Ocena brak

PRUS BOLESŁAW, właśc. Aleksander Głowacki

Autor /ann_mar Dodano /19.03.2012

PRUS BOLESŁAW, właśc. Aleksander Głowacki, ur. 20 VIII 1847 w Hrubieszowie, zm. 19 V 1912w Warszawie, powieściopisarz, nowelista i publicysta. Rodziców utracił wcześnie, wychowywał się u krewnych w Puławach, nast. w Lublinie. Naukę rozpoczął w Szkole Realnej w Lublinie, w lutym 1861 przeniósł się do Siedlec, potem do Kielc pod opiekę brata, Leona, działacza „czerwonych". Wziął udział w powstaniu styczniowym, ranny, znalazł się w szpitalu, a potem w więzieniu w Lublinie. Po zwolnieniu ukończył gimnazjum w Lublinie 1866 i zdał egzamin na wydz. mat.-fiz. Szkoły Gł., której nie ukończywszy, opuścił ją 1868. Pracował jako korepetytor w Targowisku pod Krasnymstawem, studiował w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, po powrocie do Warszawy pracował jako robotnik. Nie rezygnował z samokształcenia, a nawet podjął prace nauk. i popularyzacyjne interesował się szczególnie logiką. Prac tych nie doprowadził do końca, twórczość nauk. pozostała jednak do końca żfcśa jego skrytym marzeniem jako najdostojniejsza i najwartościowsza dziedzina ludzkiej działalności. Brał udział w wielu akcjach oświatowych. Debiutował korespondencją w „Kurierze Niedzielnym" 1864 i humoreskami w „Kurierze Świątecznym" 1866, w —> Niwie" ogłosił popularną rozprawę o elektryczności 1872. W L r. rozpoczął w „Opiekunie Domowym" druk Listów ze starego obozu pod pseud. Bolesław Prus, którym zrazu sygnował .,błahe" utwory lit., niegodne jego zdaniem pióra poważnego publicysty. W styczniu 1873 nawiązał współpracę z czasopismem humoryst. —> „Mucha", które nie cieszyło się dobrą oomia i z którym współpraca długo szkodziła P. W1873 ogłosił w tym piśmie powiastkę filoz. Filozof i prostak, noszącą już znamiona talentu. W 1874 zaczął pisywać do —> „Kolców". Od 1874 prowadził stały felieton Z ustronia (nast. pt. Sprawy bieżące) w „Niwie", z którą współpracował od 1872. W 1874 ogłosił w „Kurierze Warsz." pierwszą część Szkiców warszawskich - obrazek Pod szychtami. Praca felietonisty umożliwiła mu stabilizację materialną i założenie rodziny. W 1875 ożenił się ze swą kuzynką, Oktawią Trembińską. 23 marca 1875 P. rozpoczął w „Kurierze Warsz." cykl —» Kronik, które uczyniły go jednym z najznakomitszych pol. publicystów i znalazły wielu naśladowców. Pisywał je tutaj (z 10-miesięczną przerwą 1882-83) do 1887. W tym czasie publikował też felietony w —>Ateneum" i —>  „Nowinach". W 1878 padł ofiarą napaści studentów, obrażonych jego sprawozdaniem z odczytu W. Spasowicza o W. Polu. W sprawozdaniu tym P. wykpił reakcję studentów solidaryzujących się z atakiem Spasowicza na Pola jako piewcę szlachetczyzny. W czerwcu 1879 wśród przedstawicieli warsz. świata lit., został dokooptowany do założonego 1878 Międzynarodowego Tow. Literackiego. W1881 wyjechał w Tatry, gdzie uległ atakowi dręczącej go przez całe życie agorafobii. We wrześniu 1881 uczestniczył w IV Międzynar. Kongresie Lit., na którym poznał Kraszewskiego. W czerwcu 1882 objął redakcję „Nowin". Chciał uczynić je „obserwatorium społ.", ośrodkiem wiedzy o współcz. społeczeństwie pol., chciał zerwać z metodami dziennikarskimi i przejść na naukowe. Celu nie osiągnął i pismo w nast. roku upadło, P. zaś powrócił do „Kuriera Warsz." i do zaniechanych planów literackich. W tym okresie wypracowywał swą teorię literatury, szczególnie teorię powieści; liczne na ten temat uwagi rozrzucił po kronikach, wypowiedział w rozprawie o Ogniem i mieczem (1884) i polemice z A. Świętochowskim Słówko o krytyce pozytywnej (1890), pracował nad teorią kompozycji powieściowej. Powieści stawiał przede wszystkim zadanie poznawcze - w zakresie odkrywania nowych typów ludzkich, wytworzonych przez aktualne przemiany - oraz sygnalizowanie ważnych procesów socjologicznych. Za podstawę twórczości powieściopisarskiej uważał obserwacje i systematyzowanie wiadomości tą drogą zdobytych, oraz układanie „planów", co uważał za wynik intuicji pisarza, który umie znaleźć jednostki przeżywające istotną treść swojej epoki. W 1882 został stałym bywalcem —> Nałęczowa, gdzie m. in. powrócił do powieści zaczętej 1880, która pierwotnie nosiła tytuł Nasza placówka. Poprzedził ją bogaty dorobek nowelistyczny oraz kilka prób powieściowych (m. in. Dusze w niewoli 1877). Pewne elementy fabularne istnieją w kronikach P., w których służyły ożywieniu publicyst. wywodu. Do pierwszych „samodzielnych" utworów należą humoreski (To i owo 1873, Kłopoty babuni 1874), pierwszym opowiadaniem o problematyce społ. jest Lokator poddasza („Niwa" 1875), w którym przejawiły się charakterystyczne Cechy pisarstwa P. - zainteresowanie prostym człowiekiem, wiara w jego wartość moralną, swojego rodzaju „samoobrona" ubogich przed niesprawiedliwym ustrojem społ., umiejętność wzruszenia czytelnika. W t. r. ukazał się Pałac i rudera, w nast. Sieroca dola i Sukienka balowa. Utwory te noszą jeszcze cechy terminowania u mistrzów eur. powieści, przede wszystkim u Dickensa.

   Własną drogę pisarską rozpoczął P. Przygodą Stasia (1879) i —> Anielką (1880). Nie znaną w naszej literaturze ostrość widzenia konfliktów społ. przedstawił w —> Powracającej fali (1880), po której nastąpiły takie osiągnięcia talentu narracyjnego jak —> Michalko (1880), Nawrócony (1881), —> Katarynka (1881), —> Antek (1881), —> Kamizelka (1882) i nowela On (1882), w kapitalnym skrócie ukazująca postać Bismarckai zasady jego gry politycznej. W 1883 ogłosił Milknące głosy, jeden z nielicznych utworów, w których bezpośrednio wyraził swój patriotyzm, oraz arcydziełko —> Grzechy dzieciństwa (1883). P. uświadomił sobie, że praca felietonisty, „parobcza robota", koliduje z jego artyst. zamierzeniami, starał się więc ją ograniczyć. Kroniki jednak ogłaszał nie tylko w „Kurierze Warsz.'', ale także w —> ,,Tygodniku Ilustr.'' (kwiecień-listopad 1883), w październiku zaś nawiązał współpracę z —> Echem Muz. i Teatr." (czerwiec-sierpień 1884), w którym opublikował cykl opowiadań Echa muzyczne. Przesyłał także korespondencję z Warszawy do petersb. —>,,Kraju'', w którym ogłosił —> Omyłką (1884). Jesienią 1884 poznał S. Witkiewicza i przez niego nawiązał bliski kontakt z tyg. —>,, Wędrowiec''. Kontakty te oddziałały inspirująco na poglądy estetyczne P. i jego praktykę pisarską, grupa „Wędrowca" również wiele mu zawdzięczała. W „Wędrowcu" ogłosił nowele: Przy księżycu i Podwójny człowiek, 1885 —> Placówkę, pierwszą powieść naturalistyczną. Nowele i opowiadania weszły do zbiorów Pierwsze opowiadania (1881), Szkice i obrazki (1885). Jako publicysta pozostał nadal aktywny i zaczepliwy, prowadził polemiki m. in. z W. Gomulickim o estetykę „nierozsądku" (1884), spowodował burzę prasową, wypowiadając się przeciwko wznoszeniu pomnika Mickiewicza. Z obowiązku kronikarza interesował się najrozmaitszymi dziedzinami życia, m. in. seansami spirytystycznymi, organizowanymi przez jego przyjaciela J. Ochorowicza. W tym czasie ogłosił Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa („Nowiny" 1883), w którym zawarł eklektyczny program, adaptujący założenia socjologii Spencerowskiej do stosunków polskich.

Okres 1885-97 był szczytem twórczości literackiej. W 1885 pisarz ogłosił Cienie (w jednodniówce Dla pogorzelców) i studium o Farysie w „Kraju", nast. 4 wielkie powieści:  Placówkę (wyd. os. 1886) —> Lalkę (1890), powieść-syntezę, w której panoramę życia warsz. 1878-79 umieścił na tle perspektywy czasowej sięgającej czasów napoleońskich, —» Emancypantki (1894), powieść społ.-obycz. przedstawiającą rolę kobiet wżyciu zawodowym i społ. l. osiemdziesiątych XIX w. na tle realist. obrazu Warszawy i prowincji, —> Faraona (1897), jedyną swą powieść hist., w której wielostronnie odtworzył kulturę staroż, Egiptu oraz działanie mechanizmu władzy i walki o zmianę ustroju. Są one osiągnięciem najwyższym w dziejach pol. powieści realistycznej. W 1887 P. zerwał współpracę z „Kurierem Warsz." i zaczął pisywać do „Kuriera Codziennego". Ukończywszy Faraona wyjechał 1895 w jedyną dalszą podróż zagr. do Berlina, Drezna, Karlsbadu, Norymbergi i Stuttgartu, odwiedził Żeromskich w Rapperswilu, potem udał się do Paryża. W październiku 1895, po powrocie P. do kraju, zaczął ukazywać się Faraon, w noworocznym zaś numerze , .Kuriera Codz." (1896) pierwszy odcinek reportażu Kartki z podróży. W maju jednak druk przerwano, co było pierwszym sygnałem wyczerpania się temperamentu publicyst. pisarza i trudności w nawiązywaniu kontaktu z czytelnikami. W 1897 odbył się skromny jubileusz P.

Na przełomie XIX i XX w. pisarz głosząc potrzebę codziennej wytrwałej pracy dla ogółu, uczestniczył w wielu pracach społecznych, m. in. w organizowaniu Kasy Przezorności i Pomocy dla Literatów i Dziennikarzy, 1905 został czł. Komitetu Obywatelskiego pomocy dla robotników pozbawionych z powodu strajków środków do życia oraz patronował wielu instytucjom i akcjom społ. (1897 powstało Tow. Higieny Praktycznej im. B.P., 1904 pod Nałęczowem otwarto Kąpiele Tanie im. B. Prusa, 1909 zorganizowano tzw. wtorki B.P., tj. wykup za pieniądze społ. miejsca w łaźniach dla ubogich uczniów warsz. szkół i ochron). W1906 w związku z wyborami do Dumy P. ogłosił list otwarty do wyborców. W tym czasie pisał znacznie mniej; powstałe wtedy utwory beletrystyczne np. Widzenie (1900), Ze wspomnień cyklisty (1903), Wojna i praca (1907), stanowią regres w jego twórczości. W 1901 ukazały się Najogólniejsze ideały życiowe, jedyna próba syntet. ujęcia teoret. przemyśleń pisarza. Nie wywołała jednak żywszego oddźwięku, określono ją nawet jako wyraz spóźnionego pozytywizmu. Ożywienie w jego działalności publicyst. spowodowała wojna ros.-jap., a nast. wydarzenia rewolucji 1905-07. Odzyskiwał dawny temperament publicyst., ciętość i bystrość pióra, przemawiał odważnie, poruszając trudne aktualne problemy. Wykazał duże zrozumienie ruchów polit., wiązał je niekiedy z tradycją powstania styczniowego, ale obawiał się rozprzężenia gosp. i represji politycznych. W powieści —> Dzieci na temat rewolucji 1905 nawiązał do dawnych spostrzeżeń i analiz poświęconych młodemu pokoleniu, jego rozbudzonym zainteresowaniom polit. i bardzo słabemu poczuciu społecznemu. Prace nad powieścią Przemiany, przedstawiającą satyrycznie arystokrację, a z sympatią ros. rewolucjonistę, przerwała śmierć pisarza. P. został pochowany na Powązkach, na grobie wystawiono pomnik dłuta S. Jackowskiego z napisem: Serce serc. Ponadto w Warszawie znajdują się dwie tablice pam., oraz pomnik (1977, dłuta A. Kamieńskiej-Łapińskiej), a w Nałęczowie pomnik i muzeum biograficzne. Do dnia dzisiejszego istnieje stypendium dla zdolnych dzieci wiejskich ufundowane testamentem pisarza.

P. wyznaczył drogi rozwojowe jednego z głównych nurtów literatury polskiej - realizmu, wrażliwego na krzywdę społ., inspirował społecznikowskie zainteresowania Żeromskiego, wpłynął na Reymonta, jego kontynuatorką była M. Dąbrowska. Ale nie tylko spuścizna artystyczna P. jest żywą wartością w naszej literaturze. Jego myśl teoret., jego racjonalizm, utylitaryzm, kult nauki, pasja społecznika, nie cofającego się w pracy dla ogółu przed największymi trudnościami, czynią go patronem wielu współcz. poczynań praktycznych, a nawet pewnego typu myślenia o problemach społecznych.

Pisma, wyd. jub. t.1-4, W. 1897, wyd. 2 W. 1904; Pisma, t.1-15, W-Kr. 1918-27; Pisma, t. 1-23, W. 1924-27; Pisma, red. I. Chrzanowski i Z. Szweykowski t.1-29, W. 1948-52; Listy, oprac, i posłowie K. Tokarzówna, W. 1959; Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. 1-20, W. 1953-70; Wybór pism, t. 1-10, wstęp M. Dąbrowska, W. 1954, wyd. 5 1974-75. OLP IV 2 (J. Kulczycka-Saloni); K. WOJCIECHOWSKI B.P., Lw. 1913, wyd. 4 Lw. 1939; L. WŁODEK B.P. Zarysspołeczno-literacki, Kr. 1918; K. TUREY B.P. a romantyzm, Lw. 1937; J. KULCZYCKA-SALONI B.P., Ł. 1946, wyd. 3 W. 1967; Z. SZWEYKOWSKI Twórczość B„ P„ t. 1-2 Poz. 1947, wyd. 2 W. 1972; F. ARASZKIEWICZ B.P. Filozofia-kultura-zagadnienia społeczne, Kr. 1948; Wspomnienia o B.P., oprać. S. Fita, W. 1962; B.P. 1847-1912. Kalendarz życia i twórczości, oprać. K. Tokarzówna i S. Fita, W. 1969; B.P., oprac, i wstęp T. Tyszkiewicz, W..1971, Bibl. „Polonistyki"; B.P. Materiały, Wr. 1974; E. PIEŚCIKOWSKI B.P., W. 1977 Małe Portrety Lit.

Podobne prace

Do góry