Ocena brak

PROMETEUSZ

Autor /Rygobert Dodano /11.04.2012

Gr., 'przewidujący', mit. gr. tytan, syn tytana Japeta i Temidy a. okeanidy Klimeny, brat Atlasa i Epimeteusza, ojciec Deukaliona, wykradł niebu ogień i dał ludziom, aby poprawić ich nędzny byt. Ludzkość składała się wówczas z samych mężczyzn. Wtedy Zeus kazał Hefajstowi stworzyć Pandorę (zob. Puszka), pierwszą kobietę, i zesłał wraz z nią na ludzi bezlik nieszczęść, Prometeusza zaś kazał przykuć do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjadał mu stale odrastającą wątrobę.

Wreszcie, po setkach lat tej męki, Herakles strzałą z łuku zabił orła, a także uwolnił Prometeusza na polecenie Zeusa, któremu tytan wyjawił w zamian tajemnicę powierzoną Prometeuszowi przez matkę (Temidę): „Ktokolwiek z bogów czy ludzi będzie miał syna z nereidą Tetydą, syn ten będzie potężniejszy od ojca."

Odwiodło to Zeusa od zalotów; wyswatał wtedy Tetydę śmiertelnikowi Peleusowi (zob.). Ostateczne wyzwolenie Prometeusza nastąpić miało jednak dopiero wówczas, gdy któryś z nieśmiertelnych zrzeknie się dla niego swej nieśmiertelności; zob. Chiron.

Idea zawiści bóstwa o wiedzę, która wzmoże niezależność człowieka, wyrażona jest w podobny sposób w Biblii (Gen., 3, 22), gdzie Jehowa skarży się: „Oto Adam stał się jako jeden z nas, znający dobre i złe", po zjedzeniu owocu z drzewa wiadomości; Ewa byłaby tu odpowiednikiem Pandory, a Wąż (Upadły Anioł) - Prometeusza.

Prometeusz skowany tragedia (ok. 470 pne., wyst. pol. Kraków 1910) Ajschylosa, druga część trylogii poświęconej Prometeuszowi, jedyna zachowana, ukształtowała mit prometejski w literaturze światowej: bunt przeciw niesprawiedliwej tyranii i uparta wałka o szczęście ludzkości, o idee, o swobodę ducha, zakończona po niezmierzonych cierpieniach i ofiarach zwycięstwem.

Prometeusz albo Kaukaz dialog satyryczny Lukiana z Samosat; drwina z zasady „sprawiedliwości boskiej". Posąg Prometeusza komedia mit. (1669) Calderona.

Prometeusz nie ukończona sztuka (1773, wyd. 1878) Goethego; tytan, jako wielki bohater i buntownik romantyzmu, występujący tu jako stwórca rodzaju ludzkiego (wg jednej z wersji mitu Prometeusz miał ulepić ludzi z gliny).

Prometeusz rozpętany dramat liryczny (1820, tł. pol. 1887)P. B. Shelleya, najważniejsze z większych dzieł poety. Zeus staje się tu symbolem zła, a Prometeusz wybawicielem ludzkości. Prometeusz i Epimeteusz poemat prozą (1881) Karla Spittelera. Prometeusz dawca ognia poemat (1884) Roberta Bridgesa.

Prometeusz źle skowany wariant legendy gr. (1889, tł. pol. 1904) Andre Gide'a. Bohater przeniesiony w czasy współczesne. Prometeusz cierpliwy, nm. Prometheus der Dulder, poemat (1924) Karla Spittelera.

Prometeusz tragedia liryczna (1900) Gabriela Faure, libretto: J. Lorrain i A. F. Herold. Uwertura opus 43 baletu heroicznego i alegorycznego Die Geschdpfe des Prometheus (Wiedeń 1801, wyst. pol. Katowice 1922) Beethovena, choreografia i libretto: Salvatore Vigano. Poemat symfoniczny (1855) Ferenca Liszta. Poemat symf. (1913) A. N. Skriabina.

Prometeusz rzeźba (1827) J. Pradiera, Paryż, Tuilerie. Brąz złocony (1934) Paula Manshipa, Nowy Jork, Rockefeller Center. Obraz (1550) Tycjana, Madryt, Prado. Obraz (1882) Bocklina. Prometeusz skowany obraz (1614) Rubensa, Amsterdam, Kol. Proehl.

Stworzenie ludzi przez Prometeusza obraz P. L. Silvestre'a, Montpellier, Muz. Fabre. Maść prometejska mit. gr., na którą spadło nieco krwi tytana. Medea dała ją Jazonowi, dzięki czemu ciało jego stało się odporne na ogień, ostrza i groty.

Ogień prometejski iskra bogów, natchnienie, zasada życia; ogień, którym Prometeusz tchnął życie w gliniane figury ludzkie; umiejętności, kunszty i rzemiosła, których Prometeusz nauczył ludzi. Prometejski przen. śmiały, twórczy, heroiczny, tytaniczny, buntowniczy, występujący w obronie praw ludzkości.

Promet promieniotwórczy pierwiastek chemiczny, metal ziem rzadkich; nazwa zaproponowana w 1949 przez odkrywców L.E. Glendenina i J. A. Marinsky'ego.

Podobne prace

Do góry