Ocena brak

PRZEMOC WOBEC DZIECKA JAKO PATOLOGIA WSPÓŁCZESNEJ RODZINY

Autor /zofia Dodano /16.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt PRZEMOC WOBEC DZIECKA JAKO PATOLOGIA WSPÓŁCZESNEJ RODZINY

Transkrypt

PRZEMOC WOBEC DZIECKA JAKO PATOLOGIA WSPÓŁCZESNEJ RODZINY

SZCZECIN 2002
I. Rozdział teoretyczny
1. Przemoc. Próba zdefiniowania zjawiska na tle literatury naukowej
3
2. Rodzina jako środowisko wychowawcze

6

2.1 Pojęcie środowiska wychowawczego

6

2.2 Pojęcie rodziny, jej funkcje i zadania

6

3. Rozmiar i charakterystyka przemocy wewnątrzrodzinnej

11

3.1 Rozmiary przemocy

11

3.2 Rodzaje, formy, typy i cykle przemocy wewnątrzrodzinnej

15

3.3 Przemoc wobec dziecka
4. Przyczyny, przejawy i skutki złego traktowania dziecka

21
25

4.1 Przyczyny znęcania się nad dzieckiem
4.2 Rodzaje przemocy wobec dziecka

25
28

4.3 Przejawy i skutki krzywdzenia dzieci

29

Przemoc fizyczna

29

Przemoc psychiczna
Nadużycie seksualne

30
31

Zaniedbywanie

33

Bibliografia

38

1. Przemoc. Próba zdefiniowania zjawiska na tle literatury naukowej
„Po II wojnie światowej doszło do wzrostu zainteresowania prawami człowieka, a także
samym zjawiskiem przemocy. Pogląd, że wszyscy ludziekobiety, dzieci i mężczyźni – maja
prawo do poszanowania ich ludzkiej godności i praw, doprowadził do konstruowania różnych
deklaracji praw człowieka. Organizacja Narodów Zjednoczonych
przyjęła wiele
międzynarodowych aktów praw człowieka, takich jak: Powszechną Deklaracje Praw Człowieka,
Międzynarodowe Pakty Praw Obywatelskich i Politycznych, Konwencję o likwidacji wszelkich
form dyskryminacji wobec kobiet, Konwencje o prawach dziecka, Deklarację Podstawowych
Zasad Sprawiedliwości w odniesieniu do Ofiar Przestępstw i Nadużycia Władzy. W 1991 roku
Komisja Statusu Kobiet zaleciła Radzie Gospodarczo-Społecznej przyjęcie rezolucji, dotyczącej
przemocy wobec kobiet we wszystkich jej formach. Zalecono opracowanie międzynarodowego
dokumentu na temat przemocy wobec kobiet. Od 1992 roku pracuje przy ONZ Grupa Robocza
do Spraw Przemocy Wobec Kobiet, opracowująca projekt programu, który Państwa – Strony
zobowiązane podjąć celem przeciwdziałania przemocy wobec kobiet”1.
DEFINICJA PRZEMOCY
Przemoc jest zjawiskiem powszechnie spotykanym w społeczeństwie, jest ona obecna w
życiu codziennym, zakładzie pracy, szkole, środkach masowego przekazu i co najgorsze w
rodzinie.
Oto wybrane definicje i opinie na temat przemocy.
W „Słowniku Języka Polskiego (1993)” przemoc definiowana jest jako:
1

W. Badura – Madej, A. Dobrzyńska – Mesterhazy; Przemoc w rodzinie. Interwencja kryzysowa i psychologiczna,
s.11

2

„fizyczna przewaga wykorzystywana do czynów bezprawnych dokonywanych na kimś;
narzucona bezprawnie władza, panowanie”. Czyli mówiąc o przemocy, mamy na myśli
działanie niezgodne z panującymi zasadami i normami, które prowadzi do szkód fizycznych.
Według I.Obuchowskiej przemoc jest sposobem oddziaływania, którego celem jest
spowodowanie przymusu. Autorka ma na myśli takie działanie na wychowanka siłą psychiczną
lub fizyczną, aby zmusić go do podporządkowania się woli wychowawcy. 2
Ważna jest również opinia A.Piekarskiej, która uważa, że przemoc to akt
przeprowadzony z intencją zadania cierpienia innej osobie.3 Autorka tej definicji wspominając o
„zadaniu cierpienia” nie ma na myśli, tak jak to jest w pierwszej definicji, tylko cierpienia
fizycznego lecz również i cierpienie psychiczne czy seksualne.
Zaś “ w literaturze psychologicznej można wyróżnić trzy podstawowe kryteria
definicyjne przemocy…. Są to: rodzaj zachowania, intencje i skutki.
Jeżeli chodzi o kryterium rodzaju zachowania, to (…) należy do nich na przykład
definicja Kempego (1962), według którego przemoc to akty fizycznego krzywdzenia dziecka.
Podobnie Amerykańskie Centrum Pomocy Dzieciom Krzywdzonym i Zaniedbanym definiuje
przemoc jako fizyczne lub umysłowe działanie na szkodę, wykorzystywanie seksualne,
zaniedbywanie lub maltretowanie dziecka poniżej 18 roku życia, przez osobę odpowiedzialną za
pomyślny jego rozwój oraz działania, które stanowią zagrożenie dla jego rozwoju.
Podobnie rzecz ma się według kryterium intencji działania sprawcy, przy pomocy,
którego konstruuje się równie wąskie, trudno mierzalne definicje. Natomiast do przykładów
definicji powstających oparciu o kryterium skutków należy definicja według J.Kądzieli, który
określa przemoc jako takie wywieranie wpływu na ludzi, według którego wyniku ich aktualny
poziom rozwoju somatycznego i duchowego jest mniejszy niż potencjalny poziom tego rozwoju. ”4
Według M.Jędrzejowskiego zjawisko przemocy może mieć “wymiar personalny
(agresorem jest znana ofierze osoba), ale także strukturalny (urzędowo zalegalizowany, lecz
jakby niedostrzegalny, wtopiony w struktury społeczno – polityczne) oraz symboliczny (w
postaci obowiązujących schematów zachowań, symboli i zakazów dominującej kultury).”5
Z przemocą kojarzy się również takie pojęcie jak agresja, która jest zachowaniem
zmierzającym do niszczenia lub uszkodzenia przedmiotów bądź ludzi a nawet samego siebie. “
W literaturze psychologicznej podejmuje się czasem próby oddzielenia aktu przemocy od aktu
agresji, zakładając, że celem agresji jest zaszkodzenie ofierze, podczas gdy celem przemocy jest
wywarcie pewnego rodzaju wpływu. W przemocy cierpienie, zaszkodzenie jest sposobem
osiągania innego celu, na przykład wymuszenia zachowań pożądanych. Nie musi ona być
destruktywna, może kierować się wzniosłymi pobudkami. W agresji zaszkodzenie, cierpienie jest
przynajmniej jednym z głównych celów.”6
Wszystkie wyżej wymienione definicje są bardzo ogólne a niektóre wręcz zawężają
pojęcie zjawiska przemocy. I dzięki temu, że próbę połączenia tych wszystkich kryteriów a
również wyżej wymienionych definicji, podjęła I.Pospiszyl, uzyskaliśmy pełną i
nieskomplikowaną definicję, która uwzględnia zarówno skutki zachowania, społeczne wzory jak

2

por. I.Obuchowska, Przemoc w wychowywaniu, “Kwartalnik Pedagogiczny” 1989, nr 4,s.29
por. A.Piekarska, Przemoc w rodzinie: socjopsychologiczne uwarunkowania i zakres zjawiska,, “Psychologia
wychowawcza”1984, nr 1, s.46.
4
J. Kuma, Z. Szarota –Agresja i przemoc we współczesnym świecie; Kraków 1998,s.32
5
M.Jędrzejweski, Dzieci ulicy a przemoc w Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze, 2001/2, s.34-35
6
I.Pospiszyl, Przemoc w rodzinie, Warszawa 1998,s.11
3

3

i intencje stosowania rzemocy, “…nie zgłębiając się w trudny, a często wręcz niemożliwy do
ustalenia stopień nieprzyjaznych motywacji działania na szkodę ofiary.”7
Według Ireny Pospiszyl przemoc to: “ wszelkie nieprzypadkowe akty godzące w osobistą
wolność jednostki lub przyczyniające się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby,
wykraczające poza społeczne zasady wzajemnych relacji.”8
Na podstawie wymienionych definicji i opinii na temat zjawiska przemocy można uznać,
że przemocą są wszelkie działania, niezgodne z powszechnie akceptowanymi zasadami i norami,
mające na celu wyrządzenie krzywdy fizycznej bądź psychicznej drugiej osobie lub osobom.
Przemoc stosowana jest przez osoby silniejsze wobec słabszych, wynika to nie tylko z
przytoczonych wyżej definicji, ale i z informacji, jakie uzyskujemy z mediów, czy choćby z
historii poszczególnych państw. Jednakże “nie musi ona być destruktywna, może kierować się
wzniosłymi pobudkami.(…)Przykładem tak rozumianej przemocy może być sprawienie lania
dziecku, żeby je oduczyć wychodzenia na ulicę”.9

2. Rodzina jako środowisko wychowawcze
7

op.cit., I.Pospiszyl, … s.14
ibidem, s.14
9
ibidem, s.11
8

4

2.1 Pojęcie środowiska wychowawczego
„Pojęcie środowiska wychowawczego do socjologii wychowania na gruncie polskim
wprowadził F.Znaniecki. Dokonując analizy procesu zjawisk wychowawczych w środowisku
społecznym, F.Znaniecki omawia rolę grup społecznych. Stoi on na stanowisku, że
podstawowe procesy społeczne zachodzą w obrębie poszczególnych grup i że społeczną
funkcję wychowania można ukazać na tle funkcjonowania danej grupy.
Omawiając rolę środowiska społecznego, F.Znaniecki wprowadza pojęcie środowiska
wychowawczego, stwierdzając”10, że środowisko wychowawcze to „odrębne środowisko
społeczne, które grupa tworzy dla osobnika mającego zostać jej członkiem po odpowiednim
przygotowaniu.”11
Z wyżej wymienionej definicji wynika, iż znaczącą rolą środowiska wychowawczego
jest społeczna kontrola jak i regulacja wpływów i bodźców środowiskowych,
przeprowadzona pod kątem celów wychowawczych.
J. Pieter środowiskiem wychowawczym nazywa „złożony układ powtarzających się lub
względnie stałych sytuacji, do których człowiek rozwijający się przygotowuje się w
wychowawczym okresie swego życia.”12 W tym znaczeniu środowisko wychowawcze
odwołuje się do zespołu bodźców i warunków rozwojowych, jakie stwarza „rozwijającym
się” otoczenie ludzi dorosłych.
„Wyróżnia się dwa rodzaje środowisk wychowawczych: naturalne i intencjonalne. Do
naturalnych zalicza się między innymi rodzinę, grupę rówieśniczą, otoczenie sąsiedzkie, a do
intencjonalnych (wychowawczych) przedszkola i szkoły. Spośród środowisk
wychowawczych naturalnych szczególne znaczenie dla rozwoju i wychowania dzieci i
młodzieży ma rodzina, która stanowi podstawowe i najważniejsze środowisko wychowawcze
w życiu człowieka.”13
2.2 Pojęcie rodziny, jej funkcje i zadania
Potocznie określa się rodzinę jako podstawową grupę społeczną opartą na związkach krwi,
małżeństwa lub adopcji.
Jednocześnie dokładne określenie, czym jest rodzina powoduje pojawianie się trudności
zarówno dla socjologów jak i pedagogów.
Wynikają one między innymi stąd, “iż odpowiednia definicja powinna zawierać wszystkie formy
życia rodzinnego charakterystyczne dla społeczeństw różnych kultur, okresów historycznych i
ustrojów. Definicja powinna też obejmować wszystkie typy rodzin powstałe w wyniku zmiany
pierwotnych partnerów w małżeństwie, małżeństwa z dziećmi adoptowanymi czy tak zwane
rodziny zastępcze.”14
„W literaturze socjologicznej, pedagogicznej i psychologicznej spotykamy wiele definicji
próbującym dać odpowiedź na pytanie:czym jest rodzina?
Ze względu na różnorodność i ciągłe przemiany rodziny nie jest to łatwe. W większości definicje
te mają charakter sprawozdawczy, zawierający wyjaśnienia i opis istniejących cech, składających
się na pojęcie rodziny.
10

Z. Błażejewski, Środowisko wychowawcze rodzin nauczycielskich, Szczecin 1988, s.9
F.Znaniecki, Socjologia wychowania, Warszawa 1983,s.66
12
J. Pieter, Poznanie środowiska wychowawczego, Wrocław-Kraków 1960, s.49
13
M.Ochmański, Alkoholizm ojców a sytuacja rodzinna i szkolna dzieci, Lublin 2001, s. 115
14
ibidem,str.116
11

5

F. Adamski i S.Kozak określają rodzinę jako małą grupę osób połączonych więzami
małżeństwa, pokrewieństwa lub adopcji, wspólnie zamieszkującą i współdziałającą,
wypełniająca społecznie określone zadania.
Według Z. Zaborowskiego, rodzina to grupa naturalna, oparta na związkach krwi,
małżeństwa lub adopcji. Jest to grupa o charakterze wspólnoty, której podstawową funkcja jest
utrzymanie ciągłości biologicznej społeczeństwa. Podobną definicję podaje E. Littre, który
uważa, ze rodzinę tworzy zespół osób tej samej krwi żyjących pod jednym dachem, to znaczy
ojciec, matka i dzieci.”15
O rodzinie jako grupie społecznej mówi także J. Rembowski. Jego zdaniem rodzina to
mężczyzna i kobieta połączeni więzem małżeńskim oraz ich własne lub adoptowane potomstwo.
Niekiedy “familia” składa się z innych osób, zwykle najbliższych krewnych. 16
Z.Tyszka głosząc o rodzinie i biorąc za cel charakter więzi łączących członków rodziny
mówi, że rodzina to zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeńską, pokrewieństwa,
powinowactwa lub adopcji.17
J.Szczepański uważa również, że rodzina to grupa złożona z osób, które łączy stosunek
małżeński i rodzicielski. Według Szczepańskiego rodzina spełnia dwa podstawowe zadania:
utrzymuje ciągłość biologiczną i przekazuje dziedzictwo kulturowe. W wypadku, gdy rodzina
rozwija się przez adopcję, realizuje jedynie drugie z wymienionych zadań.18
„Najbardziej obszerna, stanowiąca niejako syntezę poprzednich, jest definicja
Z.Baumana, z której wynika, że rodzina to taka grupa społeczna, która jest społecznie
aprobowanym sposobem współżycia trwałego, składa się z osobników połączonych tym, co
panujący obyczaj społeczny uznaje za związek krwi, małżeństwa lub adopcji, zamieszkuje pod
wspólnym dachem, ma członków współpracujących ze sobą w ramach uznanego społecznie
podziału ról, przy czym jednym z najistotniejszych przedmiotów w tej regulacji jest rodzenie i
wychowywanie dzieci; składa się z członków dających się określić przy użyciu nazw związanych
ze społecznie uznaną metodą mierzenia pokrewieństwa i pochodzenia.”19
Z wyżej wymienionych definicji wynika, że rodzina to podstawowe środowisko
wychowawcze, oparte na związkach krwi, małżeństwa lub adopcji.
Każda rodzina jest inna ma własny model wzajemnych oddziaływań, model uczuć,
pobudek, marzeń, zachowań, zainteresowań i tym podobne.20
Zadania i funkcje rodziny
„Podstawę doniosłości rodziny w życiu społeczeństwa stanowi ważność jej zadań, a
mianowicie: zadania prokreacyjnego i zadania związanego z socjalizacją. Rodzina powstaje i
rozrasta się poprzez wydawanie na świat dzieci. Jest, więc jedyną grupą społeczną, która
zabezpiecza biologiczną ciągłość społeczeństwa.
Zadanie socjalizacyjne polega na wychowaniu potomstwa i przekazaniu mu dziedzictwa
kulturowego szerszych grup społecznych. Rodzina nie jest jedyną grupą, w której przebiegają
procesy socjalizacji i wychowania, jednakże rodzaj więzi łączącej dziecko z rodzicami
powoduje, że wpływ rodziny jest decydujący dla rozwoju ważnych cech osobowości.
Według A.Kelma zadania rodziny zależą od zrozumienia i oceny potrzeb dziecka przez
rodziców oraz możliwości zaspokojenia tych potrzeb w ramach posiadanych przez rodziców
15

ibidem,s.116-117
por. J.Rembowski, Więzi uczuciowe w rodzinie, Warszawa 1979, s.14,
17
Z. Tyszka, Socjologia rodziny,Warszawa,1979 s.74
18
por. M.Ochmański, Alkoholizm ojców a sytuacja rodzinna i szkolna dzieci, Lublin 2001, s. 117
19
ibidem s.117
20
por. ibidem, s.118
16

6

środków. Można, zatem wnioskować, że czołowe miejsce w hierarchii zadań rodziny wobec
dziecka zajmują następujące zadania opiekuńczo- wychowawcze:
A) ochrona dziecka
B) zaspokojenie potrzeb materialnych
C) zapewnienie wykształcenia
D) zaspokojenie potrzeb kulturalnych
E) wdrażanie do życia społecznego.
Natomiast Z.Tyszka i S.Kosinski omawiając zagadnienie rodziny, nie odgraniczają zadań od
jej funkcji, uważając słusznie, że zadania, działanie i efekt działalności stanowią jedność w
ramach funkcji. Oto te funkcje:
1. Materialno – ekonomiczna funkcja rodziny polega na zaspokajaniu materialnych potrzeb
rodziny, a pośrednio także niektórych materialnych potrzeb społeczeństwa. Na funkcję tę
składają się cztery podfunkcje: produkcyjna, zarobkowa, gospodarcza oraz usługowokonsumpcyjna.
2. Opiekuńczo- zabezpieczająca funkcja rodziny obejmuje materialne i fizyczne
zabezpieczenie członków rodziny pozbawionych całkowicie lub częściowo środków do
życia, ponadto fizycznie niesprawnych, wymagających opieki. W realizacji tej funkcji w
coraz większym stopniu pomagają rodzinie instytucje społeczne i opiekuńcze.
3. Prokreacyjna funkcja rodziny zaspokaja rodzicielskie emocjonalne potrzeby
współmałżonków (ojcostwo, macierzyństwo), jak i reprodukcyjne potrzeby społeczeństwa.
Cechą charakterystyczną współczesnej rodziny jest właśnie wzrost roli więzi emocjonalnej
miedzy jej członkami.
4. Seksualna funkcja rodziny – traktuje małżeństwo jako społecznie akceptowaną formę
współżycia płciowego.
5. Legalizacyjno – kontrolna funkcja rodziny sankcjonuje szereg zachowań i działań uznanych
za niewłaściwe poza rodziną, umożliwia nadzorowanie postępowania członka rodziny przez
pozostałych członków, wzajemną kontrolę współmałżonków, kontrolę rodziców nad
dzieckiem.
6. Socjalizacyjna funkcja rodziny polega na wprowadzaniu dziecka w świat kultury danego
społeczeństwa oraz wpajaniu systemu wartości. Na podkreślenie zasługuje fakt, że w ramach
rodzinnej socjalizacji potomstwa odbywa się proces ideologiczno – światopoglądowego
kształtowania dzieci. Funkcja ta jest niezmierne ważna dla społeczeństwa, bowiem od
określonych postaw i wysiłków rodziców zależy kształt osobowości i postępowania
jednostek następnego pokolenia.
7. Klasowa funkcja rodziny wyraża się w określaniu pozycji społecznej członków rodziny w
strukturze społeczeństwa. Poszczególne klasy i warstwy społeczne mają swoje specyficzne
cechy kulturowe, które przekazują społeczeństwu.
8. Kulturalna funkcja rodziny polega na zapoznaniu młodego pokolenia z dziejami kultury
danego społeczeństwa oraz jej trwałymi pomnikami, wpajaniu norm i skali wartości,
przekazaniu dziedzictwa kulturowego, dbałości o przeżycia estetyczne rodziny. Ponadto
dzieci i młodzież należy uczyć korzystania z treści kulturowych przekazanych za
pośrednictwem środków masowego przekazu.
9. Rekreacyjno -towarzyska funkcja rodziny określa dom rodzinny jako miejsce wypoczynku,
wyraża dbałość wszystkich członków o dobrą atmosferę w rodzinie.
10. Emocjonalno – ekspresyjna funkcja rodziny podkreśla najistotniejsze emocjonalne potrzeby
członków rodziny oraz ich potrzebę wyrażania swej osobowości. Emocjonalna funkcja
rodziny zapewnia jej członkom poczucie wartości i bezpieczeństwo.” 21
21

ibidem s.133-134

7

Zaś “M.Ziemska grupuje obowiązki, jakie wynikają z funkcjonowania rodziny wokół takich
funkcji:
1. Funkcja prokreacyjna- polegająca na dostarczaniu nowych członków nie tylko dla własnej
grupy, lecz także i dla całego społeczeństwa. Równocześnie, choć obecnie już nie w
bezpośrednim związku z prokreacją, zaspokajane są potrzeby seksualne kobiety i mężczyzny.
2. Funkcja produkcyjna – pełnienie jej wiąże się z dostarczaniem społeczeństwu
pracowników, a tym samym prowadzi do zwiększenia twórczych i wytwórczych sił. Ponadto
dzięki pracy zarobkowej członkowie rodziny mogą zaspokajać swoje potrzeby ekonomiczne.
3. Funkcja usługowo- opiekuńcza zapewnia członkom rodziny codzienne usługi
(wyżywienie, czystość odzieży, mieszkania i tym podobne) oraz opiekę dzieciom i starcom.
Zaspokaja w ten sposób potrzeby bytowe i opiekuńcze członków.
4. Funkcja socjalizacyjna – przejawia się w przekazywaniu potomstwu języka, obyczajów,
wzorów zachowań, wartości moralnych i kulturowych
oraz sprawowaniu kontroli nad zachowaniem swych członków. Działanie
tej funkcji
odnosi się nie tylko do dzieci, które dzięki życiu w rodzinie wrastają w społeczeństwo, ale i
do współmałżonków, gdyż proces dostosowywania się ich w małżeństwie jest procesem
socjalizującym.
5. Funkcja psychohigieniczna - stwarza warunki dla rozwoju osobowości członków rodziny
poprzez zapewnienie stabilizacji, bezpieczeństwa, przynależności, możliwości wymiany
emocjonalnej, a tym samym przyczynia się do ich dojrzałości emocjonalnej i równowagi
psychicznej.”22
Wymienione funkcje rodziny mają istotne znaczenie w rozwoju jej członków. Rodzina
poprzez zaspokojenie potrzeb psychicznych w sposób najbardziej pełny kształtuje uczucia,
postawy i ma istotny wpływ na zachowania się jednostki, na jej stosunek do innych osób, do
świata wartości, systemu norm i wzorców postępowania.
Rodzina wypełniająca prawidłowo wymienione funkcje i zadania wprowadza jednostkę w
mowę ojczystą, uczy słów, dzięki którym możliwe jest poznanie, identyfikowanie przedmiotów
świata zewnętrznego, pobudza intelektualnie i dostarcza elementarnego zasobu wiedzy
umożliwiającej spostrzeganie i interpretację zachowań ludzi i zjawisk społecznych, uczy
odróżniać pojęcia dobra od zła oraz rozumieć, co jest pożyteczne, a co szkodliwe.

22

ibidem, s.137

8

3. Rozmiar i charakterystyka przemocy wewnątrzrodzinnej
3.1

Rozmiar przemocy

Kodeks Karny
§ 1. Kto znęca się fizycznie lub moralnie nad członkiem rodziny lub nad inna osobą pozostającą
w stałym lub przemijającym stosunku zależności do sprawcy, albo nad małoletnim, lub osobą
bezradną, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5.
Art. 184
POLSKA DEKLARACJA W SPRAWIE PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W
RODZINIE
Każdy człowiek ma prawo do życia w środowisku rodzinnym wolnym od przemocy, która jest
naruszeniem praw i dóbr osobistych.
Człowiek doświadczający przemocy nie może być za nią obwiniany.
Dzieci i młodzież maja prawo do wzrastania w bezpiecznym środowisku wolnym od przemocy,
a obowiązkiem dorosłych jest to im zapewnić.
Każdy człowiek doświadczający przemocy ma prawo do pomocy prawnej, socjalnej,
psychologicznej i medycznej, bez naruszania jego godności osobistej.
Każdy człowiek ma prawo do wiedzy potrzebnej do radzenia sobie z przemocą.
Każdy człowiek ma prawo do przeciwdziałania przemocy w rodzinie.
Każdy człowiek ma obowiązek udzielania pomocy ofiarom przemocy w rodzinie”23.
“ Rozmiary przemocy w rodzinie są trudne do określenia. Źródłem informacji na ten temat
mogą być najnowsze dane gromadzone przez służby, które , z racji wykonywanych zadań, mogą
mieć rozeznanie w tej materii. (...) Ze statystyk policyjnych wynika, że w latach 1995 – 1997
interwencje domowe, dotyczące przemocy, podejmowane przez funkcjonariuszy, przedstawiały
się następująco:
 1995 r. - 920 989
 1996 r. – 947 651
 1997 r. – 1163 160
23

“Przemoc wobec dzieci”- opracowania dla Wydziału Prewencji Komendy Wojewódzkiej Policji w Szczecinie

9

Z kolei dane za 1999 r. dotyczące przeprowadzonych interwencji domowych w zakresie
przemocy w rodzinie są następujące:
liczba przeprowadzonych interwencji (ogółem) – 376 538, w tym :
- dotycząca przemocy w rodzinie
72 031
- stwierdzono fakty przemocy
34 073
- sytuacji konfliktowych z zagrożeniem przemocą w rodzinie 44 696
 liczba ofiar przemocy domowej (ogółem)
- kobiety
- mężczyźni
- dzieci do lat 13
- nieletni od 13 do 18 lat

96 955 w tym:
55 241
4 439
23 929
13 546

 liczba sprawców przemocy domowej (ogółem) – 56 847 w tym
- kobiety
1 838
- mężczyźni
54 669
- nieletni
340.”24
“W rodzinach występuje przemoc o różnym nasileniu i różnych formach. Dominowały formy
przemocy fizycznej i psychicznej.
Przemoc psychiczna występowała w następujących postaciach:
 ataki słowne
85%
 krytykowanie
70%
 używanie wyzwisk
68%
 poniżanie
61%
 ośmieszanie
48%
 obwinianie
36%
 oczernianie
34%
 ignorowanie
34%
 grożenie
26%
Przemoc fizyczna obejmowała następujące zachowania:
 szarpnie
 bicie
 wykręcanie rąk
 ciągnięcie za włosy



kopanie
inne (plucie, duszenie, izolowanie)

26%
14%
12%
4%
2%
4%

Częstotliwość zachowań przemocowych kształtowała się następująco:
 kilka razy w tygodniu
14%
 raz na tydzień
7%
 kilka razy w miesiącu
34%
 raz na miesiąc
12%
 raz na rok i rzadziej

31%

24

Dr M.Jamrożek “Przemoc wewnątrzmałżeńska a socjalizacja dziecka w rodzinie” , Problemy Alkoholizmu 1/2001,
s. 14,15

10

Czas trwania zachowań przemocowych przyjmował następujące postacie:
 wystąpiła tylko jeden raz
 do 2 lat
 2 – 10 lat
 powyżej 10 lat

21%
21%
41%
14%

Czynniki wyzwalające zachowania przemocowe to:
 agresywne zachowanie sprawcy pod wpływem alkoholu
48%
 kłótnia na tle braku pieniędzy (trudności materialne)
48%
 zaniedbywanie obowiązków domowych przez współmałżonka
21%
 inne (niepowodzenia w pracy zawodowej, obrażanie kogoś z rodziny, zdrada
małżeńska).”25
Zaś z opracowania “Przemoc domowa w liczbach” dla szczecińskiej Policji wynika, iż “
w pierwszym kwartale 2001 roku na terenie Szczecina zanotowano łącznie 975 interwencji, z
czego 110 dotyczyło przemocy rodzinie.
W analogicznym okresie roku ubiegłego interwencji takich było 518, z czego 44
dotyczyły przemocy domowej.
Z danych statystycznych wynika, że znacznie wzrosła liczba ofiar przemocy rodzinie z
56 w roku 2000 do 160 w roku 2001.
OFIARY PRZEMOCY

I KWARTAŁ
2000
38

KOBIETY
DZIECI DO LAT 13

11

NIELETNI MIĘDZY 13-18
LAT
MĘŻCZYŹNI

I KWARTAŁ
2001
101
12

7
0

26
15

Znamiennym jest fakt, że na 108 sprawców przemocy w rodzinie w I kwartale 2001
roku, 64 było pod wpływem alkoholu, 50 przewieziono do Izby Wytrzeźwień.
Jak wynika z przytoczonych danych liczbowych ofiarami przemocy w rodzinie
najczęściej są kobiety i dzieci do lat 13.
Rodzinny Ośrodek Interwencyjno – Mediacyjny TPD
W Szczecinie w I kwartale 2001 roku przeprowadził ogółem interwencji - 55
W tym dotyczących przemocy - 14
Ofiary przemocy:
- kobiety
- mężczyźni
- dzieci do lat 13
- nieletni 13-18 lat
25

3
0
9
2

ibidem, s. 14,15

11

Sprawcy przemocy:
- kobiety
- mężczyźni
- nieletni

2
7
3

Na ogólną liczbę sprawców przemocy 12, 10 z nich było pod wpływem alkoholu.
W okresie I kwartału 2001 roku Ośrodki Erka 1 i Erka 2 przyjęły 184 zgłoszenia dotyczące
przemocy rodzinie.
W tym :
- dzieci i młodzież 82 osoby
- osoby dorosłe
102 osoby
Zestawienie zgłoszonych do Ośrodka Interwencji Kryzysowej MOPR problemów w I
kwartale 2001 roku
Łącznie przyjęto zgłoszeń
558
1. Przemoc dzieci w stosunku do rodziców
8
2. Przemoc rodziców w stosunku do dzieci
11
3. Przemoc partnera w stosunku do partnerki
24
4. Przemoc partnerki w stosunku do partnera
4
5. Demoralizacja dzieci przez rodziców
18
6. Trudności wychowawcze dzieci z rodzin, w których występuje uzależnienie od alkoholu
17
7. Wykorzystywanie seksualne dzieci przez jedno z rodziców
2
8. Zaniedbywanie dzieci przez rodziców
20
9. Uzależnienie od alkoholu i stosowanie przemocy
36
10. Uzależnienie od alkoholu któregoś członka rodziny lub samej osoby zgłaszającej się do OIK
jako problem w funkcjonowaniu rodziny
34
11. Uzależnienie od innych niż alkohol środków chemicznych któregoś z członków rodziny,
bądź osoby zgłaszającej się jako problem w funkcjonowaniu rodziny
8
12. Współuzależnienie w rodzinie
36
13. Problemy rodzinne zgłaszane przez osoby z “zewnątrz”
(sąsiedzi, instytucje):
- dotyczące przemocy rodzinie
13
- dotyczące zaniedbania dzieci
17
- dotyczące przemocy wobec osób starszych
7
14. Zgłoszenia telefoniczne i udzielanie porad telefonicznych
207
15. Porady udzielone przez prawnika, oraz z zakresu pracy policji
67
Działalność interwencyjna Terenowego Komitetu Ochrony Praw Dziecka (dane za rok
2000)
Przeprowadzono 55 spraw interwencyjnych, w tym 11 zgłoszeń dzieci ( 30 spraw
długoterminowych z lat 1998-1999-2000)
PRZEMOC

28

62%

12

PRZEMOC
SEKSUALNA
PRZEMOC
INSTYTUCJONALNA
RAZEM PRZEMOC
TEGO 68%

13

29%

4

9%

25

82% WSZYSTKICH

SPRAW Z

NA TLE ALKOHOLIZMU
Należy podkreślić, iż w stosunku do poprzednich lat zwiększyła się ilość spraw bardzo
trudnych, bardzo skomplikowanych, prowadzonych w okresie długoterminowym jak również
wymagających zaangażowania dużych sił i środków.
3.2 Rodzaje, formy, typy i cykle przemocy wewnątrzrodzinnej
“ Przemoc występuje w rodzinach niezależnie od poziomu i statusu społecznego czy
materialnego oraz kręgu kulturowego. Przemoc nie jest zjawiskiem marginalnym.”26
„ W Programie Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie, prowadzonym przez Państwową
Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Polsce, przyjęto następująca definicję:
Przemoc domowa, zwana też przemocą w rodzinie, to zamierzone i wykorzystujące przewagę sił
działanie skierowane przeciw członkowi rodziny, które narusza prawa i dobra osobiste,
powodujące cierpienie i szkody.” 27
„Przemoc jest dramatem rodzinnym, rozgrywającym się zwykle bez świadków. Sąsiedzi jeśli nawet coś słyszą – wolą się nie wtrącać. Dzieci wstydzą się przyznać, że w rodzinie nie
wszystko jest w porządku. Niewiasty boją się, że jeśli złożą skargę, albo wniosą sprawę do sądu,
mąż zostanie aresztowany i zabraknie środków do życia, albo lękają się, że po odbyciu kary lub
samym przesłuchaniu- ślubny wróci i wymierzy własna sprawiedliwość
Osoby stosujące przemoc – twierdzą psychologowie – zawsze odreagowują własne
kompleksy i niepowodzenia życiowe. Poniżając innych – dowartościują siebie. Trąca kontrolę,
bo czują, że muszą się rozładować, a alkohol ułatwia takie rozliczenia. Są i tacy, którzy znęcają
się zupełnie “na chłodno”, bez alkoholu. Bywa, że są to charakteropaci lub chorzy psychicznie,
którzy nie chcą się leczyć. Wymyślają makabryczne tortury psychiczne lub biegają z siekierą po
domu lub grożą podpaleniem najbliższych.”28
RODZAJE PRZEMOCY
PRZEMOC WOBEC ŻONY LUB MĘŻA
Akt ślubu nie jest zgodą na maltretowanie.
„Kliniczne obserwacje pokazują, że stosowana przez mężczyzn przemoc częściej ma
charakter instrumentalny, czyli służy uzyskaniu totalnej władzy i kontroli nad partnerką.
Natomiast przemoc ze strony kobiet częściej ma charakter ekspresyjny, jest rozładowaniem
negatywnych emocji. Upowszechnił się termin syndrom bitej kobiety, wprowadzony przez
26

K.Lachiewicz, Społeczne przekonania dotyczące przemocy w rodzinie w Agresja i przemoc we współczesnym
świecie pod red.Z.Brańka,M.Szymański, Kraków 1998, s.14
27
op.cit, W.Badura-Madej…, s. 12
28
D.Wysocka, Piekło przemocy, Kurier Szczeciński, nr 5, 5.01.1999 rok, s.23

13

Leonore Walker w latach osiemdziesiątych. Natomiast zaproponowany przez Suzane Steinmetz
syndrom bitego męża nie przyjął się. Brak, bowiem było jednoznacznych dowodów, że
agresywne zachowanie partnerek dają w efekcie zespół objawów, który można by uznać za
specyficzny dla mężczyzn.”29
„Przemoc wewnątrzmałżeńska najczęściej ma miejsce wśród ludzi młodych, do 30 roku
życia. Badania Balckman wykazały, że wśród par, w których doszło do przemocy, 55,6% pobiło
się w pierwszych dziesięciu latach wspólnego życia, w drugiej dziesiątce wskaźnik spadł do
22,2% i podobny utrzymał się przy dłuższym stażu wspólnego życia”30
A „prawidłowość jest taka, że wśród małżeństw w których występuje przemoc, około
jedna czwarta to te, gdzie mężczyzna doświadcza agresji fizycznej od żony” do stosowania
“jakiejś formy przemocy fizycznej wobec męża przyznało się 22% kobiet”.31
Kobiety najczęściej bite lub gwałcone są przez swoich mężów, następnie przez
konkubinów i wreszcie przez byłych mężów. “Panowie” ci stosują często również przemoc
psychiczną (wyzwiska, brak pozwolenia na wyjścia z domu) i ekonomiczną ( nie przekazują
żonom wypłat, nie dają pieniędzy na jedzenie, na zabezpieczenie podstawowych potrzeb)nawet
kosztem dzieci. A rozwód , odejście od męża tyrana nie jest zawsze rozwiązaniem. W Polsce
dodatkowym problemem są kłopoty mieszkaniowe. Zdarza się, że współmałżonek nie ma gdzie
odejść lub też nie chce, nachodzi kobietę, wymyśla mniej lub bardziej wyrafinowane sposoby
uprzykrzenia jej życia.
Natomiast agresywne zachowanie kobiet wobec partnera (męża) to przemoc werbalna
(wyklinanie, używanie wulgarnych określeń), grożenie przemocą i stosowanie przemocy lżejszej
(popychanie, szarpanie, niszczenie przedmiotów). Są również i przypadki pobić męża przez
żonę.
„ Dzisiaj już nie da się obronić tezy jednostronnej agresywności mężczyzny w rodzinie, kobiety
są skłonne do agresji w równym stopniu. Nie da się jednak uniknąć stwierdzenia faktu, że agresja
męża stanowi daleko większe zagrożenie dla członków rodziny”.32
PRZEMOC WOBEC OSÓB STARSZYCH
Przemoc wobec starszych osób w rodzinie jest jeszcze trudniejsza do wykrycia niż wobec
innych dorosłych, z powodu społecznej izolacji, która często towarzyszy ludziom starszym.
Ograniczenie bądź niezdolność do podtrzymywania kontaktów społecznych z bliskimi
osobami, szczególnie jeżeli z powodu choroby bądź niesprawności starsi nie wychodzą z domu,
powoduje, że są oni wyłącznie zdani na swoich opiekunów. Im bardziej samowystarczalny
i sprawny jest rodzic, tym mniejsze prawdopodobieństwo krzywdzenia rodzica przez opiekujące
się nim dziecko. Z drugiej zaś strony, starsi ludzie, nawet jeżeli są obłożnie chorzy i potrzebują
opieki, ale mają siłę w postaci zgromadzonych środków finansowych, używają ich jako
przeciwwagi dla swojej słabości fizycznej i utrzymania w ryzach swoich opiekunów.
Populacja ludzi starszych (powyżej 65 roku życia) jest szczególnie podatna na wszelkie formy
przemocy. Poza izolacja społeczną wynika to z pogorszonego stanu zdrowia fizycznego,
gorszego funkcjonowania intelektualnego, braku wsparcia rodzinnego i ze strony społeczności.
Ludziom w wieku starszym trudno jest nieraz zwrócić się o pomoc z powodu braku sił, a często,
dlatego, że czują się winni, że nie potrafili dostatecznie dobrze wychować własnego dziecka i
nauczyć go szacunku do siebie, “dzięki” czemu pozostają w odosobnieniu.
29

op.cit., W.Badura-Madej... ,s. 14
op.cit.,I.Pospiszyl…, s..66
31
ibidem, s.76
32
ibidem, s.83
30

14

„ Niewiele stwierdzonych przypadków przemocy wobec ludzi starszych jest zgłaszanych do
instytucji ( jeden na czternaście przypadków). Częste jest też minimalizowanie przejawów
przemocy przez same ofiary, sprawcę, jak i pracowników zdrowia. Sprawcami przemocy są:
- w przeważającej mierze członkowie rodziny ( w 89,7%) w tym częściej dorosłe
dzieci (47,3%) niż współmałżonkowie (19,3%) i inni członkowie rodziny (8,8%);
- częściej mężczyźni niż kobiety. Jedynie w przypadku zaniedbania częściej czynią
to kobiety;
- częściej ci bliscy w rodzinie, którzy są uzależnieni od alkoholu, mają problemy ze
zdrowiem psychicznym, stosowali przemoc w przeszłości, a także ci , którzy są
finansowo uzależnieni od osoby starszej.”33
Poza typowymi formami przemocy, spotykanymi również wobec dorosłych w innym
wieku, dodatkowo należy zwrócić uwagę w grupie osób starszych na specyficzne przejawy
przemocy fizycznej, jak; karmienie na siłę, nieuzasadnione podawanie leków, ograniczenie
aktywności, fizyczne kary. Specyficzne przejawy przemocy emocjonalnej wobec osoby starszej
to nierespektowanie jej woli, izolowanie od rodziny, przyjaciół, karanie przez nieodzywanie się.
Osoby starsze wymagają pomocy, stąd łatwo dochodzi do różnych form zaniedbywania starszej
osoby przez niezaspokajanie podstawowych potrzeb jak jedzenie, odzież, nocleg, pomoc w
osobistej opiece, leki, osobiste bezpieczeństwo. Dochodzi czasami do całkowitego porzucenia
osoby starszej przez osobę bliską, zobowiązaną do opieki ( częściej opuszczani są mężczyźni niż
kobiety).
Specyficzna forma przemocy dla tej grupy wiekowej jest materialne wykorzystywanie,
polegające na nieprawnym lub niewłaściwym używaniu funduszy, często przez osobę zupełnie
obcą, nieprawne używanie posiadłości lub innych wartościowych rzeczy, na przykład na
realizowaniu czeków bez pozwolenia i podpisu, wymuszania podpisania dokumentów,
okradaniu.
FORMY PRZEMOCY
Wyróżnia się:
• Przemoc fizyczną:
- popychanie, odpychanie, obezwładnianie, przytrzymywanie, policzkowanie, szczypanie,
kopanie, duszenie, bicie otwartą ręką i pięściami, bicie przedmiotami, ciskanie w kogoś
przedmiotami, parzenie, polewanie substancjami żrącymi, użycie broni, porzucenie w
niebezpiecznej okolicy, nieudzielanie koniecznej pomocy...
• Przemoc psychiczną:
wyśmiewanie poglądów, religii, pochodzenia, narzucanie własnych poglądów,
karanie przez odmowę uczuć, zainteresowania, szacunku, stała krytyka, wmawianie choroby
psychicznej, izolacja społeczna (kontrolowanie i ograniczanie kontaktów z innymi osobami),
domaganie się posłuszeństwa, ograniczanie snu i pożywienia, degradacja werbalna
(wyzywanie, poniżanie, upokarzanie, zawstydzanie), stosowanie gróźb...
przemoc ta występuje często i jest trudna do udowodnienia, niszczy poczucie własnej wartości
i godności a same ofiary często mówią, że jest bardziej raniąca niż fizyczne znęcanie się.


33

Przemoc seksualną:

op.cit., W.Badura-Madej... ,s. 98

15

- wymuszanie pożycia seksualnego, wymuszanie nieakceptowanych pieszczot i praktyk
seksualnych, wymuszanie seksu z osobami trzecimi, sadystyczne formy współżycia
seksualnego, demonstrowanie zazdrości, krytyka zachowań seksualnych kobiety...
• Przemoc ekonomiczną:
odbieranie zarobionych pieniędzy, uniemożliwianie podjęcia pracy zarobkowej,
niezaspokajanie podstawowych, materialnych potrzeb rodziny...34
TYPY PRZEMOCY ( sygnały ostrzegawcze świadczące o występowaniu przemocy) według
Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia” wyróżniamy:
1. Przemoc gorąca
U podstaw tego rodzaju przemocy, leży furia sprawcy, która jest efektem pękania tamy
skumulowanych uczuć gniewu i wściekłości. Uczucia te gromadzone są na skutek
doświadczenia frustracji i niemocy przez sprawcę w zderzeniu z problemami życia
codziennego. Akt na ofiarę służy jedynie ich okresowemu rozładowaniu.
Sygnały świadczące o występowaniu gorącej przemocy:
- ślady pobicia często tuszowane makijażem,
- wypowiedzi świadczące o przeżywanym strachu wobec partnera,
- silne napięcie i lęk, gdy pytamy o przemoc,
- migrena i bóle głowy,
- bóle szyi i bóle w okolicach lędźwiowych pleców,
- itp.
2. Przemoc chłodna
U podstaw tego rodzaju przemocy, leży konsekwentne realizowanie przez sprawcę pewnego
scenariusza przemocy, polegającego na inwazji terytorium ofiary , pogwałceniu jej dóbr
i praw.
Sygnały świadczące o występowaniu chłodnej przemocy:
- koncentracja na wymaganiach sprawcy,
- poczucie absolutnej zależności od sprawcy,
- brak zdolności do zachowań niezgodnych z zasadą posłuszeństwa sprawcy,
- poczucie zmęczenia,
- bezsenność,
- chroniczne bóle,
- depresja,
- lek i niepokój,
- anoreksja i bulimia,
- itp.
Również według Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie “Niebieska Linia”
WYRÓŻNIA SIĘ TRZY CYKLE PRZEMOCY:
PRZEMOCY
1. faza narastania napięcia:
- W tej fazie sprawca jest napięty i stale poirytowany. Każdy drobiazg wywołuje jego złość,
z byle powodu robi awanturę. Prowokuje kłótnie , sprawia wrażenie jakby coraz mniej
panował nad swoim gniewem. Może poniżać ofiarę, jej kosztem poprawiając swoje
34

por., ibidem,s.14-16

16

samopoczucie. Ofiary przemocy maja w tej fazie różne dolegliwości fizyczne na przykład
bóle żołądka, bóle głowy , bezsenność. Ponadto wpadają w apatię, tracą energię do życia lub
stają się niespokojne i pobudliwe nerwowo. Zdarza się, że kobieta w końcu wywołuje
awanturę, żeby “mieć to za sobą”.
2. faza gwałtownej przemocy:
- W tej fazie sprawca staje się gwałtowny. Wpada w szał i władowuje się na ofierze.
Eksplozję wywołuje zazwyczaj jakiś drobiazg. Skutki użytej przez niego przemocy mogą być
od podbitego oka aż po śmierć ofiary. Ofiara stara się zrobić wszystko, żeby go uspokoić i
ochronić siebie. Niezależnie od jej zachowania wściekłość sprawcy narasta coraz bardziej. Po
zakończeniu wybuchu przemocy, ofiara jest w stanie szoku. Odczuwa wstyd i przerażenie.
Staje się apatyczna, traci ochotę do życia, odczuwa złość i bezradność.
3. faza miodowego miesiąca:
- po wyładowaniu swej złości na ofierze, w tej fazie sprawca nagle staje się inną osobą.
Szczerze żałuje tego co zrobił, okazuje skruchę, przekonuje ofiarę że był to wyjątkowy
incydent, który już nigdy się nie powtórzy. Sprawca zaczyna okazywać ofierze ciepło
i miłość, przynosi prezenty, dzieli się swoimi przeżyciami. Ofiara zaczyna wierzyć w to, że
sprawca się zmienił, i że przemoc była wyjątkowym incydentem, który nigdy się nie
powtórzy.
Występowanie przemocy jest nieodłącznie związane z występowaniem po sobie wyżej
wymienionych faz. Im dłużej trwa przemoc tym krótsze stają się fazy miodowego miesiąca a
fazy gwałtownej przemocy wydłużają się, przy czym przemoc i agresja u sprawcy narasta.
CZYNNIKI RYZYKA WYSTĄPIENIA PRZEMOCY W RODZINIE
„Badacze skoncentrowali się na wyróżnieniu czynników ryzyka, określających
prawdopodobieństwo wystąpienie przemocy w rodzinie (...).
W badaniach populacyjnych okazało się, że istnieją trwałe czynniki ryzyka przemocy
wewnątrzrodzinnej. Nalezą do nich: dziedziczenie wzorca przemocy z rodziny pochodzenia,
nadużywanie alkoholu, status zawodowy, status socjoekonomiczny. Duża różnica między
partnerami w statusie społecznym zwiększa ryzyko przemocy. W małżeństwie, w którym żona
ma wyższy status, uzyskuje wyższe dochody, partner czując się zagrożony, używa przemocy aby
wzmocnić swój autorytet. Jeżeli żona ma znacznie niższy status niż mąż - sprawca używa
przemocy jako narzędzia kontroli i dominacji. Ale czynniki ryzyka, związane z sytuacją
materialną, zawodową, wykształceniem, wysokością dochodów, nie są same w sobie
wystarczające do wnioskowania z dużym prawdopodobieństwem o wystąpieniu przemocy w
rodzinie. Dopiero wtedy, kiedy współwystępują z innymi czynnikami, jak na przykład przemocą
w rodzinie pochodzenia, niskim poczuciem własnej wartości, poczuciem utraty kontroli nad
życiem, ryzyko poważnej przemocy wobec partnera w związku znaczenie wzrasta. Późniejsze
badania (...) grupy mężczyzn-sprawców przemocy, pokazały znaczenie osobowościowych i
psychopatologicznych czynników ryzyka.
Do czynników ryzyka należą też zmienne związane z samym cyklem życia małżeńskiego.
Narzeczeństwo i okres małżeństwa należą do tych stadiów cyklu życia rodzinnego, które można
uznać za czynniki ryzyka częstszego występowania przemocy(...). Okres ciąży okazuje się też
sprzyjać częstszemu występowaniu przemocy, ale tylko w grupie kobiet – ofiar poważnej
przemocy fizycznej. Okresy separacji i rozwodu zwiększają także ryzyko eskalacji przemocy.
Kiedy związek kończy się, wzrasta ryzyko poważnych i zagrażających życiu ataków ze strony
partnera.”35
35

ibidem, s. 18,19

17

3.3 Przemoc wobec dziecka
Dziecko nie jest prywatną własnością rodziców.
Władza rodzicielska nie upoważnia do okrutnego karania i upokarzania.
Przemoc wobec dziecka występuje we wszystkich środowiskach, z którymi one się
spotykają: w rodzinie, szkole, przedszkolu, grupach rówieśniczych.
Jest ona, jeśli nie bezpośrednio, to pośrednio obecna w życiu dzieci. Widzą ją one w
swoich domach podczas awantur, na ulicach podczas bójek, jest ona eksponowana przez media.
Szczególnie przemoc w rodzinie jest nadal tematem tabu ze względu na specyficzną
prywatność życia rodzinnego i niemożność obiektywnego określenia rozmiaru tego zjawiska.
Izolacja społeczna, słabe więzi rodzinne, brak empatii w społeczeństwie powodują utrwalanie
zachowań agresywnych wobec dzieci, przez co wiele dramatów dziecięcych nigdy nie zostanie
przerwanych.
Analiza terminu – przemoc wobec dziecka – spotykana w literaturze, wskazuje na
niejednoznaczną interpretacje tego pojęcia. Kryje się pod nim maltretowanie, krzywdzenie
dziecka, wykorzystywanie seksualne, znęcanie psychiczne, zaniedbywanie, złe traktowanie.
„Terminem, którym posługiwano się dla oddania istoty stosowanej przemocy wobec
dziecka było określenie „syndrom dziecka bitego”. Określeniem tym zaczęto się posługiwać od
momentu, gdy zjawisko to uczyniono przedmiotem pierwszej konferencji naukowej
zorganizowanej w 1961 roku przez C.H.Kempe’go – przewodniczącego Amerykańskiej
Akademii Pediatrii – a której dano tytuł “ The Battered Child Syndrom”. Przez „syndrom dziecka
maltretowanego” rozumiano stan kliniczny u małego dziecka, które doznało poważnego
fizycznego obrażenia, stanowiącego przyczynę trwałych uszkodzeń ciała lub śmierci.
Na przestrzeni lat termin ten uległ zmianom i tak w miejsce „syndromu dziecka bitego”
zaczęto używać określenia „dziecko maltretowane” i coraz częściej obejmowano nim nie tylko
zachowania o charakterze przemocy fizycznej, ale również wykorzystywanie seksualne dzieci i
emocjonalne alterowanie. Dziś w literaturze anglojęzycznej powszechnie używa się terminu
child abuse, który tłumaczony jest u nas zamiennie jako: krzywdzenie dziecka, maltretowanie
dziecka, nadużywanie dziecka, przemoc wobec dziecka.”36
Zgodnie z informacjami jakie można uzyskać od Kampanii
Dzieciństwo bez przemocy” przemoc wobec dziecka i ich złe traktowanie jest poważnym
problemem społecznym ponieważ:
 60 % dorosłych Polaków stosuje kary fizyczne wobec swoich dzieci
 ok. 17% co szósty 12-latek przyznaje, że w wyniku przemocy ze strony
rodziców doznał urazu (siniaki, zadrapania)
 blisko 23% polskich studentów przyznaje, że w ich domach przynajmniej
kilkakrotnie dochodziło do przemocy fizycznej
 37% studentów mówi o kilkakrotnym wystąpieniu sytuacji, w której
doszło do przemocy psychicznej
 34% pacjentów lecznictwa odwykowego stwierdza, że w okresie
intensywnego picia używało przemocy wobec dzieci
 a 50% stosowało przemoc psychiczną.
„Sytuację dziecka przedstawiła obrazowo Mary Rose McGeady – prezes Międzynarodowej
Organizacji Pomocy Osobom Bezdomnym – stwierdzając, że nawet w społeczeństwie o tak
36

St.Kawula,J.Brągiel, A.W.Janke, Pedagogika rodziny, Toruń 2000 s.255-256

18

wysokim wyczuleniu na poszanowanie praw jednostki jak USA rozmiary krzywdzenia lub
zaniedbania dzieci są ogromne. I tak:
- co 26 sekund dziecko ucieka z domu,
- co 47 sekund dziecko jest pobite lub zaniedbane,
- co 67 sekund nastolatka rodzi dziecko,
- co 7 minut dziecko jest aresztowane za narkotyki,
- co 36 minut dokonuje się zabójstwa dziecka lub dziecko jest poszkodowane w wyniku użycia
broni.
Większość szkód fizycznych, jakich dziecko doznaje w wyniku złego traktowania powodujących
nierzadko nieodwracalne skutki, powstaje niejako przypadkowo, w czasie stosowania
normalnych zdawałoby się praktyk wychowawczych – wymierzania kary.(…)
W grupie tej około 3-7% to przypadki maltretowania. W rodzinach patologicznych,
szczególnie tam, gdzie występuje problem uzależnień, wskaźnik maltretowania dziecka wzrasta
do 41%.
Doświadczenie przemocy fizycznej, nawet tej o bardo dużym stopniu surowości, nie jest
zjawiskiem sporadycznym. Dzieci poddawane takim praktykom przeżywają ją wielokrotnie.
Średnia liczba różnego rodzaju aktów przemocy wobec dziecka w ciągu jednego tylko roku jest
następująca: 4,5 raza bicie przedmiotem, 5,9 – pobicie ( porządne lanie), 6,6 – szarpanie,
poszturchiwanie – rzucanie przedmiotem w dziecko, 8,9 – kopanie, popychanie.(…)
W polskich badaniach przeprowadzonych przez A. Piekarską w dwunastoosobowej
grupie rodziców na terenie Warszawy ujawniono także dużą częstotliwość stosowania przemocy
wobec dziecka. W badanej próbie 25% rodziców przyznało się do częstego stosowania klapsów,
4,5 %do “solidnego lania”, 3,5 % do bicia pasem. Kategorię “często” zdefiniowaną jako “ od
jednego razu na parę miesięcy do jednego razu na kilkanaście dni”. Oczywiście wymienione
zachowania nie wyczerpują rodzicielskich strategii postępowania z dzieckiem, jednak stosowanie
innych form zachowania, takich jak szarpanie, spoliczkowanie, „bicie na oślep”, rzucanie
przedmiotami w dziecko, kopanie, rodzice deklarowali rzadko lub sporadycznie.
W rejestrowanych badaniach, szczególnie z lat siedemdziesiątych , przypadki złego
traktowania ujawniane są częściej w rodzinach o niskim statusie społecznym. Najnowsze dane
nie potwierdzają tezy o większej brutalności rodziców z niższych warstw społecznych. Wykazują
natomiast pewną specyfikę stosowania kar charakterystyczną dla różnych warstw społecznych.
Generalnie zasada jest taka, że w rodzinach o niskim statusie społecznym częściej
występuje stosowanie kar fizycznych i zaniedbanie dziecka, a w rodzinach o wyższym statusie
bardziej powszechne są kary psychiczne oraz - co ważne – większy repertuar stosowanych kar
( Bronfenbrenner 1958; Kohn 1963;Stark, McEvoy 1970;Fagan i inni 1983; Erlager 1984) . A
według Gellesa (1981) to urzędnicy, osoby na kierowniczych stanowiskach i ogólnie lepiej
zarabiający rzadziej przyznają się do stosowania przemocy wobec dziecka.
Przemoc wobec dziecka częściej jest stosowana przez matki. Według różnych danych
wskaźnik ten wynosi 50-70% (Gil 1970;Justice 1978, Greighton 1979). W badaniach Anny
Piekarskiej także odnotowano podobną tendencję, przy czym zarejestrowano jeszcze inną
właściwość. Matki stosowały częściej łagodniejsze formy przemocy, na przykład klapsy (84,8%
matek, 78,8% ojców). Ojcowie częściej przyznawali się do bardziej surowych strategii
postępowania z dzieckiem, na przykład bicie pasem: 41% matek, 47,5% ojców.
Przemocy ze strony rodziców częściej doświadczają chłopcy – 66%, dziewczęta – 61%
(Gil 1970,Kempe 1980, Gelles 1981, Piekarska 1991). Co więcej, chłopcy poddawani są
przemocy fizycznej o większym natężeniu częściej są kopani, bici pięścią, stosuje się wobec nich
broń (broń palną, noże). Pomimo, że w skali globalnej chłopcy bardziej są narażeni na przemoc,
to w miarę dorastania dzieci proporcje pomiędzy ryzykiem doświadczenia przemocy przez
dziewczęta i chłopców ulegają wyraźnie zmianie. Nie bez znaczenia jest tu forma doświadczonej
19

przemocy: dziewczęta znacznie bardziej niż chłopcy są narażone na wykorzystywanie seksualne,
częściej też przed przemocą bronią się ucieczką.”37

4. Przyczyny, przejawy i skutki złego traktowania dziecka
4.1 Przyczyny znęcania się nad dzieckiem
Najczęściej sprawcami przemocy wobec dziecka są rodzice, ale czasami także są to i inne
osoby zajmujące się dziećmi – opiekunowie, znajomi rodziców, krewni, wychowawcy. Każdy
rodzic może – w pewnych okolicznościach – stać się sprawcą przemocy. Większość sprawców to
ludzie “normalni” a tylko niewielu to osoby psychicznie niezrównoważone czy chore.
DLACZEGO RODZICE STOSUJA PRZEMOC WOBEC SWOICH DZIECI?
Często przemoc rodziców wobec swoich pociech to reakcja na dawne stresy i problemy, z
którymi nie potrafią sobie poradzić:
 NIEDOJRZAŁOŚĆ
Bardzo młodzi, niepewni w nowej roli rodzice nie potrafią zrozumieć zachowań i potrzeb
swego dziecka. Sami jeszcze potrzebują opieki, pomocy i nie są w stanie w dojrzały sposób zająć
się dziećmi;
 BRAK WIEDZY I UMIEJETNOŚCI WYCHOWAWCZYCH

37

op.cit., I.Pospiszyl…,s.28-32

20

Rodzice nie wiedzą, jak wychowywać dziecko, nie rozumieją etapów rozwojowych, przez
jakie ono przechodzi, a z własnego dzieciństwa nie wynieśli modelu “szczęśliwej rodziny” i
“dobrego rodzica”, na którym mogliby się wzorować;
 NIEREALISTYCZNE OCZEKIWANIA
Rodzice oczekują, że dzieci, nawet te małe będą zachowywały się “po dorosłemu” a
mianowicie rozsądnie i odpowiedzialnie. Chcą, aby dzieci były zawsze grzeczne i nie wymykały
się spod kontroli. A tymczasem dzieci są tylko dziećmi...
 NIEZASPOKOJONE POTRZEBY EMOCJONALNE RODZICA
Rodzice, którzy nie mają bliskich kontaktów z innymi dorosłymi, są samotni lub sami się
izolują, szukają często głównego oparcia we własnych dzieciach, oczekują, że dzieci będą się
nimi zajmowały, opiekowały, zapewniały dobre samopoczucie, zaspokajały potrzebę miłości.
Z oczywistych powodów dzieci nie są w stanie spełnić tych oczekiwań, co wywołuje frustracje i
złość rodziców;
 TRUDNE DOŚWIADCZENIA Z DZIECIŃSTWA
Rodzice, którzy stosują przemoc wobec własnych dzieci, sami byli często w dzieciństwie źle
traktowani przez dorosłych, najczęściej również przez swoich rodziców, mają trudności w
nawiązywaniu kontaktów z innymi ludźmi, zaniżone poczucie własnej wartości, nie potrafią
kontrolować swoich reakcji emocjonalnych;
 SYTUACJE KRYZYSOWE
Problemy, które w dzisiejszych czasach dotyczą większości polskich rodzin a mianowicie
kwestia finansowa, strata pracy, wejście w kolizję z prawem, a nawet poważna choroba w
rodzinie mogą również sprawić, że rodzic “odgrywa” swoje napięcie na dziecku;
 IZOLACJA SPOŁECZNA
Także osamotnienie, brak rodziny czy przyjaciół, którzy mogliby pomóc w tak trudnym i
wymagającym zajęciu, jakim jest opieka nad małym dzieckiem, może stać się źródłem silnej
frustracji i agresji;
 ALKOHOLIZM, NARKOMANIA LUB INNE UZALEŻNIENIA
Uzależnienia i związane z nimi problemy powodują często, że ojciec czy matka (a czasem oboje)
nie są w stanie właściwie zajmować się dziećmi. Będąc pod wpływem alkoholu, narkotyków lub
innych środków rodzic bywa czasem nieobliczalny i robi rzeczy, których potem – gdy
“wytrzeźwieje” – żałuje i wstydzi się.38
Podobne przyczyny znęcania się na dzieckiem wymienia I.Jundziłł w
“ Dziecko - ofiara przemocy” jednak dodaje ona jeszcze:
• Konflikty małżeńskie i rozbicie rodziny
“ O konfliktach mówimy wówczas, kiedy występuje starcie odmiennych potrzeb, dążeń, celów i
sposobów działania stron konfliktu, czyli męża i żony. Jest to zrozumiałe ze względu na
odmienność psychiczną jednej i drugiej osoby, na odmienność środowisk rodzinnych, z których
pochodzą.
Konflikty są nieuniknione, ale mogą być rozwiązywane bez śladu, jeżeli małżonkowie
potrafią prowadzić ze sobą dialog. W rozmowie wyjaśnia się spokojnie swoje odczucia, doznane
przykrości, także potknięcia czy błędy. Zdolność wzajemnego wybaczania i czynienia ustępstw
jest objawem miłości. W przypadku kiedy nie dochodzi do rozładowania konfliktów, narasta
niezadowolenie, narastają wzajemne urazy i dochodzi do napięć emocjonalnych.”39
Napięcia te często rozładowywane są na członkach rodziny a najczęściej na
najmłodszych. A jeśli nawet dziecko widzi lub słyszy kłótnie między rodzicami zatraca poczucie
38
39

por. A.Pacewicz, „O przemocy wobec dzieci” Warszawa 1997 s.5-6
I.Jundziłł, Dziecko – ofiara przemocy, Warszawa 1993, s.49

21

bezpieczeństwa. Boi się, co stanie się z nim, jeśli odejdzie ojciec lub matka, kto je zabierze ze
sobą i czy w ogóle zabierze.

Dzieci ze związków pozamałżeńskich
“ Współcześnie nie piętnuje się nieślubnych dzieci, mają równe prawa, chociaż w historii
znajdują się ciemne karty świadczące o pozbawianiu nieślubnych dzieci praw majątkowych i
innych uprawnień, przysługujących potomstwu z “prawego łoża”. Są rodziny, w których
wszystkie dzieci (małżeńskie i pozamałżeńskie) traktuje się z jednakową troskliwością. Ale są i
takie, w których ojciec (rzadziej matka) znęca się nad dzieckiem, którego nie jest ojcem
biologicznym. Zniewagi dotyczą zarówno matki, jak i jej nieślubnego dziecka.”40


Inne patologie rodzinne
Do patologii rodzinnych zalicza się również wychowywanie dziecka przez matkę upośledzoną
umysłowo, która nie potrafi stworzyć korzystnego dla rozwoju środowiska wychowawczego, nie
potrafi pomóc dziecku w nauce, nie rozumie potrzeb dziecka.
Trudna również jest sytuacja, w której jedno z rodziców przebywa w więzieniu, dziecko
wstydzi się tego przed rówieśnikami. Taka rodzina bywa często napiętnowana przez
społeczeństwo.
Według I.Pospiszyl można wyodrębnić cztery nurty teoretyczne, jeśli chodzi o przyczyny
znęcania się nad dziećmi są to:
Koncepcja psychiatryczna, która umieszcza cały ładunek „odpowiedzialności za
przemoc w patologicznej osobowości rodzica.”41 Według zwolenników tej teorii maltretujący
rodzice sami doświadczyli w swym dzieciństwie surowego traktowania i przenoszą to na
stosunki panujące w ich rodzinie.
Koncepcja socjologiczna, zakłada, iż „czynnikiem osiowym (…) jest środowisko, które
kształtuje takie, a nie inne normy postępowania z dzieckiem.”42 Koncepcja ta mówi, że w
sposobie traktowania dziecka ważną rolą odgrywają „przede wszystkim kulturowo określone
wzory postaw wobec przemocy, struktura społeczna, system norm funkcjonujących w otoczeniu
rodziny, charakter instytucji oraz pewne ogólne zasady relacji interpersonalnych tkwiące w
środowisku.”43
Koncepcja społeczno – sytuacyjna. „Przemoc wobec dziecka jest tutaj rozumiana
przede wszystkim jako wynik zaburzenia wzajemnych relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem.” 44
Pojawia się już ono od chwili pojawienia się dziecka w rodzinie, to jest brakiem zainteresowania
się niemowlęciem, brakiem kontaktów niewerbalnych, werbalnych, bardzo małą wrażliwością na
potrzeby dziecka, „a później karaniem dzieci starszych. Panuje tu zasada obopólnego
negatywizmu we wzajemnych kontaktach. Rodząca się niechęć wcześniej czy później
doprowadzi do impasu, który po pewnym czasie może eskalować agresją, a ofiarą pada
dziecko.”45
Koncepcja integracyjna. W tym ujęciu, „wyróżnił Gelles sześć podstawowych
czynników(…). Pierwszy czynnik odnosi się do doświadczeń socjalizacyjnych rodziców –
wzrastania w atmosferze przemocy, agresji, wymagań całkowitego podporządkowania, braku
szacunku dla drugiej osoby oraz niekonsekwentnych oddziaływań wychowawczych.”46
40

ibidem, s.51
op. cit. , I.Pospiszyl…,s.133
42
ibidem, s.136
43
ibidem, s.136
44
ibidem, s.139
45
ibidem, s.139
46
ibidem, s.143-144
41

22

Drugim czynnikiem jest autorytarna osobowość rodziców, którzy akceptują u swych dzieci tylko
postawy podporządkowania a wszelkie inne są przez nich odbierane jako godzenie w ich
autorytet.
Trzecim czynnikiem jest pozycja społeczna rodziców, według zwolenników tej koncepcji
“najczęściej uciekają się do przemocy fizycznej ludzie, którym brakuje innych źródeł
przemocy.”47 I tak, fakt “stosowania przemocy przez matki można tłumaczyć następująco;
- matki więcej czasu poświęcają dziecku; proces wychowania dziecka w okresie wczesnego
dzieciństwa spada przede wszystkim, na matkę, w związku, z czym częstotliwość wzajemnych
kontaktów we wszystkich formach jest większa – również w zakresie przemocy;
- kłopoty wychowawcze, jakie sprawia dziecko, stanowią dla matki większy stres, toteż
wykazuje ona mniejszą tolerancję na tego rodzaju trudności.”48
Następnym czynnikiem są problemy zarówno ekonomiczne, małżeńskie czy strukturalne, to jest
“nadmiar dzieci, walka o autorytet rodzicielski i poczucie izolacji społecznej.”49
“Normy i wartości obowiązujące w danym otoczeniu stanowią kolejny czynnik wysokiego
ryzyka złego traktowania dziecka. Środowiska odznaczające się wysokim wskaźnikiem
przemocy, traktujące przemoc jako pewną wartość pozytywną nazywa się podkultura
przemocy.”50
Ostatnim elementem wymienionym przez Gellesa “ można by nazwać iskrą zapalną agresji
rodziców. Chodzi tu o wszelkie czynniki bezpośrednio uruchamiające agresję rodziców
przeciwko dzieciom. Do tych czynników należy zaliczyć przede wszystkim złe zachowanie
dziecka, ale równie dobrze mogą to być sytuacje szokujące, uruchamiające bardzo silne emocje
negatywne, nawet jeżeli treścią nie są związane bezpośrednio dzieckiem, na przykład zdrada
małżeńska, kradzież, której się jest ofiarą.”51
Teoria wymiany społecznej kontroli, założeniem tej idei jest to, że “jednym z najbardziej
istotnych motywów wszelkich ludzkich interakcji jest wzajemna wymiana wzmocnień. Każdy
człowiek w kontakcie z inną jednostką dąży do wyniesienia z tego kontaktu jak największej
ilości nagród i do uniknięcia kar, w normalnej rzeczywistości społecznej prowadzi to do pewnej
równowagi wzmocnień pozytywnych między partnerami interakcji, to znaczy kontakty
obustronne muszą być bardziej nagradzające. Jeżeli ta równowaga zostanie zachwiana, to znaczy
jeden z partnerów otrzymuje więcej kar niż nagród, wówczas dochodzi do zerwania lub
zaniechania wzajemnych relacji.”52
4.2 Rodzaje przemocy wobec dziecka
A.Pacewicz w opracowaniu “ O przemocy wobec dzieci” wymienia takie oto rodzaje przemocy
wobec dziecka:
 emocjonalna – izolowanie, odrzucanie, szantaż emocjonalny;
 fizyczna – bicie, szarpanie, kopanie;
 seksualna – wykorzystywanie dziecka dla zaspokojenia potrzeb seksualnych, gwałt,
kazirodztwo, zmuszanie do oglądania nagości lub pornografii;
 słowna - poniżanie, dokuczanie, obrzucanie obelgami;
 zaniedbywanie – niezaspokajanie potrzeb życiowych i emocjonalnych dziecka, brak
ciepła, czułości, uwagi.
Natomiast według J.Brągiel “ przemoc najczęściej przejawia się w czterech wymiarach:
47

ibidem, s.144
ibidem, s.145
49
ibidem, s.145
50
ibidem, s.145
51
ibidem, s.147
52
ibidem, s.149
48

23

- przemoc fizyczna,
- przemoc psychiczna,
- nadużycie seksualne,
- zaniedbywanie.”53
4.3 Przejawy i skutki krzywdzenia dziecka
Przemoc fizyczna
„Przez przemoc fizyczną określa się wszelkiego rodzaju zachowania agresywne odnoszące się
do ciała dziecka – począwszy od “klapsów” czy szarpnięć, a skończywszy na faktycznym
maltretowaniu dziecka obejmującym jego katowanie z użyciem wymyślnych narzędzi i
sposobów.”54
Zaś według I. Pospiszyl fizyczną przemoc wobec dziecka można podzielić na czynną i
bierną.
Do pierwszego typu należy bicie począwszy od klapsów przez bicie pięścią, przedmiotem i
bicie „ na oślep”. Można również wymienić kopanie, zmuszanie do uwłaszczających usług oraz
zachowania o wyjątkowej brutalności jak na przykład przypalanie papierosem klatki piersiowej,
duszenie, zadawanie ran, szarpanie, uderzanie dzieckiem o ścianę, zanurzanie w gorącej wodzie
czy usiłowanie zabójstwa.
Natomiast bierna przemoc fizyczna objawia się w postaci różnego rodzaju zakazów takich jak
na przykład: mówienia w określonym czasie, chodzenia, załatwiania potrzeb fizjologicznych,
areszt domowy.
„ Anna Piekarska w oparciu o swoje badania 100 warszawskich rodzin stwierdza, że przemoc
fizyczna jest drugą, po agresji werbalnej, formą agresywnych zachowań rodziców wobec dzieci.
Najbardziej popularnymi jej przejawami według A.Piekarskiej były: klapsy (81,7% badanych)
oraz bicie ręką (66,8%). Połowa badanych przyznała, że czyni to rzadko, około 25%- dość
często, zaś 5% przyznało, że taki zachowania wobec dzieci stosuje bardzo często.” 55
„ Według statystyk 5 do 10% dzieci, nad którym znęcają się rodzice, umiera na skutek
obrażeń.”56
Przemoc psychiczna
“ Przemoc psychiczna jest to rozmyślne niszczenie lub znaczące obniżanie możliwości
prawidłowego rozwoju dziecka od wyzwisk poczynając poprzez emocjonalne odrzucenie, po
nadmierne wymagania i nieliczenie się z możliwościami rozwojowymi dziecka.”57
Do tego rodzaju przemocy można zaliczyć przemoc słowną (poniżanie, dokuczanie,
obrzucanie obelgami) oraz przemoc emocjonalną (izolowanie, odrzucanie, szantaż emocjonalny).
“Psychiczne krzywdzenie jednostki jest najbardziej nieuchwytną, najbardziej zdradliwa formą
maltretowania. Nikt nie jest w stanie zmierzyć prawdziwych rozmiarów psychicznego
krzywdzenia ani określić wszystkich tego typu zachowań.
Organizacja Amnesty International, która zajmuje się ochroną praw człowieka, psychiczne
znęcanie się definiuje w sposób operacyjny, zaliczając do niego następujące formy zachowania:
• izolacja
• ograniczanie snu i pożywienia
53

op.cit., St.Kawula…, s.256
ibidem, s.256
55
M.Dymowska, Czym jest przemoc fizyczna w rodzinie w Pokój z dziećmi pod red.B.Smolińska-Theiss, Warszawa
1999, s.151
56
op.cit., M.Ochmański…,s.247
57
op.cit., St.Kawula… ,s.256
54

24

• narzucanie własnych sadów
• degradacja werbalna( wyzywanie, poniżanie, upokarzanie)
hipnoza
• narkotyzowanie
groźba zabójstwa.”58
Maltretowanie psychiczne to także rozpowszechniona metoda straszenia dziecka, aby
wymusić na nim posłuszeństwo lub ukarać za jakieś przewinienia typu “jak będziesz niegrzeczny
będziesz spał w piwnicy”. Straszy się również mówiąc, że jeśli nie będzie dobre dla mamusi to
mamusia umrze i tym podobne.
Do tego typu przemocy należy również często stosowany w wychowaniu krzyk. Rodzice “nie
zwracają się do dziecka normalnie jak do człowieka, ale o byle co podnoszą głos.”59
Również straszne dla dziecka są różnego rodzaju wyzwiska, epitety piętnujące dostrzeżone w
nim słabości, typu “jesteś taka brzydka a do tego jeszcze tak niezdara, nawet nie potrafisz sama
się ubrać”.
“ Maltretowanie psychiczne występuje też wtedy, gdy gwałci się prawo dziecka do
intymności, do posiadania własnych tajemnic, indywidualnych doznań i przeżyć.”60 Są to
wszelkiego rodzaju przeszukiwania biurek, czytanie pamiętników, listów a potem czytanie ich
głośno na przykład podczas kolacji w celu ośmieszenia dziecka.
Następną formą psychicznej przemocy jest moralizowanie na przykład, jakim to dziecko jest
niewdzięcznikiem, złym dzieckiem.
Izolacja, która jest stosowana w wielu rodzinach oprócz kar cielesnych, sprawia również
cierpienie. Przykładem izolacji są tak zwane “szlabany”, czyli zakazy spotkań z przyjaciółmi,
często również małe dzieci zamyka się w ciemnym pokoju.
Cierpienia swoim dzieciom zadają również rodzice stosujący w wychowaniu postawę
nadmiernie ochraniającą lub odrzucającą.
Pierwsza z postaw to tendencja do utrzymania z dzieckiem stałego kontaktu za cenę
eliminowania lub znacznego ograniczania kontaktów społecznych z innymi ludźmi, głównie z
poza rodziny.
Postawa odrzucająca mówi o dziecku niechcianym, które na przykład urodziło się w
niewłaściwym momencie. Rodzice okazują dziecku ciągle swe niezadowolenie, dokuczają,
krytykują, lekceważą jego osiągnięcia.
W niektórych domach rodzice wymagają od swych pociech “pedantycznego przestrzegania
domowych, niezmiennych rygorów.”61 Rygoryzm ten dotyczy między innymi tego, co dziecko
powinno i może robić w danym czasie ( na przykład może tylko o godzinie 17:00 oglądać
telewizje), gdzie zawsze powinno zostawiać kurtkę a gdzie buty.
„ Najbardziej nieludzkie, barbarzyńskie maltretowanie dzieci występuje w rodzinach
zdemoralizowanych, w rodzinach alkoholików, prostytutek, kryminalistów. Cierpienie przeżywa
syn (córka), kiedy ojciec lub matka staje przed sadem, potem trafia do więzienia. Jak ukryć ten
fakt przed kolegami w szkole, przed kolegami z podwórka? Znęca się psychiczne nad swoja
rodziną alkoholik i to nie zawsze, kiedy pije, ale wówczas, kiedy idzie zataczając się , kiedy
matka prosi, aby syn wyciągnął ojca z pijackiej meliny i przyprowadził do domu. (…)Dzieci
przeżywają moralną udrękę, kiedy ich rodzice źle się zachowują wobec sąsiadów, robią awantury
znajomym, przeklinają, czasami w stanie nietrzeźwym przychodzą do szkoły z pretensjami do
nauczycieli.”62
58

op.cit., I.Pospiszyl…, s.104
op.cit., i.Jundziłł…,s.43
60
op.cit., i.Jundziłł…,s.44
61
ibidem ,s.47
62
ibidem, s.47
59

25

„W badaniach przeprowadzonych wśród warszawskich rodzin przez A.Piekarską (1991)
ujawniono (…) formy psychicznego krzywdzenia dziecka. Należą do nich: groźby, ostrzeżenia,
krzyczenie na dziecko (84-97%), ośmieszanie (28,6%), wrzeszczenie, przekleństwa (28%),
wyszydzanie (21%), wyzywanie (18,1%), groźby wyrzucenia z domu lub wysłania do
poprawczaka (3,5%).”63
Nadużycie seksualne
„ Nadużycie seksualne to wciąganie dziecka w sferę aktywności seksualnej nieadekwatnej do
jego etapu rozwojowego, w sferę działań, których dziecko nie rozumie i nie jest w stanie
zaakceptować i które naruszają jednocześnie normy prawne i społeczne.”64
„I.Pospiszyl uważa, iż przemoc seksualna wobec dzieci to wszelkie niechciane kontakty
seksualne z osobą poniżej 18 roku życia. Wykorzystanie seksualne wobec dziecka charakteryzuje
się dwoma kategoriami zachowań:
1. Pedofilii
2. Kazirodztwa
Pierwsza z kategorii mieści się w drugiej, to znaczy pedofil może być jednocześnie
kazirodcą. K.Imieliński stwierdza, że pedofilia jest odchyleniem seksualnym przejawiającym się
w skłonności do praktyk seksualnych z dziećmi. W tym ujęciu płeć nie ma tak wielkiego
znaczenia, gdyż ciało dziecięce, to jest wykazujące cechy niedojrzałości stanowi właściwą
podnietę seksualną. Spośród osób wykorzystywanych seksualnie w młodym wieku wywodzi się
także pewna liczba przyszłych pedofilów. Niejednokrotnie problem ten wiąże się z falą
dziecięcej prostytucji.(…) Obecnie statystyki notują tylko czyny nierządne z osobami poniżej 15
roku życia. W roku 1994 stwierdzono 1492 przypadki, w 1995-1477,w 1996-1737.
Kazirodztwo jest terminem trudnym do definiowania, ponieważ definicja sadowa jest
niezwykle wąska. S.Forward uznaje zwykle kazirodztwo jako stosunek seksualny między
krewnymi. Psychologiczna definicja kazirodztwa obejmuje szerszy zakres zachowań i kontaktów
seksualnych. Wykorzystanie seksualne dzieci przez osoby im najbliższe, a mianowicie przez
rodziców jest najbardziej okrutnym, podłym i szokującym doświadczeniem w życiu człowieka.
Jest ono zdradą, jakiej dopuszczają się rodzice wobec swoich dzieci.”65
G.B.Fraser dzieli zaś wykorzystanie seksualne dzieci na trzy grupy:
„ 1. Akty pozbawione fizycznego kontaktu –należą do nich takie zachowania jak:
ekshibicjonizm, obsceniczne telefony, podglądactwo, fetyszyzm a także eksponowanie ciała
dziecka osobom dorosłym w celu zaspokojenia ich seksualnych pragnień, prezentowanie dziecku
zdjęć pornograficznych, fotografowanie dziecka w celach pornograficznych.
2. Akty związane z fizycznym kontaktem z dzieckiem – są to wszelkiego typu pieszczoty o
zabarwieniu wyraźnie seksualnym ( zachowanie należące do najtrudniej uchwytnych,
szczególnie, jeżeli są dokonywane przez osobę z najbliższej rodziny), masturbacja, kontakty
fellatio, stosunki analne, stosunki seksualne.
3. Akty fizyczne o znamionach gwałtu – należą do nich wszelkie formy fizycznego kontaktu
seksualnego z dzieckiem związane z uszkodzeniem ciała ofiary lub dające duże
prawdopodobieństwo takich właśnie skutków.
Podobną, nieco bardziej szczegółową typologię przedstawiła K.Faller. Wymienia ona siedem
typów wykorzystania seksualnego dziecka.
1. Bez kontaktu fizycznego: rozmowa o treści seksualnej, ekspozycja anatomii i
czynności seksualnych, oglądactwo.
63

op.cit., I.Pospiszyl…, s.107
op.cit., St.Kawula…,s.256
65
L.Krzętowska, Przemoc seksualna wobec dziecka w rodzinie w Agresja i przemoc we współczesnym świecie pod
red. Z.Brańka, M.Szymański, Kraków 1998, s.109-110
64

26

2. Kontakty seksualne polegające na pobudzaniu intymnych części ciała dziecka,
ocieractwo, pobudzanie ręczne narządów płciowych dziecka, zmuszanie dziecka
do pobudzania ręcznego narządów płciowych sprawcy.
3. Kontakty oralno – genitalne: cunnilinqus ( kontakt oralny z pochwą), fellatio
( kontakt oralny z członkiem), analinqus
( kontakt oralny z odbytem).
4. Stosunki udowe.
5. Penetracja seksualna: penetracja palcem, penetracja z zastosowaniem narzędzi,
penetracja genitalna, penetracja analna.
6. Seksualne wyzyskiwanie dzieci: dziecięca pornografia, dziecięca prostytucja.
7. Przemoc seksualna wobec dzieci powiązana z różnymi formami przemocy
fizycznej.”66
Z badań przeprowadzonych przez Z.Lew – Starowicza, wynika iż częstotliwość przeżytych form
kontaktu seksualnego w okresie dzieciństwa przedstawia się następująco:
„- dotykanie
-seks oralny
- kontakty miedzyudowe
- penetracja genitalna oraz analna

kobiety
37,3 %
14,1%
16,5%
17,5%

mężczyźni
60,1%
18,0%
26,3%
20,5%.”67

Zaniedbywanie
“’Zaniedbywanie dziecka może obejmować zarówno sferę psychiczną, jak i fizyczną dziecka i
definiowane jest jako niezaspokajanie potrzeb dziecka niezbędnych dla jego prawidłowego
rozwoju – potrzeb związanych z odżywianiem, ubiorem, schronieniem, higieną, opieką
medyczną, kształceniem, jak też z psychiką dziecka.”68
Zaniedbywanie dziecka zaczyna się już w okresie życia płodowego, kiedy to matka
prowadzi niehigieniczny tryb życia, pali, pije lub zażywa narkotyki i tym podobne. “ Wśród
najbardziej pospolitych form zaniedbywania dziecka po przyjściu na świat należy wymienić
niewystarczające pod względem ilościowym i jakościowym odżywanie, zatruwanie powietrza
dymem papierosów, brak właściwej ochrony przed chorobami i opieszałe ich leczenie,
zakłócanie snu dziecka przez oglądanie telewizji, toczenie awantur w jego obecności i tym
podobne.”69
Według I.Pospiszyl zaniedbywanie jest zjawiskiem nietypowym, owa nietypowość
przejawia się w dwóch aspektach. “ Po pierwsze mamy tu raczej (chociaż nie wyłącznie) do
czynienia z zaniechaniem, nie wystąpieniem czynności prawidłowej, podczas gdy pozostałe
rodzaje krzywdzenia przejawiają się wystąpieniem czynności nieprawidłowej. Po drugie o ile w
poprzednich formach sprawca zawsze ponosi winę, o tyle w przypadku zaniedbania dopuszcza
się pewien element niewinności sprawcy. Może być ono aktem wyboru lub efektem braku
możliwości. To, że dziecko chodzi głodne może świadczyć zarówno o biedzie rodziców, jak i o
całkowitym braku zainteresowania się dzieckiem.

66

op.cit., I.Pospiszyl…,s.110
ibidem, s.111
68
op.cit., St.Kawula…,s.256
69
op.cit., M.Ochmański…,s.247
67

27

Zaniedbanie (…) może dotyczyć zarówno działań nieświadomych, jak i świadomej niemożności
działania, może wynikać z nadmiernego liberalizmu, na przykład będącego skutkiem
niekompetencji, jak i po prostu z braku zainteresowania.”70
Przykładem świadomego zaniedbania mogą być częste choroby dziecka wynikające z braku
funduszy na leki czy cieplejszą odzież a nieświadomego - nadmierne przegrzania co powoduje
również częste przeziębienia.
Jeżeli mówimy o zaniedbaniu, którego kryterium jest efekt zachowania wymienimy:
„ - zaniedbanie fizyczne
- zaniedbanie emocjonalne lub psychiczne.
Często uwzględnia się w tym podziale jeszcze inne formy zaniedbania: edukacyjne, materialne,
wychowawcze, opóźnienie rozwoju fizycznego pomimo braku organicznych podstaw – failure to
thrive.
Drugie z częściej stosowanych kryteriów podziału odwołuje się do formy aktywności samego
krzywdziciela. Wymienia się: zaniedbanie pasywne, to znaczy związane z zaniechaniem
działania, oraz zaniedbanie aktywne, obejmujące szkodliwe formy działania, na przykład
„Syndrom Munchhausena” (imputowanie dziecku choroby, na którą ono nie cierpi), podanie
niewłaściwego leku, zabranie dziecka na zbyt niebezpieczną lub forsującą wycieczkę i tym
podobne. Często zachowanie osoby krzywdzącej przypomina znęcanie się fizyczne lub
psychiczne, ale istotną różnicą pomiędzy wymienionymi formami jest motywacja zachowania
krzywdzącego. Nie jest intencja zaniedbania (przynajmniej świadomą intencją) zadanie
cierpienia.”71
Skutki przemocy wobec dziecka
Skutki przemocy wobec dzieci są bardzo poważne, oprócz uszkodzeń ciała (w skrajnych
przypadkach nawet śmierci) powoduje ona długotrwałe, nawet trwające całe życie, zaburzenia
emocjonalne. Ofiary przemocy w dzieciństwie tracą, często na całe życie, zdolność kochania
innych ludzi i ufania im. Dzieci żyjące w domach pełnych przemocy cierpią z powodu strachu i
poczucia winy. Są rozdarte emocjonalnie – jednocześnie kochają i nienawidzą prześladowcę.
Bardzo często czują się odpowiedzialne za przemoc i obwiniają się, iż nie potrafią obronić przed
nią matki czy rodzeństwa.
Skutki przemocy wobec dziecka według I.Pospiszyl można podzielić na: bezpośrednie
następstwa przemocy oraz długotrwałe skutki przemocy.

Bezpośrednie następstwa przemocy
„ Dziecko maltretowane fizycznie bądź psychicznie ma zablokowane potrzeby, nie respektuje się
jego praw do normalnego życia i rozwoju.”72 Bite przez rodziców ma nie tylko ślady na ciele, ale
“ jest przeświadczone o braku rodzicielskiej miłości, do której ma niezbywalne prawo.
Odczuwanie braku przynależności uczuciowej do najbliższych wywołuje poczucie krzywdy i
osamotnienia. Przeświadczone, że nie jest przez nikogo kochane, samo nie potrafi darzyć
miłością innych.”73Wtedy najczęściej dziecko przywiązuje się do zwierząt lub przedmiotów,
70

op.cit., I.Pospiszyl…,s114
ibidem, s.116
72
op.cit., I.Jundziłł…,s.73
73
ibidem,s.73
71

28

które posiada. A kiedy rozpoczyna naukę wierzy, że odnajdzie oparcie w nauczycielce, kiedy
czuje się niezauważone w różny sposób próbuje zwrócić na siebie uwagę, “ czasami przez
naganne zachowanie się”74, co wywołuje negatywne skutki.
Dziecko bite przez najbliższych ma niezaspokojoną potrzebę bezpieczeństwa. W jego
psychice pojawiają się obawa i lęk. Brak poczucia bezpieczeństwa rekompensuje w osobie
nauczyciela lub w członkach grupy rówieśniczej, do jakiej należy.
„Dziecko bite w domu w szkole stara się ukryć swoje nieszczęście. Robi to niezręcznie,
przyjmując maskę cynizmu lub staje się nieśmiałe, zamknięte sobie.”75
Najgorsza sytuacja dla dziecka powstaje, gdy “odtrącone przez rodziców nie znajduje
bezpiecznego oparcia w rówieśnikach. Jeżeli jest zaniedbane, niedomyte, a w dodatku uczniowie
się dowiedzą, że ma ojca alkoholika – odsuną się od niego, nie zaakceptują jako dobrego
kolegę”.76 Wtedy takie odrzucone dziecko staje się “kozłem ofiarnym”. A aby temu zapobiec
staje się agresywne wobec innych a choć nie uzyskują w ten sposób uczuciowego przywiązania,
czują się w klasie ważni.
„Dzieci maltretowane mają zablokowaną potrzebę akceptacji siebie. Odczuwają swoją
niską wartość, są przeświadczone, że nikt ich nie potrzebuje. Mają też przekonanie, że brak im
zdolności, że nie potrafią uzyskać sukcesu w żadnej formie działania.”77 Po co mają się starać
skoro rodzice znęcają się nad nimi, dlatego, że do niczego się nie nadają. Brak sukcesów
„wywołuje niechęć do podejmowania zadań wymagających wysiłku, gdyż dziecko niejako z góry
zakłada porażkę. Nic się nie udaje nie warto próbować. W ten sposób zostaje zablokowana
następna potrzeba – potrzeba sensu życia. Życie staje się puste, znikają plany na przyszłość,
dążenia i nadzieje. Jeśli dziecko straci wiarę w sens życia, w możliwość odmiany trudnej
sytuacji, wówczas może nastąpić najbardziej tragiczne rozwiązanie”78- samobójstwo, które ma
dwa oblicza albo próba targnięcia się na życie z nadzieją, że ktoś je uratuje (chęć ukazania, że
jest mu źle) albo chęć prawdziwego odejścia.
„ W świadomości bitego dziecka dominuje lęk. Boi się bólu, boi się, że w końcu nie
wytrzyma i rzuci się na ojca.”79 Strach rodzi nienawiść, która jest wywołana poczuciem krzywdy
doznanej a niezawinionej. Strach rodzi również, chęc odwetu. “ Lęk paraliżuje logiczne
myślenie, co wpływa niekorzystnie na myślenie, wywołuje koszmary nocne, utrudnia
koncentrację uwagi w szkole, co niekorzystnie wpływa na wyniki nauczania, co z kolei pociąga
za sobą nowe kary fizyczne i w ten sposób tworzy się zamknięte koło, z którego nie ma wyjścia i
może dojść do prób samobójczych.”80
Bite dzieci wstydzą się swoich uzależnionych rodziców. „Wstyd wywołuje nieśmiałość,
trudność w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami, a także nieufność, posądzanie ludzi z
najbliższego otoczenia, że litują się i szydzą.
Dziecko obawia się litości i to zarówno od osób najbliższych, jak i obcych.(…) Nawet
najbardziej kalekie dziecko boi się objawów litości i chce być traktowane jak inne, gdyż daje to
namiastkę normalności. Poniżenie, strach, poczucie krzywdy, wstyd – te wszystkie negatywne
przeżycia wywołują różne mechanizmy obronne. Niektóre dzieci stają się agresywne.”81
Agresja ta może być bezpośrednia, skierowana na tych, którzy je krzywdzą lub
przemieszczona, skierowana na przedmioty.
74

ibidem,s.73
ibidem,s.73
76
ibidem,s.73
77
ibidem,s.73
78
ibidem,s.74
79
ibidem,s.74
80
ibidem,s.74
81
ibidem,s.75
75

29

Maltretowane dzieci są również często niedożywione, mają pretensje do rodziców, że nie
potrafią zapewnić dostatecznego pożywienia. „Głód prowokuje do kradzieży; kradną kolegom w
szkole drugie śniadanie, kradną żywność w sklepach, a ostatnio widzi się także żebrzące
dzieci.”82
Znęcanie się nad dzieckiem prowadzi również do zaburzeń somatycznych takich jak:
obgryzanie paznokci, niepokój, drżenie, jąkanie, ciągłe bóle głowy.
Zaś wynikiem stosowania przemocy seksualnej są ‘nieoczekiwane, nagłe zainteresowanie się
seksem, własnym ciałem, a także życiem seksualnym, ciałem rodziców, innych osób.”83
Długotrwałe skutki przemocy
„ A.Engfer stwierdza, że znęcanie się nad dzieckiem do trzeciego roku życia powoduje
zaburzenia mowy, motoryki, procesów poznawczych, zaburzenia zdolności uczenia się, depresję,
kompleks niższości, nadpobudliwość, zachowania kompulsywne, tiki i fobie.”84
Według psychologa amerykańskiego Helfera ludzie wychowani w atmosferze przemocy
mają braki socjalizacyjne, „ a także zaburzenia związane z poczuciem własnej tożsamości”85, co
utrudnia jednostkom prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. „Trwałym śladem
wyrastania w „anormalnym świecie” jest nieumiejętność realizacji potrzeb w sposób społecznie
akceptowany. Inna cechą jednostek wyrastającym w takim środowisku jest odwrócenie roli i
związanego z nią poczucia odpowiedzialności. Owo odwrócenie roli przejawia się w
pseudodojrzałych zachowaniach w dzieciństwie i infantylizacji w wieku dojrzałym.”86 Wynika to
z tego, iż dzieci są przyzwyczajone do zaspokajania podstawowych potrzeb, do przyjmowania
odpowiedzialności za siebie i często za innych, za niepowodzenia rodziców, za kłopoty jakie z
tego wynikają. “ To rodzi specyficzne poczucie winy dziecka, a także przekonanie, że rodzice nie
mają obowiązku troszczyć się o nie.
Nadmierne poczucie odpowiedzialności w dzieciństwie może utrwalić się w sposób
sztywny, dając w wieku dojrzałym paradoksalny efekt, to znaczy podobne oczekiwanie w
stosunku do własnych dzieci, co oczywiście świadczy o nieumiejętności podjęcia roli
rodzicielskiej. Zgeneralizowanie tej postawy może doprowadzić do zrzucenia na otoczenie
odpowiedzialności za wszystkie doświadczenie życiowe jednostki - …to, dlatego, że miałem
trudne dzieciństwo.”87
Następnym wynikiem stosowania przemocy wobec dziecka, o jakim mówi Helfer jest
nieumiejętność dokonywania wyborów czy podejmowania decyzji. „ Wynika to bądź z
niekonsekwentnej edukacji społecznej, na przykład dzieci zaniedbanych, bądź też z surowego
treningu posłuszeństwa, wykonywania poleceń na komendę, ograniczania do minimum
inicjatywy jednostki, a w efekcie niezdawania jej większych szans dokonywania wyboru.
I wreszcie ostatnią cecha podkreślaną przez autora jest niska kontrola emocji” 88, czyli śmiech lub
płacz w najmniej oczekiwanych momentach.
Badacze, między innym White i Straus, również wymieniają zachowania przestępcze oraz
wszelkiego rodzaju uzależnienia jako wynik stosowania przemocy.
Dzieci wychowywane w środowisku przemocy uczą się, że:
 przemoc jest najlepszym sposobem rozwiązywania konfliktów
82

ibidem,s.77
op.cit., M.Ochmański…,s.257
84
op.cit., I.Pospiszyl…,s.168
85
ibidem, s.169
86
ibidem, s.169
87
ibidem, s.169
88
ibidem, s.170
83

30

 życie w atmosferze strachu i poniżania jest normalne
 ukochana osoba może zadawać ból
 kobiety i dzieci zasługują, aby je siłą “przywołać do porządku”.
Przemoc wobec dzieci ma tendencje do powtarzania się, sprawcy na ogół popełniają
podobne czyny po wiele razy, zmieniając przy tym ofiarę lub nie. Przemocy nie można
lekceważyć, gdyż sama nie minie – potrzebna jest czyjaś pomoc. Osoby będące w dzieciństwie
ofiarami przemocy, gdy dorastają, same staja się często jej sprawcami – wzory takich zachowań
są przekazywane z pokolenia na pokolenie.
BIBLIOGRAFIA:
I.

Opracowania i materiały

1. A. Pacewicz, „O przemocy wobec dzieci”, Warszawa 1997, Instytut Psychologii Zdrowia,
2. Opracowania kampanii „Dzieciństwo bez przemocy”,
3. „Przemoc wobec dzieci” – opracowania dla wydziału Prewencji Komendy wojewódzkiej
Policji w Szczecinie,
II.

Opracowania książkowe

1. W. Badura-Madej, A.Dobrzyńska –Mesterhazy, „Przemoc w rodzinie. Interwencja kryzysowa
i psychologiczna”, Kraków 2000, wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,
2. Z. Błażejewski, „Środowisko wychowawcze rodzin nauczycielskich”, Szczecin 1998,
3. Z. Brańka, M. Szymański, „Agresja i przemoc we współczesnym świecie, tom II: Agresja i
przemoc w instytutach wychowawczych”, Kraków 1998, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im.
Komisji Edukacji Narodowej,
4. St. Kawula, J,Brągiel, A.W.Janke, „Pedagogika rodziny”, Toruń 2000, Wydawnictwo Adam
Marszałek,
5. J. Kuma, Z. Szarota „Agresja i przemoc we współczesnym świecie”, Kraków 1998, Wyższa
Szkoła Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej,
6. M.Ochmański, „Alkoholizm ojców a sytuacja rodzinna i szkolna dzieci”, Lublin 2001,
Wydawnictwo UMCS,
7. J. Pieter, „Poznanie środowiska wychowawczego”, Wrocław-Kraków 1960, Wydawnictwo
Ossolineum,
8. I. Pospiszyl, „Przemoc w rodzinie”, Warszawa 1998, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne,
9. J.Rembowski, „Więzi uczuciowe w rodzinie”, Warszawa 1979, PWN,

31

10. Z. Tyszka, „Socjologia rodziny”,Warszawa,1979, PWN,
11.F.Znaniecki, „Socjologia wychowania”, Warszawa 1983, PWN,
III.

Artykuły

1. Dr M. Jamrożek, „Przemoc wewnątrzmałżeńska a socjalizacja dziecka w rodzinie”, Problemy
alkoholizmu 1/2001,
2. M.Jędrzejweski, „Dzieci ulicy a przemoc” ,Problemy Opiekuńczo – Wychowawcze, 2001/2,
3. I.Obuchowska, „Przemoc w wychowywaniu”, Kwartalnik Pedagogiczny 1989, nr4,
4. A.Piekarska, “Przemoc w rodzinie: socjopsychologiczne uwarunkowania i zakres zjawiska”,
Psychologia wychowawcza 19984, nr 1,
5.

D.Wysocka, “Piekło przemocy”, Kurier Szczeciński, nr 5, 5.01.1999 rok.

32

Podobne prace

Do góry