Ocena brak

Proces socjalizacji i jego znaczenie

Autor /Norbert999 Dodano /04.01.2012

Człowiek jest istotą społeczną, ukształtowaną przez kulturę w procesie socjalizacji. Efektem procesu socjalizacji są określone cechy osobowości, postawy, poglądy, respekt dla norm i wartości powszechnie akceptowanych. Takie spojrzenie na człowieka implikuje określone rozumienie osobowości, które kładzie szczególny nacisk na wpływ czynników socjogennych. Osobowość człowieka można rozpatrywać z punktu widzenia jej elemen­tarnych składników.

Jeden z nich stanowi biologiczne wyposażenie człowie­ka. Do cech biogennych zalicza się płeć, wzrost, budowę ciała, jego właści­wości fizjologiczne itd. Przez wiele lat socjologowie nie przypisywali tym czynnikom istotnego znaczenia dla wyjaśnienia różnic w zachowaniach ludz­kich. Obecnie czynniki biogenne brane są również pod uwagę z punktu wi­dzenia ich wpływu na życie społeczne. Czynnik biogenny jest brany pod uwagę na przykład w analizie ról społecznych, możliwości ich odgrywania, w dyskusjach wokół rasizmu. Drugim składnikiem tworzącym osobowość człowieka są elementy psychogenne, do których zalicza się pamięć, wolę, wyobraźnię, inteli­gencję, spostrzegawczość, temperament. Jak podkreśla R. Linton1, do dzisiaj dokładnie jeszcze nie zbadano, czy na przykład temperament nale­ży do cech wrodzonych człowieka (zdeterminowanych biologicznie), czy raczej jest rezultatem wpływu otoczenia.

Wielu badaczy traktuje tempera­ment jako wypadkową interakcji czynników wrodzonych i środowiskowych. Kształtowany z wiekiem i rozwojem osobowości temperament może ulec zmianie w wyniku silnych bądź długotrwałych oddziaływań tzw. czynników stresowych, jak np. długotrwałej choroby, odniesienia ciężkiego urazu fizycz nego lub psychicznego, sposobu odżywiania się, hałasu czy też warunków mieszkaniowych. Zarówno czynniki biogenne, jak i psychogenne nie są decydujące dla zachowań ludzkich, albowiem są one modyfikowane w procesie socjalizacji3. Większość socjologów uważa, iż to socjogenne elementy osobowości sta­nowią podstawę różnicowania się zachowań człowieka w społeczeństwie. Za J. Szczepańskim możemy wyróżnić podstawowe socjogenne elementy osobowości: kulturowy ideał osobowości, role społeczne, jaźń subiekty­wną i odzwierciedloną.

Człowiek rodzi się w rodzinie jako istota biologiczna, dopiero pod wpły­wem kultury danego społeczeństwa staje się istotą społeczną. Od pierwszej chwili po narodzeniu jednostka znajduje się pod silnym wpływem istniejących przedmiotów, poglądów, wierzeń, ustalonych sposobów zachowania, ideałów. Kultura jest dla człowieka czymś zewnętrznym, czymś czego powinien się „nauczyć", aby móc funkcjonować w określonym społeczeństwie. Zatem to, co w nim wrodzone, również zostaje poddane procesowi uspołecznienia. Proces, który wprowadza jednostkę w życie społeczne, uczy ją zachowa­nia i porozumiewania się według ustalonych wzorów, zwie się procesem socjalizacji.

W procesie socjalizacji człowiek uczy się panowania nad popędami i potrzebami, a także zaspokajania ich w sposób przyjęty w danym społe­czeństwie. Większość osób badających motywacje ludzkich zachowań uzna­je, że stan braku, odczuwany jako potrzeba, stanowi wynik z jednej strony wymogów tkwiących w strukturze biopsychicznej jednostki, z drugiej zaś oddziaływania środowiska, w którym owa jednostka funkcjonuje5. Można przy tym zauważyć, iż nawet potrzeby wrodzone człowieka (zwane popęda­mi), a przede wszystkim możliwości i sposoby ich zaspokajania, uwarunko­wane są społecznie, czyli zależą od kultury danego społeczeństwa. Pozosta­łe potrzeby (tzw. socjogenne) uaktywniają się w trakcie rozwoju osobniczego człowieka w wyniku oddziaływania społecznego6. Efektem oddziaływania środowiska społecznego jest nauka zachowań zgodnych z ogólnie przyjętymi normami społecznymi i według określo­nych wzorów.

Poprzez naukę wyznaczonych przez kulturę wzorów zachowania, czyli reakcji na określone sytuacje, człowiek przystosowuje się do społeczeństwa. Wzór kulturowy określa sposób zachowania uznany w da­nej grupie, co więcej dopuszczalny i skuteczny w określonej sytuacji7. Te ustalone wzory postępowania stanowią dla człowieka schematy działania, z którymi identyfikuje się często w takim stopniu, iż w pewnym momencie za­czyna je traktować jako naturalne (sposoby zakupów, załatwiania spraw w urzędzie, spotkania towarzyskie, wizyta u lekarza, zachowanie wobec płci przeciwnej itp.). Owe wzory zachowań zostają przez człowieka zinternalizo-wane. Internalizacja stanowi bowiem podstawowy mechanizm przejmowania w procesie socjalizacji wzorów zachowań, norm i wartości, tworzonych przez daną kulturę8.

Socjalizacja ma również ogromne znaczenie w kształtowaniu systemu wartości i hierarchii potrzeb, które wyznaczają aspiracje człowieka, czyli dążenia do tego, aby osiągać pewne dobra, uczucia czy cechy (być dobrym, mieć dużo pieniędzy, mieć dobrą pracę, być kochanym, mieć władzę itd.). W każdej grupie istnieje określona hierarchia wartości, która przejawia się w przypisywaniu wartościom różnego znaczenia. Rodzina jest grupą, w któ­rej dziecko po raz pierwszy styka się z określonym systemem wartości.

Nie­które wartości wynikają przede wszystkim ze specyfiki określonej grupy, do której przynależy jednostka (inaczej może postrzegać hierarchię wartości robotnik, rolnik czy pracownik umysłowy; istnieją różnice pomiędzy tym, do czego dąży człowiek młody, a tym, do czego zmierza osoba dorosła itd.). Przyjęcie określonego systemu wartości może jednakże zależeć nie tylko od grupy, do której jednostka należy, ale również od grupy, do której jednostka chciałaby należeć - tzw. aspiracyjna grupa odniesienia. Hierarchia wartości, przekazywana w procesie socjalizacji, w dużej mierze zależy od systemu społecznego, ekonomicznego i politycznego danego społeczeństwa. Zmiana ustroju, która dokonuje się w Polsce od 1989 r. jest tego ewidentnym przykładem.

W okresie „realnego socjalizmu" ideologia i propaganda wpajały młodemu człowiekowi przede wszystkim szacunek dla własności państwowej, sukces ekonomiczny traktowały zaś jako podejrzany. W momencie zmian ustrojowych dawne wartości straciły na znaczeniu. Obe­cnie postuluje się poszanowanie własności prywatnej, a osobisty sukces traktuje się jako rezultat postawy aktywnej i twórczej. W pierwszych latach swego życia człowiek zdobywa podstawowe wiado­mości na temat rzeczywistości i samego siebie. Ta wiedza, na przez całe życie, prowadzi człowieka do określonego sposobu pojmowa­nia celu i sensu istnienia, w konsekwencji do przyjmowania i modyfikowania określonego systemu wartości. Proces socjalizacji powoduje zinternalizowanie niektórych wartości przez jednostkę w taki sposób, że zostają one wbudowane w jego osobowość.

Człowiek dąży do realizacji owych wartości, tak jakby były dla niego czymś naturalnym, czymś, co stanowi o jego tożsamości. O systemie wartości człowieka przesądza więc dominują­cy obraz rzeczywistości i samego siebie, a więc to, co zostało przez niego uznane za naturalne, oczywiste, słuszne. W procesie socjalizacji jednostka uczy się również odgrywania ról spo­łecznych. Oznacza to, że zdobywa umiejętność spełniania oczekiwań innych oraz przystosowywania swojego zachowania do postępowania innych ludzi. Dzięki socjalizacji człowiek zdobywa zatem podstawowe umiejętności potrzebne mu do funkcjonowania w danej społeczności, czego rezulta­tem staje się sprawność podejmowania przez jednostkę różnego rodzaju działań społecznych; funkcjonowanie w świecie instytucji (szkoła, kościół, prawo, rynek, mass media, organizacje społeczne, zakład pracy).

W procesie socjalizacji uczy się człowieka umiejętności porozumiewa­nia z innymi ludźmi za pomocą symboli i języka, co odróżnia go od świata zwierzęcego. Symbole i język pozwalają między innymi na wyrażanie ludzkich wartości i dążeń, a poprzez umożliwienie komunikacji międzyludzkiej pozwa­lają na ich realizację. Umiejętność komunikacji stanowi istotny warunek kształtowania człowieka jako istoty społecznej. W przedstawionej powyżej koncepcji socjalizacja rozumiana jest jako proces, który kształtuje osobowość człowieka i przystosowuje go do życia w zbiorowości. W procesie tym ogromną rolę odgrywa mechanizm konformizmu społecznego (internalizacji), który powoduje, iż pewne zacho­wania, wartości, potrzeby, sposoby porozumiewania czy umiejętności skłonni jesteśmy traktować jako własne, jako coś naturalnego.

U wielu ludzi stopień identyfikacji z zastanymi wartościami, normami, wzorami jest istotnie bardzo duży. Dzięki temu mechanizmowi grupy i społeczeństwa zachowują swoją spójność; mogą trwać i rozwijać się, ludzie zaś mogą rozumieć świat społecz­ny, wiedzą, czego oczekiwać od innych ludzi i jakie motywy regulują ich działania. Pomimo ogromnego znaczenia konformizmu społecznego dla życia danego społeczeństwa, możemy odnieść wrażenie, iż człowiek w rzeczywis­tości jest istotą bierną, w sposób bezrefleksyjny internalizującą zastane wzory zachowań, wartości, normy, jakiekolwiek zaś odstępstwa od normy powinno się traktować jako wynik błędnego procesu socjalizacji.

Tymczasem w socjologii funkcjonują również koncepcje, w których pod­kreśla się aktywną rolę jednostki w procesie socjalizacji, gdzie ujmuje się człowieka nie tylko jako przedmiot oddziaływań społecznych, ale także jako aktywny podmiot życia społecznego. Człowiek jest istotą twórczą, świadomą. Socjalizacja polega zaś na wzajemnych oddziaływaniach jednostki i otocze­nia10. O podmiotowości człowieka możemy mówić wtedy, kiedy działa on i ustosunkowuje się do siebie oraz rzeczywistości w sposób świadomy, inicju­je i rozwija swoją działalność według własnych wartości i potrzeb.

Podobne prace

Do góry