częściowego sparaliżowania centralnego organu władzy ustawodawczej, niektóre decyzje przeszły na sejmiki, które również zaczęły być zrywane. Rozszerzenie tych praktyk na trybunały sparaliżowało także wymiar sprawiedliwości. Decentralizacja władzy państwowej, a ściślej decentralizacja suwerenności państwowej, osiągnęła u schyłku panowania Jana III Sobieskiego znaczny zakres:

. utrata znaczenia głównych organów państwa (sejmu, sparaliżowanego przez "liberum veto" i trybunałów sądowych)

. król polski został zepchnięty do roli jednego z wielu dysponentów władzy, ogromny jej zakres zdobyli hetmani. Pieniądze przeznaczone na finansowanie armii ściągali podlegli hetmanowi dowódcy, z pominięciem podskarbiego i skarbu centralnego - decentralizacja skarbowości

. wzrost znaczenia rodów magnackich, sprawujących niemal suwerenną władzę w swych latyfundiach oraz piastujących najczęściej dożywotnio najwyższe urzędy w państwie. Rządy oligarchii nie musiały prowadzić do kryzysu państwowości. Jednakże w Polsce niemożność zdobycia zdecydowanej przewagi jednego rodu nad innymi prowadziła do wyniszczających wojen domowych i dalszego osłabienia państwa.

Podczas wielkiej wojny północnej (1700-1710r.), August Saski nie wykorzystał przychylności większej części szlachty, godzącej się na reformy w państwie. Nadal snuł plany zamachu stanu, mającą mu przynieść władzę absolutną w Polsce. W imię tych planów gotów był oddać część Rzeczpospolitej Rosji i Prusom. W 1713r.król zaczął wprowadzać wojska saskie do Polski, doszło też do morderstwa dwóch dygnitarzy polskich, dokonanego przez Sasów. W odpowiedzi szlachta zawiązała rokosz i konfederację w Tarnogrodzie pod przewodem Stanisława Ledochowskiego w 1715r. Był to ostatni ruch na rzecz demokracji szlacheckiej. Skierowany był nie tylko przeciw królowi i panoszącym się Sasom. Szlachta zdołała ograniczyć ogromną władzę skarbową i wojskową hetmanów. Sejm "niemy" zatwierdził traktat "pacyfikacyjny" między królem a konfederatami.

Sejm niemy wprowadził ograniczone reformy:

. król zmuszony został do wycofania wojsk z Polski; o polityce zagranicznej Rzeczpospolitej mieli decydować Polacy; król nie mógł wszczynać wojny bez zgody sejmu

. ograniczono władzę hetmanów, zabierając im ponadto władzę nad wojskami cudzoziemskiego autoramentu

. z wprowadzonych stałych podatków (pogłównego i podymnego) miała zostać utworzona 24-tysięczna stała armia.

Większość postanowień sejmu "niemego" nie wykonano.

Za panowania Augusta III żaden sejm nie doszedł do skutku: obok "liberum veto" stosowano obstrukcję (hamowanie obrad). Słabość Polski stała się stałym czynnikiem sytuacji w Europie, czynnikiem pożądanym przez wszystkie zainteresowane mocarstwa. Szlachta zdawała sobie z tego sprawę. "Polska nierządem stoi, nikt na nią nie napadnie, krzywdy nie uczyni", mawiano.

W początkach panowania Augusta III Familia (Michał i August Czartoryscy oraz Stanisław Poniatowski) usiłowała:

- zreformować system podatkowy

- przeprowadzić aukcję, czyli zwiększyć liczebność armii.

Dzieło reform państwa podjął, z inicjatywy Familii, Sejm Konwokacyjny:

- wprowadzono porządek archaicznego sposobu obrad sejmu

- decyzje skarbowe podejmowano większością głosów

- zakazano przysięgać na instrukcje sejmikowe; na niektórych sejmikach zniesiono "liberum veto"

- powołano dwie komisje skarbowe - dla Korony i Litwy

- wprowadzono cło generalne, kasując prywatne.

Reformy te uderzły głównie w oligarchię magnacką, która rządziła krajem, poprzez własnych klientów na sejmach, sejmikach i trzymała dotąd sprawy skarbowe w swych rękach (pozycja hetmanów i podskarbich). Sejm delegacyjny w 1767r. sterroryzowany przez ambasadora Rosji, Mikołaja Repnika, przyjął jako podstawę ustroju Polski prawa kardynalne:

- "liberum veto"

- wolną elekcję

- prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi

- przywileje szlacheckie w sprawowaniu urzędów i majątków ziemskich.

Inne kwestie dotyczące głównie podatków, aukcji wojska, polityki zagranicznej mogły być rozstrzygane m.in. na sejmach konwokacyjnych.

Warszawski sejm rozbiorowy (1773-1775r.) mimowolnie pchnął dzieło reform w państwie:

- powołał Radę Nieustającą, która miała ograniczyć władzę króla i ułatwić sterowanie Polską przez ambasadorów rosyjskich. Tymczasem Rada Nieustająca stała się pierwszym od lat sprawnym ciałem wykonawczym w Polsce.

- utworzył Komisję Edukacji Narodowej, państwowe ministerstwo zajmujące się szerzeniem oświaty, czerpiące fundusze z kasy zakonu jezuitów

- przywrócił cło generalne i jednolity podatek - podymne - przeznaczony na 30-tysięczną armię.

Podobne prace

Do góry