Ocena brak

PRZYCZYNY I CZYNNIKI RYZYKA UZALEŻNIEŃ - Psychologiczne czynniki sprawcze i ryzyko uzależnień

Autor /Placyd77 Dodano /09.09.2011

Przyczyny uzależnień mogą tkwić przede wszystkim we właściwościach podmiotu. Na pierwsze miejsce wysuwają się potrzeby ludzi i ich motywacja do rozpoczęcia eksperymentowania lub doświadczania skutków zachowań, które prowadzą do uzależnień. Motywy te są wprawdzie bardzo zindywidualizowane, można je jednak zorganizować wokół typów Cloningera.

(1) Czynniki motywacyjne:

• motywy poszukiwania pozytywnych stanów psychicznych: stymulacji i wrażeń, silnych doznań, co nazywa się często motywami poszuki­wania narzędzi szczęścia. Chodzi o potrzebę stymulacji uwarunkowaną temperamentalnie albo osobowościowe, o czym piszę niżej;

potrzeba likwidacji negatywnych stanów psychicznych - lęku, niepewno­ści, smutku, braku sensu, pustki, silnego napięcia, zmęczenia, co wiąza­łoby się z motywacją unikania przykrości, tłumienia negatywnych uczuć;

istotną rolę odgrywają także potrzeby związane z okresem rozwojowym, np. potrzeba intymności, uznania grupy rówieśniczej, wówczas zacho­wania uzależniające stają się instrumentem do realizacji tych potrzeb. Motywy te mogą być generowane czynnikami osobowościowymi lub sytuacyjnymi. Wśród cech osobowości poza potrzebą doznań i stymulacji często wymienia się wszystkie te cechy, które prowadzą do motywacji regulacji stanów przykrych i złego samopoczucia.

(2) Czynniki osobowościowe:

• zaburzenia rozwoju standardów osobistych, które warunkują atrakcyjne cele, bogactwo zadań życiowych i standardy regulacji zachowań, w tym także standardy normatywne, sens życia;

• wielopostaciowe zaburzenia rozwoju struktury Ja: brak ukształtowania Ja i tożsamości (zaburzenia narcystyczne), struktury konfliktowe i fiksacje na wczesnych okresach rozwoju, zaburzenia autonomii i intym­ności, niskie poczucie własnej wartości, uległość-zależność, tendencje autodestrukcyjne;

• deficyty kompetencji życiowych, radzenia sobie z trudnościami, ra­dzenia sobie z uczuciami, nawiązywania kontaktów i bliskich relacji społecznych, brak atrakcyjnych sfer życiowej aktywności;

• deficyty kompetencji samoregulacyjnych, które nie tyle są przyczyną szukania zastępczych gratyfikacji, ile bezpośrednią przyczyną uzależ­nienia się, o czym pisałam wyżej, charakteryzując mechanizm kształ­towania się tej formy patologii.

(3) Czynniki rozwojowe:

ryzyko wynikające z procesu rozwojowego w okresie kryzysu toż­samości lub kryzysu środka życia.

Część przyczyn psychologicznych może tkwić w sytuacji, a w szczególno­ści w percepcji krytycznych wydarzeń życiowych.

(4) Czynniki sytuacyjne pozostające w interakcji z osobowością:

• krytyczne wydarzenia życiowe typu strata;

• traumatyczne wydarzenia;

• osamotnienie;

nadmiar obciążeń zawodowych, silna presja na sukces itp. W wielu formach uzależnień i to zarówno tych polegających na używaniu toksycznych substancji, jak i przymusowym wykonywaniu czynności, ważną rolę odgrywają czynniki makrospołeczne o charakterze globalnym i regional­nym, czy też właściwym dla danego kraju. (5) Czynniki makrospołeczne:

otwarcie granic, wymienialność pieniądza;

nowe wzory cywilizacyjne;

nowe technologie;

mody, reklama, subkultury;

zmiany społeczne organizacji pracy, bezrobocie;

zjawiska transformacji i zmiany systemu wartości, anomia i objawy

dezorganizacji społecznej powiązanej z osłabieniem kontroli społecznej;

zorganizowana przestępczość (szczególnie istotna dla narkomanii). Od tych czynników warto odróżnić te, które stanowią przyczyny patologii i różnych problemów zdrowotnych, a są to:

(6) Czynniki społeczno-kulturowe:

• brak atrakcyjnych wzorów kulturowych dla budowania systemu war­tości;

• negatywne wzory biernej konsumpcji;

• subkultury młodzieżowe, stosujące nacisk;

• wzory transmisji rodzinnej.

Polska należy do takich krajów, w których wszystkie te czynniki odegrały kluczową rolę w rozpowszechnieniu się, od lat sześćdziesiątych, szczególnie jednak w latach dziewięćdziesiątych różnych zjawisk, które zaliczamy do patologii życia społecznego, a należy do nich w pierwszym rzędzie zjawisko narkomanii, które wkroczyło zwłaszcza do szkół.

Wówczas, gdy analizujemy zjawiska uzależnienia, zarówno od strony epidemiologii, jak i dramatów ludzi, lepiej zrozumiemy te złożone mechanizmy, jeżeli w ich analizie uwzględnimy nakładanie się na siebie wielu czynników ryzyka. Ten skomplikowany schemat interakcji wielu zmiennych tłumaczących genezę i mechanizm powstania i utrzymywania się uzależnienia pokazuje, z jak skomplikowaną dziedziną mamy tu do czynienia. Wiele jest tu jeszcze niejasności. Do spraw spornych niewątpliwie należy problem rozszerzania pojęcia uzależnienia z form chemicznych na behawioralne, co kwestionują niektórzy badacze. Poszukuje się ciągle wspólnych i najbardziej kluczowych mechanizmów tych zaburzeń. Współcześnie uważa się, iż procesem kluczo­wym jest utrata kontroli nad uczuciami, postępowaniem i własnym życiem oraz taki typ zaprzeczeń, który utrudnia i niektórym osobom uniemożliwia sięgnięcie po ratunek, jakim jest terapia.

Podobne prace

Do góry