Ocena brak

Przeobrażenia podziału terytorialnego

Autor /Nikita09 Dodano /16.07.2013

Podział terytorialny dla celów administracji ogólnej należy do najtrwalszych instytucji administracji. Przez pierwszy etap kształtowania aparatu „państwa nowego typu” utrzymywano, nawet w Rosji Radzieckiej i w Związku Radzieckim, podział z czasów burżuazyjnych. Prace nad nowym podziałem terytorialnym podjęto w RFSRRjuż w 1919 r., jednakże stary podział na gubernie, powiaty i gminy zarzucano ostrożnie i powoli, ostatecznie w 1929 roku.

Pierwotnie co najwyżej musiano dostosować tradycyjny podział administracyjny do nowego terytorialnego kształtu państwa. Miało to miejsce zwłaszcza w Polsce. W naszym kraju musiano bowiem zarówno utworzyć nowe województwa na Ziemiach Odzyskanych [por. 62], jak i zmienić kształt niektórych województw na wschodzie. Po to, by bardziej zespolić odzyskane ziemie zachodnie i północne zresztą kraju, szybko odrzucono zasadę wytyczania granic wojewódzkich zgodnie z linią dawnej granicy państwowej między Polską a Niemcami, Podział na powiaty i gminy przyjęto natomiast w zasadzie bez większych zmian. Najistotniejszą zmianę stanowiła likwidacja gmin jednowioskowych na ziemiach zachodnich i północnych oraz w województwie śląskim. Wyjątek od reguły utrzymania na początku dawnego podziału stanowiła Jugosławia, która z przedwojennego państwa unitarnego stała się od razu federacją sześciu republik - pozbawioną, jak się okazało, cech trwałości.

Do poważniejszych przeobrażeń podziału terytorialnego doszło dopiero mniej więcej równocześnie z wprowadzeniem jednolitej administracji terytorial nej. W Bułgarii w 1947 r. zlikwidowano najwyższe jednostki podziału, zachowując dwa szczeble niższe. Z uwagi na dużą liczbę jednostek szczebla powiatu -było ich 95 - w 1949 r. musiano wprowadzić, nowe już, jednostki podnadpowia-towe. W Czechosłowacji nowy podział wprowadzono w 1948 r., w Rumunii -w 1950 r., w NRD - w roku 1952. Z kolei na Węgrzech dokonano w 1949 r. znacznych korekt w bardzo starym podziale na najwyższe jednostki zwane komitatami; comitatus po łacinie, warto zaznaczyć, oznaczało hrabstwo.

Poważnych korekt podziału dokonano też w Polsce w 1950 roku. Utworzono wówczas trzy nowe województwa na ziemiach zachodnich i północnych: koszalińskie, zielonogórskie i opolskie, jak również dokonano częściowej zmiany granie niektórych innych województw. W tym kształcie województwa przetrwały do 1975 r., z jedną istotniejszą zmianą polegającą na wyłączeniu, w 1957 r., z województw trzech następnych (po Warszawie i Łodzi, która była wyłączona od 1945 r.) miast: Krakowa, Poznania i Wrocławia.

Jeszcze poważniejsza zmiana w podziale terytorialno-ndmini-stracyjnym Polski nastąpiła na mocy dwóch ustaw z 25 września 1954 i o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich nul mundmwi li oni/, o osiedlach i radach narodowych osiedli. Najniższymi jednostkami pod/lulu nu wsi stały się gromady, trzykrotnie mniejsze od dotychczasowych gmin. Gromady miały jednak charakter jednostek zbiorowych, w ich skład wchodziła bowiem pewna liczba wsi. W rezultacie zrezygnowano z nazywania gromadami poszczególnych wsi, a przy okazji zniesiono tradycyjny urząd sołtysa, zastępując go urzędem pełnomocnika gromadzkiej rady narodowej. Powołano również osiedla trzech typów: robotnicze, uzdrowiskowe, rybackie - jako odmianę jednostek najniższych, pośrednią między miastami a wsiami.

Reforma gromadzka miała, jak głosiło jej oficjalne uzasadnienie, zbliżyć władzę lokalną do mieszkańców. Wynikła ona jednak przede wszystkim z planowanej wówczas szybkiej kolektywizacji rolnictwa. Gromada miała stanowić teren działania jednej rolniczej spółdzielni produkcyjnej. Jako jednostka podziału administracyjnego gromada była w rezultacie słaba i nie mogła skupić dostatecznej liczby odpowiednio wykwalifikowanej kadry administracyjnej.

Odstąpienie w 1956 r. od przeprowadzenia kolektywizacji metodami administracyjnymi umożliwiło stopniowe powiększenie obszaru gromad, a więc zmniejszenia ich liczby. W chwili likwidacji gromad (w 1972 r.) było ich 4 313, a zatem około dwa razy mniej niż początkowo. Malała również stopniowo liczba osiedli, które albo uzyskiwały status miast, albo były włączone do miast lub rzadziej - do gromad.

W niektórych krajach przeprowadzono następnie powtórną reformę podziału terytorialnego. W Bułgarii w 1959 r. w związku z tworzeniem odpowiedników sownarchozów wprowadzono podział dwustopniowy, który zachował się także po rezygnacji z systemu kompleksowo-terytorialnego. Nowego podziału dokonano w Czechosłowacji w 1960 roku.

W 1968 r. wprowadzono nowy, dwustopniowy^odział administracyjny w Rumunii. Na Węgrzech znacznie ograniczono zadania ogniwa pośredniego między gminami a komitatami, w 1971 r. likwidując w ogóle rady tego szczebla. Zarówno w tych, jak i w pozostałych krajach doszło do powiększenia obszaru, a więc umacniania jednostek najniższego rzędu, co stanowiło pewien odpowiednik procesów dokonujących się w Europie Zachodniej.

W Polsce, na mocy ustawy o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych z 29 listopada 1972 r., wprowadzono w miejsce gromady nową, większą jednostkę stopnia podstawowego, mianowicie gminę, znosząc jednocześnie odrębną kategorię osiedla, a na mocy ustawy o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy z 28 maja 1975 r. o radach narodowych zniesiono powiaty, powiększając ponad dwukrotnie, do 49, liczbę województw. Województwa miały stać się jedynymi jednostkami pośrednimi między gminami a władzami centralnymi. W wielu niezespolonych działach administracji, których przybyło po reformach lat 1972-1975, utrzymały się jednak jednostki pośrednie, z reguły odpowiadające dawnym powiatom, a noszące nazwę rejonów. Niektóre działy niezespolonc minl\ iówni< / jednostki swojego szczególnego podziału terytorialnego, odpowimlujm * tliiwnym województwom.

Podział gminny z 1972 r. zachował się do dzisiaj, a podział wojewódzki z 1975 r. utrzymywał się do 1998 r., aczkolwiek od 1991 r. mówiło się o potrzebie odtworzenia powiatów jako jednostek samorządu terytorialnego, co nie mogło pozostawać bez wpływu na postulowany kształt województw - które z natury rzeczy musiały stać się jednostkami samorządu regionalnego.

Podobne prace

Do góry