Ocena brak

Procesy „góra – dół” i „dół – góra” w spostrzeganiu

Autor /Konstancjusz Dodano /23.02.2012

 

Spostrzeganie – całość procesów poznawczych prowadzących do spostrzeżenia; odbiór i interpretacja wrażeń zmysłowych.

To, co kiedyś w psychologii uważano za odmienne zjawiska (uwaga, spostrzeganie, wyobraźnia, myślenie, pamięć) w psychologii poznawczej uważa się za odmienne fazy procesu przetwarzania informacji. Początkowo proces przetwarzania informacji uważano za jednokierunkowy.

Badano jak bodźce są rejestrowane przez zmysły i jak następnie są przetwarzane, aż w ich efekcie powstanie obraz rzeczywistości. Proces ten jest nazywany procesem dół-góra, od receptorów do mózgu, zwłaszcza kory. Drugim procesem jaki zaczęto uwzględniać jest proces góra-dół. Okazuję się, że to, co już wiemy, nasze wcześniejsze doświadczenia, oczekiwania, założenia wpływają na to jak postrzegamy bodźce.

Jest to o tyle istotne, że obraz rzeczywistości jaki mamy zależy zarówno od napływających bodźców, jak i od naszej wiedzy, sposobów interpretacji, oczekiwań, obaw itd. Pokazuje to, że percepcja, postrzeganie ma charakter twórczy. W zasadzie konstruujemy rzeczywistość na podstawie odbieranych wrażeń. Na ile jest to świadomy i refleksyjny proces to już jest inna kwestia.

Tak, czy inaczej nasze wcześniejsze doświadczenia, nasza wiedza, struktury naszego umysłu mają wpływ na to jak postrzegamy rzeczywistość. W skrajnym przypadku proces góra-dół może prowadzić do halucynacji, kiedy w obrazie rzeczywistości są elementy, których nie zarejestrowały zmysły. W łagodniejszej formie proces ten może odpowiadać za widzenie czegoś oczami wyobraźni.

Procesy dół-góra są zapoczątkowane przez odbiór informacji zmysłowych przez narządy zmysłowe. Informacje te następnie podlegają analizie na wyższych piętrach układu nerwowego, łącznie z analizą kory mózgowej. Na tym najwyższym poziomie powstaje spostrzeżenie- warunkiem spostrzeżenia i rozpoznania jakiegoś obiektu jest możliwość zinterpretowania go za pomocą informacji zarejestrowanych wcześniej w pamięci.

Procesy góra-dół nie są już tak oczywiste i wykraczają poza potoczne ujmowanie spostrzegania. Procesy te pojawiają się, kiedy większa rolę w spostrzeganiu odgrywają procesy pamięciowe, które kierują poszukiwaniem i interpretacją danych zmysłowych.

Uruchamianie tych procesów staje się konieczne wtedy, gdy informacja sensoryczna jest niepełna, np. gdy widzimy jakąś znaną osobę na zdjęciu w gazecie codziennej, w której jakość zdjęcia jest niska i tylko w połączeniu z nazwiskiem osoby jesteśmy w stanie rozpoznać na zdjęciu tę właśnie osobę.

Innym przykładem takiego procesu jest wyszukiwanie w tle ukrytych figur, co często jest możliwe tylko dzięki informacji o ich liczbie. Innym przykładem jest zjawisko stałości jasności. Wiemy z doświadczenia, że węgiel jest czarny a papier biały i nawet jeśli pod wpływem oświetlenia zmieniają one jasność i tak wiemy jakiego są koloru. Nasze doświadczenie wpływa więc na to, co przesyłają nam narządy zmysłów.

Zmiana perspektywy w sensie fizycznym modyfikuje to, co spostrzegamy (zależy z jakiego miejsca na coś patrzymy). Jest też zmiana perspektywy psychologicznej (spostrzeganie jest modyfikowane przez motywy i emocje).

W spostrzeganiu uczestniczą dwa rodzaje procesów:

1) Procesy dół-góra

Ujęcie oddolne - od bodźca drogami nerwowymi do wiedzy (empiryzm).

Odbiór danych sensorycznych przez receptory (czyli odbiorca informacji, narząd zmysłu – oko, ucho) i przesyłanie ich wyżej w celu wydobywania i analizy istotnych informacji nazywane jest PRZETWARZANIEM ODDOLNYM LUB WSTĘPUJĄCYM.

Procesy oddolne zajmują się elementarnym poziomem informacji i przekształcaniem konkretnych, fizycznych cech bodźców na kody fizjologiczne i ostatecznie na reprezentacje abstrakcyjne.

Inaczej: to odbiór informacji zmysłowych przez narządy zmysłowe, informacje te potem podlegają analizie na wyższych piętrach układu nerwowego (+analiza na poziomie kory mózgowej). Na tym najwyższym poziomie powstaje spostrzeżenie. Warunek spostrzeżenia i rozpoznania obiektu – możliwość zinterpretowania go za pomocą informacji zarejestrowanych wcześniej w pamięci.

2) Procesy góra-dół

Ujęcie odgórne lub ZSTĘPUJĄCE - od wiedzy do bodźca (aprioryzm).

Jest to proces przeciwstawny, działa w tym samym czasie co spostrzeganie oddolne. Biorą w nim udział nasze przeszłe doświadczenia, wiedza, oczekiwania, pamięć, motywacja, zaplecze kulturowe i język, dokonując interpretacji przedmiotu percepcji. W przetwarzaniu odgórnym wyższe procesy umysłowe wpływają na nasze rozumienie natury spostrzeganych obiektów i zdarzeń.

Pojawiają się wtedy, kiedy większą rolę w spostrzeganiu zaczynają odgrywać procesy pamięciowe, poszukujące i interpretujące dane zmysłowe. Warunek – informacja sensoryczna jest niepełna. Przykładem jest zjawisko stałości jasności.

- figury wieloznaczne – ciągle zmieniająca się interpretacja

- złudzenia – nie ma bodźca; widzimy coś, czego nie ma

- figury niemożliwe – korzystamy z konwencji, czyli z przyjętych w jakimś środowisku norm postępowania; zwyczaj.

Do góry