Ocena brak

Proces tworzenia się więzi społecznej

Autor /Norbert999 Dodano /04.01.2012

Proces tworzenia się więzi społecznej i mechanizmy towarzyszące temu procesowi jest równoznaczny z procesem tworzenia się społeczeństwa. śledzenie tego procesu jest oczywiście zabiegiem czysto analitycznym, w kt6rym nie można jednak przeciwstawić zdecydowanie subiektywnych czynników i elementów - elementom i czynnikom obiektywnym.

Do XVII i XVIII wieku przedstawiciele nauk społecznych byli przekonam, iż podstawą tworzenia społeczeństwa są dwa rodzaje organizacji: organizacja państwowa (rozumiana jako polityczna organizacja społeczeństwa) i organizacja kościelna (religijna).

Dopiero później zaczęto zwracać uwagę na to, iż o spójności wewnętrznej zbiorowości ludzkich decyduj ą przede wszystkim procesy spontaniczne, stanowiące również podstawą tworzenia się organizacji państwowych i religijnych. J. Szczepański zaznacza przy tym, iż "Socjologia jako odrębna nauka zaczęła się rozwijać właśnie wtedy, gdy zaczęto szukać praw rządzących tymi spontanicznymi procesami życia zbiorowego. Wśród tych zagadnień problem wewnętrznej spójności grup, problem utrzymywania się zbiorowości i trwania jako identycznych całości, mimo zmiany składu członków, utrzymywania norm, wzorów zachowań, wartości kulturowych itp. wysuwał się na czoło, jako podstawowy6.

Powstaje zatem pytanie jakie podstawowe elementy składają się na proces tworzenia i podtrzymywania więzi. Wspomniany już J. Szczepański stwierdza, iż pierwszym, najprostszym elementem jest styczność przestrzenna między jednostkami, która może mieć zarówno charakter bezpośredni, jak i pośredni (poprzez informację w środkach masowego przekazu). Możemy ją określić jako akt"(...) spostrzeżenia innego osobnika lub uświadomienia sobie jego istnienia w przestrzeni, w której przebiega działalność człowieka. Jej podstawowym składnikiem jest zdanie sobie sprawy z istnienia innych ludzi w tej przestrzeni i spostrzeżenia ich cech7. Styczność przestrzenna nie musi oczywiście prowadzić do pojawienia się dalszych etapów rozwoju więzi, zwłaszcza wtedy, gdy ma ona zupełnie przelotny i przypadkowy charakter (styczność przestrzenna w środkach komunikacji miejskiej, w sklepach, kinach czy teatrach).

Styczność przestrzenna przerodzić się może w styczność i łączność psychiczną. Ma to miejsce wtedy, gdy wystąpi zainteresowanie drugą osobą z punktu widzenia bardzo różnych, zarówno świadomych jak i nieświadomych potrzeb (ekonomicznych, społecznych, emocjonalnych itd.). Zainteresowanie to może być zarówno jednostronne jak i dwustronne, stanowiące bardziej pewną podstawę do rozwoju więzi społecznej. Styczność psychiczną tworzą więc wzajemne zainteresowania (może mieć ona zarówno charakter bezpośredni jak i pośredni), które niekoniecznie muszą wiązać się z rozwojem pozytywnych emocji i postaw. Styczność psychiczna przekształcić się może w łączność psychiczną prowadzącą do rozwoju wzajemnych sympatii, przywiązania itp. Nie jest to jednak warunek konieczny do pojawienia się następnego elementu więzi, tj. styczności społecznej, w której występuje nie tylko element zainteresowania ale również podejmowania określonych czynności.

Styczności społeczne są to pewne układy, złożone przynajmniej z dwóch osób oraz pewnej wartości, która jest przedmiotem tej styczności, a także pewne czynności dotyczące tej wartości. Styczności społeczne stanowią w istotny sposób o charakterze grupy, ponieważ mają one bardzo różnorodną treść i formę. Stąd też wydziela się kilka podstawowych, dychotomicznie (dwudzielnie) ujętych rodzajów styczności:

a) przelotne (pytanie na ulicy o drogę, godzinę) i trwałe (kupowanie gazety u tego samego kioskarza),

b) publiczne i prywatne (student składający egzamin przed wykładowcą i np. ten sam student proszący kolegę o pożyczenie książki),

c) rzeczowe i osobiste (np. kupienie akcji w biurze maklerskim i pomoc kolegi w przygotowaniu się do egzaminu),

d) pośrednie i bezpośrednie (np. wysłuchanie czyjegoś wystąpienia w telewizji i wszelkie

czynności wykonywane przez co najmniej dwóch partnerów na zasadzie face - to - face czyli" twarzą w twarz").

Grupując powyższe pary w szersze układy możemy przy ich pomocy określić charakter powstającej więzi społecznej. Tak więc dominacja styczności społecznych o charakterze przelotnym, publicznym, rzeczowym i pośrednim typowa jest nie tylko dla określonych zbiorowości rozpatrywanych w perspektywie makrostrukturalnej (łącznie z tzw. społeczeństwem masowym) ale również może odnosić się do poszczególnych jednostek, uczestników "samotnego tłumu".

Dalszy element konstytuujący więź społeczną to interakcje czyli inaczej wzajemne oddziaływanie na siebie jednostek. Jak się podkreśla, interakcja ta może mieć zarówno charakter bezpośredni (intencjonalny) i wynikać z subiektywnych zamierzeń, jak i pośredni, oparty na symbolach i uczestnictwie jednostek (w sposób zapośredniczony) w szerszych zbiorowościach (bez subiektywnych zamierzeń).

Wzajemne oddziaływania są "(...) systematycznym, trwałym -wykonywaniem działań skierowanych na wywołanie u partnera określonej reakcji, przy czym reakcja ta z kolei wywołuje nowe działania pierwszego osobnika. "9 Stąd też uznaje sieje za podstawowy składnik zjawisk i procesów zachodzących w określonej zbiorowości. Dotyczy to zarówno procesów podporządkowania jak i dominacji, współpracy i konfliktów między jednostkami czy grupami społecznymi.

Zarazem jednak wzajemne oddziaływania przebiegają wedle stałych zasad i wzorów postępowania nie tylko zrozumiałych dla osób na które chcemy oddziaływać ale również przez nich akceptowanych i mieszczących się w szerszych zasadach postępowania, opanowanych w procesie socjalizacji. W analizie wzajemnych oddziaływań uczestników interakcji szczególną uwagę zwraca się na metody działań społecznych, mające prowadzić do osiągnięcia zakładanego celu. F. Znaniecki a za nim wielu innych polskich socjologów uważa, iż wszelkie metody działań społecznych, występujące we współczesnych nam społeczeństwach są pochodnymi dwóch podstawowych metod: metody negatywnego przymusu (nakazu i zakazu) i pozytywnego nakłonienia (perswazji, czyli przekonywania). W procesie interakcji istotną rolę odgrywają nie tylko metody działania ale również same narzędzia tego działania, które określa się mianem wzorów działań społecznych. Wzory te, stanowią jasne dla obydwu stron interakcji "przepisy" stosowania różnych metod działań społecznych (podporządkowywania, nakłaniania do współpracy, wyrażania buntu itp.) mają charakter czysto kulturowy, a więc różnią się bardzo w zależności od społeczeństwa (np. potakiwanie głową w jednym społeczeństwie jest wyrazem zgody, potwierdzenia w innym zaś wyrazem zaprzeczenia)

Jak już wspominaliśmy, wszystkie wzory działań jednostki przyswajają sobie w toku socjalizacji, zarówno pierwotnej jak i wtórnej. Jednakże poszczególne zbiorowości mogą także wytwarzać swoje własne wzory działania, które choć są zwykłymi replikami wzorów przyjętych w szerszych zbiorowościach, mogą być stosowane do sytuacji i zadań charakterystycznych tylko dla tej jednej zbiorowości.

Wzajemne oddziaływania prowadzące do modyfikowania zachowań, postaw, systemów wartości zarówno w wymiarze jednostkowym jak i grupowym są trwałym elementem więzi społecznej, stanowiącym podstawę do rozwoju jej następnego elementu -stosunków społecznych. Stosunki społeczne odnoszą się do tych wszystkich oddziaływań partnera na partnera, które są względnie uregulowane nie tylko poprzez określone wzory działań społecznych ale również poprzez określoną płaszczyznę, na której te oddziaływania przebiegają. J. Szczepański definiując stosunki społeczne, które mówiąc ogólnie porządkują, systematyzują i organizuj ą życie społeczne w pewną całość pisze, iż stanowią one "(...) pewien układ zawierający następujące elementy: dwóch partnerów (jednostki i grupy), jakiś łącznik czyli przedmiot, postawa, interes, sytuacją, która stanowi "platformą" tego stosunku, dalej pewien układ powinności i obowiązków czyli unormowanych czynności, które partnerzy powinni wobec siebie wykonywać. Stąd też można mówić o stosunkach koleżeńskich, przyjacielskich, politycznych, stosunkach pracy. Znaczna część stosunków społecznych przybiera postać zależności społecznych (np. stosunki między władzą a obywatelami, przełożonymi a podwładnymi itd.), wymikajacych ze świadomych oddziaływań ludzi na siebie w ramach określonej grupy społecznej. Mimo różnorodności podejść do definiowania tego pojęcia występującego nie tylko w języku potocznym ale i w wielu dyscyplinach naukowych, możemy przyjąć, iż zajeżność^połeczna z perspektywy więzi społecznej oznacza przede wszystkim dysponowanie zespołem środków (przemocy, prawnych, moralnych, religijnych, magicznych, emocjonalnych) zapewniających asymetryczny przebieg stosunków społecznych. Mogą to być stosunki podporządkowania, nakłaniania, wymuszania czy dominowania.

Proces kształtowania więzi społecznej nie kończy się na stosunkach i zależnościach społecznych, choć to one właśnie w sposób wyraźny decydując trwałości i ciągłości określonej zbiorowości. Ważnym elementem tego procesu są instytucje społeczne, które są określonymi sposobami utrwalania zasad, wedle których przebiegają stosunki społeczne, zwłaszcza zasad wyprowadzanych z określonych norm i wartości. Tym samym instytucje społeczne stanowią istotny składnik następnego elementu - kontroli społecznej/Przy czym rozumienie instytucji społecznych jest w analizie więzi społecznej nieco inne niż w potocznym odczuciu^Przede wszystkim wskazać można na cztery podstawowe znaczenia, w jakich to pojęcie w socjologu występuje:

a) instytucje jako zespoły ludzi powołane do realizacji zadań ważnych dla danej zbiorowości (np. rada gminy),

b) instytucje jako zespoły czynności wykonywane przez niektórych członków grupy w jej imieniu (uprawnienia i możliwości działania w imieniu grupy - np. starostowie),

c) instytucje jako dobra materialne i środki działania pozwalające i umożliwiające wskazanym członkom grupy publiczne wykonywanie zadań regulujących funkcjonowanie grupy i zaspokajanie jej potrzeb (budżet, fax itp.),

d) instytucje jako istotne role społeczne niektórych członków grupy''.

Tak więc niezależnie od różnic w sposobach ujmowania możemy powiedzieć, iż instytucje społeczne są "(...) zespołami urządzeń, w których wybrani członkowie grup otrzymują uprawnienia do -wykonywania czynności określonych publicznie i impersonalne, dla zaspokojenia potrzeb jednostkowych i grupowych i dla regulowania zachowań innych członków grupy"12. Z definicji tej wynika, iż w każdej zbiorowości funkcjonuje bardzo wiele instytucji, które badacze próbują poklasyfikować. Najbardziej ogólny podział instytucji społecznych to podział na instytucje formalne i nieformalne. Instytucja formalna to zbiorowość zorganizowana i funkcjonująca wedle reguł formalnych, przewidzianych prawem:

szkoła, zakład przemysłowy, partia polityczna, szpital, wyższa uczelnia. Instytucje formalne dość często określane są mianem organizacja które utworzone zostały do realizacji ściśle określonych celów. Instytucje te są na ogół dużymi zbiorowościami, wewnętrznie zróżnicowanymi i ustrukturalizowanymi, o różnym stopniu otwartości na wpływy otoczenia społecznego (innych zbiorowości społecznych). Szczególnym przykładem instytucji formalnych są tzw. instytucje totalne (nazwa nadana przez E. Goffmana)13 - więzienia, klasztory, szpitale psychiatryczne, koszary, domy opieki, obozy koncentracyjne - których wspólną cechą jest właśnie izolacja od świata zewnętrznego i wszechogarniająca kontrola społeczna nad członkami, posługująca się często środkami przymusu.

Instytucje nieformalne to takie instytucje, których funkcjonowanie nie zostało ujęte w żadnych sformalizowanych przepisach, zaakceptowanych przez szersze zbiorowości. Z tego też względu instytucją nieformalną może być zarówno banda chłopców bawiąca się na podwórku, która ma swego wybranego przywódcę jak i międzynarodowa mafia o bardzo złożonej, wewnętrznej strukturze. Instytucje nieformahie dysponują wobec swoich członków bardzo szerokim repertuarem środków skłaniających ich do postaw i zachowań zgodnych z oczekiwaniami. Niekiedy zaś skuteczność czy rygoryzm instytucji nieformalnej jest większy niż formalnej. Warto również podkreślić, iż bardzo wiele instytucji formalnych (organizacyjnych) nie zaspokaja wielu potrzeb swoich członków. Wtedy to w ramach albo obok takiej instytucji jej członkowie tworzą własne normy i wzory postępowania - instytucję nieformalną. W niektórych instytucjach totalnych przybiera to często postać tzw. drugiego tycia, które będąc instytucją nieformalną wymierzone jest przeciwko organizacji formalnej.

Klasyfikując instytucje według funkcji pełnionych w zbiorowościach (kryterium merytoryczne) wyróżnić możemy: instytucje ekonomiczne, polityczne, wychowawcze, kulturalne i socjalne (w tym tzw. instytucje ceremonialne (określenie użyte przez H. Spencera), dotyczące niesformalizowanych sposobów obchodzenia uroczystości, wzajemnych odnoszeń się do siebie), religijne. Z tej krótkiej charakterystyki wynika, iż instytucje •potoczne tym się przede wszystkim różnią od wcześniejszych elementów więzi społecznej, iż mają charakter zewnętrzny wobec jednostki, nie stanowią wartości zintemalizowanych przez jednostkę. Stąd też istotnym dla przebiegu życia jest sposób ułożenia instytucji w pewien spójny system, który w miarę bezkonfliktowo i elastyczne przyczyniać się będzie do realizacji określonych celów i zadań poszczególnych zbiorowości.

Wspomnieliśmy na początku, iż instytucje społeczne zarówno formalne jak i nieformalne pełnią również funkcję kontroli nad swymi członkami. Kontrola społeczna jest tym elementem więzi społecznej, który powoduje, iż przebieg życia społecznego jest w miarę uporządkowany, zaś jego uczestnicy mogą nawzajem przewidywać i oczekiwać określonych, wzajemnych zachowań. Samo pojęcie kontroli społecznej wprowadził w 1901 r. amerykański socjolog E. A. Ross. Ma ono nieco inne znaczenie niż potoczne w języku polskim Sprawdzenie; odnosi się ono również do procesów i sytuacji kierowania, regulowania, sterowania czy nadzoru. Oczywiście nie wszystkie sfery ludzkiej aktywności i działań jednostek poddawane są nadzorowi społecznemu. W zależności od typu społeczeństwa i jego wewnętrznej strukturalizacji każdy człowiek posiada szerszy lub węższy zakres prywatności. Na ogół jednak nie odnosi się ona do zachowań i postaw ważnych w swych skutkach dla poszczególnych zbiorowości. Zachowania i werbalizowane postawy, które nie są społecznie akceptowane spotykają się z określonym rodzajem sankcji społecznych, stanowiących istotny element kontroli społecznej. Jak stwierdza J. Szczepański "Każda grupa, każda zbiorowość społeczna rozwija szereg miar, sugestii, sposobów przekonywania, nakazów i zakazów, system perswazji i nacisku, sankcji aż do przymusu fizycznego włącznie, system sposobów wyrażania uznania, wyróżniania, nagród dzięki któremu doprowadza zachowania jednostek i podgrup do zgodności z przyjętymi wzorami działania, do respektowania kryteriów wartości, słowem przy pomocy którego kształtuje konformizm członków.

Można zatem przyjąć, iż w skład kontroli społecznej wchodzą zarówno wzory zachowań (role społeczne), mechanizmy przekazywania ich jednostce (mechanizmy uczenia się poprzez system kar i nagród, naśladownictwa czy identyfikacji) jak i normy i wartości, określające nakazy i zakazy a ujęte w takie instytucje jak moralność, prawo czy religia. Normy i wartości by stały się regulatorami naszych zachowań muszą być w znacznym stopniu zintemalizowane, czemu z kolei służą mechanizmy konformizowania jednostek. Przy czym w uzasadnieniu norm zbiorowość wprowadzająca jednostkę w życie społeczne odwohije się bądź to do tradycji i doświadczenia, do słuszności wpajanych norm, bądź też do reguły prawnej ("bo tak stanowi prawo"). Normy te są więc bardzo różne, różną też mają siłę oddziaływania. To co je jednak łączy, to ich funkcjonalność wobec określonych zbiorowości społecznych, zmiennych w czasie i przestrzeni a jednak ciągle zachowujących swą tożsamość.

Z tego też powodu mówi się o tzw. relatywizmie systemu normatywnego jak i absolutyzowaniu norm społecznych, o skłonności do narzucania norm i zasad innym. Przewaga jednej z tych postaw zależy przede wszystkim od charakteru i treści więzi społecznej.

Niektórzy autorzy definiując pojęcie kontroli społecznej eksponują zresztą przede wszystkim czynnik normatywny, pisząc, iż "Kontrola społeczna to zespół czynników kształ­tujących zachowanie jednostki w sposób społecznie pożądany. Czynniki te występują w dwóch aspektach - statycznym i dynamicznym. Aspekt statyczny - to społeczny system normatywny przedstawiający wzorzec zachowań wymaganych. Aspekt dynamiczny - to społeczne oddziaływanie represyjne i prewencyjne, podjęte w wyniku stwierdzenia rozbieżności między aktualnym lub prawdopodobnym zachowaniem jednostki a wymaganiami systemu normatywnego oddziaływania zmierzające do usunięcia lub zmniejszenia tej rozbieżności.

Biorąc zaś pod uwagę fakt, iż system normatywny może być albo zinternalizowany przez jednostkę albo też wyegzekwowany przez instytucje społeczne, J. Szczepański w zespole środków kontroli społecznej wyróżnia dwa jak gdyby rodzaje mechanizmów: mechanizmy psychospołeczne i materialna - społeczne. Pierwsze z nich odnoszą się do procesów internalizacji norm i wartości, które powodują, iż kontrola społeczna ma charakter "wewnętrzny", oznaczający przymus moralny ("społeczeństwo wewnątrz nas"), drugie zaś odnoszą się do stosowania przez instytucje określonego przymusu i mają charakter "zewnętrzny" wobec jednostki. Psychospołeczne mechanizmy kontroli społecznej odnoszą się nic tylko do zinternalizowanych przez jednostkę norm i wartości ale również do potrzeb bezpieczeństwa i uznania, które każda jednostka pragnie zrealizować, ponieważ zapewnia to jej wewnętrzną równowagę psychiczną. Potrzeby te zaś mogą być zrealizowane przede wszystkim poprzez zachowania zgodne z oczekiwaniami zbiorowości w której uczestniczy.

Specjalnym rodzajem mechanizmów kontroli społecznej nad jednostką, mieszczących się, jak to podkreśla J. Szczepański, na pograniczu mechanizmów psychospołecznych i materialne - społecznych ss^zwyczaje i obyczaje. Zwyczaje są uwzorowanymi sposobami zachowań jednostkowych lub grupowych w sytuacjach, które nie wywołują negatywnych reakcji otoczenia społecznego, a które oparte są bądź to na tradycji, na dawnych obrzędach religijnych, bądź też na indywidualnych nawykach. Zaliczyć możemy do nich zarówno zwyczaj specjalnego ubierania się, późnego wstawania, przygotowywania choinki na Święta Bożego Narodzenia, jak zwyczaje wypracowywane przez grupę i tylko dla niej charakterystyczne (np. zwyczaj grupy studenckiej polegający na chodzeniu po każdym kolokwium do wesołego miasteczka). Obyczaj zaś to "(...) ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny moralne i którego naruszenie -wywołuje sankcje negatywne. Obyczaj zakłada już wyraźnie pewien przymus w uznawaniu wartości grupowych i przymus w takim definia\vaniu sytuacji, które prowadzi do zachowań pożądanych z punktu widzenia grupy.

Ze względu na fakt, iż obyczaje odnoszą się do wartości uznawanych przez grupę i mających istotny wpływ na funkcjonowanie grupy, obwarowane są one sankcjami moralnymi. Do obyczajów zaliczyć możemy poszanowanie cudzego cierpienia, podstawowe symbole grupy, szacunek dla wykładowców itp.). Ich nieprzestrzeganie wywołuje reakcje ze strony grupy, które określa się mianem sankcji społecznych.

Sankcje społeczne definiuje się zazwyczaj jako reakcje grupy na zachowania się jej członków w sytuacjach społecznie ważnych. Siąd też termin ten ma o wiele szerszy zakres pojęciowy niż ten używany w języku potocznym czy nawet prawniczym. Sankcją społeczną będzie zatem pochwała wykładowcy skierowana do studenta za dobre przygotowanie do egzaminu, wpisanie pozytywnej oceny do indeksu jak i krytyka za złe przygotowanie czy wpisanie negatywnej oceny. Powyższy przykład sugeruje, iż sankcje możemy podzielić na:

negatywne (czyli kary) {pozytywne (czyli nagrody). Oczywiście nie przyznanie oczekiwanej nagrody odbierane bywa zazwyczaj jako sankcja negatywna (kara). Wymienione dwa rodzaje sankcji można również poddać dalszej klasyfikacji na sankcje formalne lub nieformalne. Sankcje formalne pochodzą od instytucji sformalizowanych, takich jak instytucje państwowe, partyjne, ekonomiczne. Sankcje nieformalne są "(...) reakcjami opinii publicznej, kręgów koleżeńskich, sąsiedzkich, grup rówieśników i znajdują swój wyraz w działaniach instytucji nieformalnych"18. Skuteczność tych sankcji może być niekiedy większa niż sankcji formalnych; zwłaszcza wtedy, gdy instytucje formalne nie cieszą się uznaniem zbiorowości.

Sankcje społeczne można również poklasyfikować ze względu na kryterium treści nacisku, wywieranego przez grupę społeczną na jednostkę. Zgodnie z tym kryterium wydzielić możemy:

a) Sankcje etyczne, odnoszące się do zachowań ocenianych jako moralne lub niemoralne. Przy uruchamianiu tego typu sankcji zbiorowość ocenia czyjeś zachowanie według takich kryteriów jak dobro i zło, słuszność, sprawiedliwość (tzw. zasada miary sprawiedliwej). Sankcje etyczne opierają się na normach moralnych, które choć są wtórne wobec norm społecznych są również wytworem grupy i grupy też dotyczą (wraz z jej członkami). Społeczny charakter norm moralnych wynika z warunków, które w istotny sposób wpływają na ich wystąpienie oraz samą treść normy.

Normy moralne, co szczególnie mocno podkreśla M. Ossowska, są uzasadnione poprzez pełnienie określonych funkcji społecznych, zaś ich przestrzeganie "(...) jest dla współżycia pożyteczne, a naruszenie - szkodliwe"'9. Normy moralne bardzo trudno odróżnić od norm religijnych i prawnych. Generalnie jednak sankcje społeczne wyprowadzane z tych norm mają charakter sankcji nieformalnych skojarzonych z opinią publiczną. Wśród norm moralnych związanych z funkcjonowaniem życia społecznego M. Ossowska wyróżnia normy odnoszące się do obrony biologicznego istnienia, do realizacji potrzeby zaufania i sprawiedliwości, normy związane ze współżyciem i organizacją życia zbiorowego oraz normy wyprowadzane z zasady wzajemności i pomocy, które stanowią podstawową przesłankę do rozwiązywania konfliktów społecznych20.

b) Sankcje religijne, czyli sankcje przewidziane przez system dogmatów i wierzeń danej religii za przestrzeganie lub naruszanie jej nakazów lub zakazów (od zbawienia wiecznego począwszy po wieczne potępienie). Sankcje religijne wobec konkretnych zachowań (a nawet powstrzymywania się od zachowań) jednostkowych związanych z realizacją religijnych norm odnoszą się faktycznie do norm, które również określają stosunki zachodzące między ludźmi. Stąd też sankcje religijne dotyczą przede wszystkim norm moralnych, których złamanie jest zarówno grzechem wobec Boga jak i przekroczeniem normy społecznej.

Normy i sankcje religijne maja jednak wobec norm moralnych charakter pośredni. Zaś sam "Wpływ religii na społeczeństwa jest dlatego tak silny, że dotyczy zarówno światopoglądu oraz moralności wiernych, jak też funkcjonowania organizacji kościoła, oddziaływującego na inne organizacje i instytucje. Regulowanie zachowań przez religię zależy od zakorzenienia religijnych norm w życiu codziennym zbiorowości oraz od przeniknięcia wzorów i norm społecznych wskazaniami religii. Nie zawsze występuje tu zgodność. Religijność Polaków manifestuje się silniej w sferze ceremonii i obyczajów niż w sferze filozofii i przeżywania świętości. Kontrola zachowań niewiele jednak na tym traci"21.

c/ Sankcje prawne, czyli sankcje przez przepisy prawne, mają na ogól charakter negatywny zaś specyfika formalnej normy prawnej polega na zobowiązaniu należnym komuś drugiemu. Stąd też prawo orzeka raczej o tym jakie zachowania są negatywne niż jakie są zalecane. Powszechnie podkreśla się, iż przepisy i normy prawne odgrywają bardzo ważną rolę wówczas, gdy w społeczeństwie nie ma zgody co do porządku aksjonormatywnego, a więc nie ma powszechnie akceptowanego systemu wartości i norm społecznych. Z drugiej jednak strony skuteczność i akceptacja stosowania sankcji prawnych są tym większe, im większa jest zgodność normy prawnej z innymi normami społecznymi. Wtedy też w sposób wyraźny zaznacza się socjalizacyjna (a zwłaszcza wychowawcza) i motywacyjna funkcja prawa. Oczywiście przy założeniu, iż istnieje również wyraźna akceptacja określonych treści i ostrości sankcji prawnych.

d/ Sankcje satyryczne, czyli sankcje stosowane najczęściej przez opinię publiczną i instytucje nieformalne pod adresem zachowań jednostki, traktowanych jako śmieszne, niepoważne czy wręcz komiczne. Ze względu na swoją funkcję są sankcjami negatywnymi o szczególnej dotkliwości, ponieważ poniżanie i wyszydzanie jest bardzo często odbierane przez jednostki jako coś gorszego niż formalna sankcja negatywna o charakterze prawnym.

Sankcje formalne i nieformalne, pozytywne i negatywne mieszczą się w materialne -społecznych mechanizmach kontroli społecznej. "Zaczynają one działać tam, gdzie kontrola zinternalizowana staje się nieskuteczna, gdy jednostka traci poczucie wewnętrzne co jest a co nie jest dopuszczalne i musi być w interesie grupy przywołana "do porządku"22.

System kontroli społecznej oparty na sankcjach oraz na zinternalizowanych normach i wartościach powoduje zatem, iż "(...) styczności społeczne, wzajemne oddziaływania i stosunki społeczne przebiegają w ramach ustalonych przez zbiorowość, że działania i czyny odchylające się od normy, "nienormalne" podlegają ocenie, kwalifikacji, represji lub opiece lekarskiej i izolacji. Tak więc role społeczne wykonywane są "prawidłowo", z odchyleniami dopuszczalnymi jako indywidualne "interpretacje"23.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na dychotomiczną klasyfikację środków kontroli społecznej, sformułowanej przez S. Eitzena, który dowodzi, iż kontrola społeczna w szczególny sposób dotyczy tych, którzy norm nie przestrzegają. S. Eitzen wyróżnia środki ideologiczne i bezpośrednie.

Do środków ideologicznych zalicza te, które wiążą się z zabiegami propagującymi określone wartości i zasady postępowania (środki masowego przekazu, szkoła, rodzina, instytucje sportowe), zaś do środków bezpośrednich te, które polegaj ą na karaniu lub neutralizowaniu jednostek lub grup zachowujących się wbrew obowiązującym normom. Do tych jednostek i grup społeczeństwa amerykańskiego zalicza cytowany autor biednych, chorych umysłowo, politycznych dysydentów i przestępców. Kontrola społeczna nad tymi kategoriami sprawowana jest przez instytucje pomocy społecznej, służbę zdrowia, system sądowniczy, więzienia a także m. in. poprzez system podatkowy, ewidencjonowania ludności w związku z zatrudnieniem itp.

Ostatnim elementem dopełniającym proces tworzenia więzi społecznej jest organizacja społeczna. Na samym początku należałoby jednak zaznaczyć, iż pojęcia organizacja społeczna nie należy utożsamiać z terminem organizacja, o którym wcześniej już pisaliśmy przy omawianiu instytucji społecznych i który oznacza zbiorowość, grupę o charakterze formalnym (np. przedsiębiorstwo), zmierzającą do osiągnięcia przyjętych celów w sposób zorganizowany. I choć tak zdefiniowane organizacje są typowymi instytucjami o charakterze zrzeszeniowym, występującymi we współczesnych, rozwiniętych społeczeństwach to jednak nie wyczerpują one znaczenia pojęcia organizacja społeczna.

Mieszczą się jeszcze w nim również wszelkie sposoby zarządzania i kierowania ludźmi różnymi środkami działania, sposoby koordynowania czynności, sprawdzania ich efektów itp. (np. organizacja pracy, organizacja wypoczynku itp.) oraz wszelkie, spontanicznie wytwarzane (np. w grupach pierwotnych) sposoby realizacji często zmiennych w czasie celów grupowych. Stąd też możemy powiedzieć za J. Szczepańskim, iż"(...) organizacja społeczna dowolnej zbiorowości to taki układ wzorów zachowań, instytucji, ról społecznych, środków kontroli społecznej, który zapewnia współżycie członków zbiorowości, przystosowuje ich dążenia i działania w procesie zaspokajania potrzeb i rozwiązuje problemy i konflikty wynikające w toku współżycia.

Organizacja społeczna będąc zespołem środków regulujących zachowania, dążenia i aspiracje członków grupy przyczynia się przede wszystkim do zapewnienia ładu społecznego, występującego zarówno w instytucjach formalnych jak i nieformalnych. Ład ten (nazywany bardzo często porządkiem społecznym) ma oczywiście swój wymiar statyczny jak i dynamiczny, stabilizacyjny i rozwojowy.

Od wzajemnego ułożenia wszystkich omówionych tutaj elementów więzi zależy, czy zmiany i innowacje prowadzą do procesów dezorganizacji czy też do tworzenia nowych jakości życia społecznego. Oczywistym bowiem jest fakt, iż aby jakakolwiek zbiorowość mogła trwać i rozwijać się "(...) musi posiadać więź powodująca jej wewnętrzną spójność, zapewniającą zaspokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec całości, przeciwstawianie się innym zbiorowością lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana"26. W zależności jednak od charakteru i struktury zbiorowości inna jest treść więzi społecznej, co z kolei wpływa na skłonność czy podatność tych zbiorowości na wszelkie zmiany pochodzące z zewnątrz bądź też wprowadzone przez jej członków. W związku z tym koniecznym jest dokonanie choćby w bardzo ogólny sposób, próby typologizacji tej więzi.

Podobne prace

Do góry