Ocena brak

PROGRAM ZAJĘĆ SOCJOTERAPEUTYCZNYCH DLA DZIECI ZE SZKÓŁ PODSTAWOWYCH - PRZYCZYNY ZABURZEŃ ZACHOWANIA

Autor /Feliks Dodano /05.09.2011

Zaburzenia zachowań powstają na skutek przeżytych urazów będących trudnymi doświadczeniami, których siła przekroczyła zdolność dziecka do poradzenia sobie z nimi.

Trudności towarzyszą wielu ludzkim działaniom, na przykład uczenie się zawsze jest związane z pokonywaniem trudności. Nie powodują one jednak urazów i zaburzeń w przyszłym zachowaniu.

Jeśli trudności lub błędy popełnione przez dziecko nie łączą się z przeżyciem przez nie poważnego zagrożenia swych podstawowych wartości lub potrzeb psychologicznych, to jest ono w stanie poradzić sobie z trudną sytuacją. Korzysta wówczas ze swoich pozytywnych potencjałów, takich jak: wiara w siebie, wiedza o ludziach i świecie; pamiętanie o uprzednich sukcesach, ciekawość, dążenie do uzyskanie kompetencji, świadomość istnienie oparcie w otoczeniu.

Niejednokrotnie udziałem dziecka stają się doświadczenia pozostawiające po sobie urazy. Są to sytuacje, które wiążą się z zagrożeniem fizycznym lub zagrożeniem możliwości zaspokojenia potrzeb psychologicznych, np. potrzeby: samodzielności, poznania świata i uzyskania kompetencji, kochania i bycia kochanym, bliskości z innymi ludźmi, bycia akceptowanym. Urazem jest przeżycie niezaspokojenia (lub ryzyka niezaspokojenia) podstawowych potrzeb fizjologicznych. Trwałe ślady pozostawia przeżycie odrzucenia emocjonalnego, a także zetknięcie się dziecka z demoralizacją otoczenia, z lekceważeniem ludzi, barkiem szacunku, przemocą i bezsilnością. Często urazem staje się poczuciem samotności i opuszczenia w trudnej sytuacji. Taki sam efekt przynosi przejawiane przez dorosłych zniechęcenie i ich niewiara w możliwości opanowania przez dziecko nowej umiejętności lub pokonania napotkanej trudności. Bolesne ślady pozostawia w psychice dziecka doświadczenie bycia świadkiem w sytuacji, w której ludzie źle traktują się nawzajem, szczególnie jeśli to dotyczy osób bliskich. Urazem staje się takie przeżycie własnej bezsilności i słabości wobec zła i krzywdy.

To, czy trudne doświadczenie stanie się urazem, zleży w znacznym stopniu od otaczających dziecko dorosłych. Jeśli będzie je otaczać zainteresowanie i życzliwość, a jego przeżycia zostaną wysłuchane i spotkają się ze zrozumieniem, jeśli ktoś dostarczy mu potrzebnych wyjaśnień i informacji, to nawet silne, negatywne doświadczenia nie zostawia w psychice dziecka trwałych śladów.

Zaburzenie zachowania może tez być skutkiem bardzo silnego przeżycia traumatycznego (np. gwałt lub chwilowe zagrożenie życia).

Większość zaburzeń obserwowanych u dzieci w wieku szkolnym jest wynikiem trwającej dłuższy czas deprywacji podstawowych potrzeb emocjonalnych lub systematycznie powtarzających się sytuacji urazowych w rodzinie, wśród rówieśników i w szkole.

Jeśli w przeszłości dziecko nie było w stanie poradzić sobie z urazem, to zagrożenie z nim związane spowoduje uogólnienie tego doświadczenia na całą rzeczywistość w postaci sądu o świecie oraz powstanie odpowiadającego mu stereotypu zachowania (zaburzenie zachowania). Nastąpi także powiązanie elementów doświadczenia urazowego z bolesnymi emocjami.

Jeśli warunki, w jakich znajduje się dziecko, w jakiś sposób przypomina sytuację urazową, może powodować to przywołanie podobnych emocji, myśli, zachowań. Reaguje wówczas zgodne z wyniesionym z tej sytuacji stereotypem zachowana. Bez znaczenia jest, czy nowa sytuacja jest również urazowa, czy tylko jakieś jej elementy przypominają dawne, negatywne doświadczenie. Dziecko do pewnego stopnia myli teraźniejszość z przeszłością. Reaguje tak, jak wtedy reagowało, przeżywa emocje, które wtedy przeżywało, przypisuje ludziom cele i motywy, jakie przypisywało w momencie doznania urazu. Tak więc trwałe skutki urazów dotyczą:

  • Sądów poznawczych

  • Zachowań

  • Przeżyć emocjonalnych.

Sądy poznawcze. Dziecko w naturalny sposób zawsze usiłuje zrozumieć to, co mu się przydarza. Dotyczy to szczególnie doświadczeń bolesnych i trudnych. Zagrożenie nie pozwala lekceważyć takich wydarzeń. Dziecko potrzebuje określić zasięg zagrożenia oraz jego tło, tak by w przyszłości wiedzieć, kiedy go się spodziewać.

Niepowodzenie w poradzeniu sobie z bolesnym przeżyciem oznacza, że trudno jest zrozumieć to, co się zdarzyło. W przyjętym przez dziecko wyjaśnieniu następuje uogólnienie zagrożenia na liczne aspekty rzeczywistości.

Urazowe” sądy poznawcze mogą brzmieć następująco: „Nikt nie będzie w stanie mnie kochać”, „Każdy pies chce mnie ugryźć”, „Nikt nigdy mnie nie zrozumie”, „jeśli będę głośno wypowiadał swoje zdanie, to zostanę boleśnie ukarany”, „Skomplikowanych spraw nigdy nie uda i się zrozumieć”, „Matematyka jest za trudna dla mnie”.

Zaburzenia zachowania. Urazowym sądom o rzeczywistości odpowiadają określone stereotypy zachowań. Trwałość stereotypu zależy od stopnia ogólności związanego z nim sądu poznawczego. Cechy zaburzeń zachowania: nieadekwatność, sztywność reakcji, szkodliwość dla podmiotu i otoczenia zostały omówione w poprzedniej części tego programu.

Zaburzenia emocjonalne. Trzecim wyróżnionym skutkiem urazów są określone „zaburzenia emocjonalne”. Przeżycie sytuacji urazowej łączy się z doświadczeniem negatywnych emocji (np. lęku, poczuci krzywdy, poczucia bezsilności, złości, wstydu). Zostają one „połączone” z elementami doświadczanej sytuacji. W przyszłości pojawianie się w otaczającej rzeczywistości bodźców podobnych do tych, które były związane z urazem, powoduje ponowne doświadczenie danych emocji. Na przykład poczucie krzywdy wywołane stałym lekceważącym traktowaniem przez rodziców może się pojawić w kontaktach z innymi ludźmi. Zamieszczone poniżej przykłady pokazują możliwe skutki urazów w sferach poznawczej, behawioralnej i emocjonalnej.

Przykład 1

Uraz: Wielokrotne odrzucenie przez dorosłego ważnego dla dziecka.

Sądy o rzeczywistości: „Nie jestem wystarczająco atrakcyjny, aby ktokolwiek chciał być ze mną blisko, a zwłaszcza ktoś, kto jest dla mnie ważny”.

Zaburzenia zachowania: Izolowanie się i agresywne, obronne odrzucenie rówieśników (aby samemu nie przeżyć domniemanego, bolesnego odrzucenia).

Towarzyszące emocje: Napięcie i lęk w sytuacji zbliżenia się do rówieśników lub dorosłych. Złość wywołana przypomnieniem sobie krzywdy.

Przykład 2

Uraz: W okresie pierwszych lat szkolnych wielokrotne niepowodzenia w nauce oraz deprecjonowanie i ośmieszanie możliwości intelektualnych dziecka.

Sądy o rzeczywistości: „Sam nic nie wymyślę. Próba i tak zawsze skończy się niepowodzeniem i ośmieszeniem. Muszę ściągać od innych lub «wyłgać się»”.

Zaburzenie zachowania: Unikanie pracy intelektualnej, pozorowanie myślenia i nauki.

Towarzyszące emocje: Bezradność, lęk, wstyd. Poczucie zagrożenia paraliżujące myślenie.

Przykład 3

Uraz: Bycie obiektem przemocy fizycznej lub psychicznej bądź jej świadkiem.

Sądy o rzeczywistości: „Aby nie być bezsilnym i poniżanym, trzeba atakować innych. Kontakty z ludźmi polegają na walce”.

Zaburzenie zachowania: Nieufność, agresywność, zaczepność w kontaktach z rówieśnikami i dorosłymi.

Towarzyszące emocje: Lęk przed ludźmi, a szczególnie przed okazaniem własnej słabości. Ciągła obawa przed atakiem.

Do góry