Ocena brak

PRZEŁOM BAROKU I KLASYCYZMU - Klawesynowa twórczość Domenica Scarlattiego

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Domenico Scarlatti (1685-1757) był rówieśnikiem Bacha i Handla, ale historycy muzyki skłonni są zaliczać tego kompozytora raczej do przed­stawicieli stylu galant i zarysowującego się z wolna klasycyzmu niż do reprezentantów baroku. Dzieje się tak głównie za sprawą jego utworów klawesynowych, które stanowią zalążek klasycznej formy sonaty. Wydane drukiem w 1738 roku Essercizi per grauicembalo (Ćwiczenia na klawesyn) Scarlattiego zostały opatrzone dodatkowym tytułem: Sonatas modernas (Nowoczesne sonaty), pochodzącym prawdopodobnie od samego kompo­zytora. Włoskie określenie essercizi ('ćwiczenia, wprawki') łączy się z roz­winiętym na szeroką skalę czynnikiem wirtuozowskim. Nie jest on jednak wyłącznym środkiem formotwórczym, o czym przekonują walory czysto muzyczne utworów Scarlattiego. Mają one niewielkie rozmiary i poświę­cone są poszczególnym problemom techniki klawiszowej. W ramach jednoczęściowej formy panuje duża różnorodność budowy wewnętrznej, środków technicznych i wyrazowych. Podobnie jak utwory klawesynistów francuskich, Essercizi Scarlattiego stanowią przykład wszechstronnego wykorzystania możliwości fakturalnych klawesynu. Z punktu widzenia formy można je uznać za prototyp sonaty klasycznej. Decyduje o tym kilka zjawisk:

1. Obecność samodzielnych tematów. Znaczna część Essercizi to utwo­ry politematyczne, niemniej w niektórych utworach kompozytor wpro­wadza — niezwykle dla sonaty istotny — dualizm tematyczny, tj. dwa kontrastujące ze sobą tematy.

2. Homofoniczny typ melodyki. Z obecnością tematów i ich formo­twórczym znaczeniem wiąże się odchodzenie od polifonicznego splotu głosów w kierunku wyodrębniania głosu głównego i głosów harmonicz­nych (towarzyszących).

3. Ruchliwość tonacyjna. Wyodrębnienie partii przetworzeniowej sprzyja wzrostowi znaczenia harmoniki. Obecność różnych tonacji w sto­sunkowo niedużej formie wpływa na osiąganie wyrazistych kulminacji wewnętrznych.

Jednoczęściowa forma sonat Scarlattiego odbiega od cyklicznej postaci tej formy, zarówno barokowej, jak i klasycznej. W wielu utworach za­rysowuje się jednak wewnętrzny podział na kontrastujące ze sobą fazy, odpowiadające w ogólnej koncepcji ogniwom cyklu sonatowego. Pozosta­łością dawnego stylu w utworach Scarlattiego są natomiast proste po­mysły kontrapunktyczne i posługiwanie się formami tanecznymi. Niewy­kluczone, że część utworów Scarlattiego powstała z myślą o fortepianie, którym prawdopodobnie dysponował kompozytor. Wskazują na to ele­menty techniki pianistycznej wyprzedzające ówczesne klawesynowe spo­soby wykonawcze.

Twórczość klawesynistów francuskich oraz Domenico Scarlattiego kończy erę popularności muzyki klawesynowej, a tym samym intensyw­nego poszukiwania fakturalnych możliwości tego instrumentu. Załamanie popularności klawesynu w następnych epokach muzycznych miało dwie przyczyny. Klawesyn w muzyce barokowej spełniał podwójną funkcję — realizatora partii basso continuo oraz instrumentu solowego. Stopniowa redukcja basso continuo przyczyniła się do utraty przez klawesyn pierw­szej z wymienionych funkcji. Z chwilą pojawienia się pierwszych forte­pianów zaznaczyło się wzmożone zainteresowanie nowym instrumentem, bowiem nowy typ mechanizmu zastosowany w konstrukcji fortepianu zasadniczo zmienił możliwości wyrazowe instrumentu klawiszowego. To właśnie większe zróżnicowanie dynamiki, czasu trwania i artykulacji dźwięków, możliwe do uzyskania na fortepianie, sprzyjały doskonaleniu tego instrumentu i coraz większej jego popularności. Dla klawesynu pozostawało coraz mniej miejsca. Rozpoczął się proces odchodzenia od muzyki klawesynowej w kierunku nowych form i gatunków fortepiano­wych. W ten sposób rozpoczęła się w muzyce nowa, trwająca do dziś, wielka era fortepianu. Równocześnie rodzi się pytanie: czy obecnie, kiedy na fortepianie wykonuje się niemal wszystkie utwory „klawiszowe” dawnych mistrzów, nie tracą one za sprawą owego uniwersalizmu wykonawczego tak istotnej, zamierzonej przez kompozytorów specyfiki barwowej i dynamicznej właściwej klawesynowi i klawikordowi? Od kilkudziesięciu już lat wiele uwagi poświęca się problematyce wykonaw­stwa muzyki dawnej w możliwie najbardziej autentycznej brzmieniowej postaci — na oryginalnych instrumentach z epoki i w odpowiednich wnętrzach.

Podobne prace

Do góry