Ocena brak

Problemy poradnictwa w procesie rewalidacji osób niepełnosprawnych - Rewalidacyjne doradztwo zawodowe

Autor /Oskar Dodano /02.09.2011

Zbliżająca się perspektywa członkowstwa w Unii Europejskiej oraz bie­żące potrzeby powodują w naszym kraju szersze niż dotychczas zaintereso­wanie problematyką doradztwa zawodowego. Co więcej, w dobie szybkich przemian społecznych i gospodarczych pojawiają się pytania o jakość i po­ziom usług doradczych, o obowiązujący model teoretyczny doradztwa za­wodowego, jego wymiar praktyczny, a także o konieczność dostosowania go do obowiązujących standardów europejskich.

Dokonująca się reforma gospodarcza w kierunku gospodarki rynkowej ujawniła wiele nowych zjawisk w odniesieniu do sytuacji osób niepełno­sprawnych. W tym kontekście poważne wyzwania stają przed systemem orientacji i poradnictwa zawodowego. Jego zadaniem - czytamy w cytowa­nym wcześniej dokumencie Rady Europy - jest określenie zawodów najbar­dziej odpowiednich dla tej grupy osób oraz umożliwienie im dokonania wy­boru, zgodnie z ich wiedzą i możliwościami. Obejmuje ono swoim zakresem analizę sytuacji zdrowotnej, psychologicznej, oświatowej, zawodowej i spo­łecznej jednostki oraz rokowania dotyczące prawdopodobnej ewolucji -uwzględniając zarazem osobiste życzenia zainteresowanych osób.

Mając na uwadze powyższe, w badaniach lekarskich ustala się, czy za­wód, który dana osoba wybiera (lub który proponuje zespół specjalistów udzielających porady), jest odpowiedni do jej stanu zdrowia i (lub) spraw­ności fizycznej. Kolejno, badania psychologiczne mają dopomóc w wyborze zawodu odpowiadającego jej zdolnościom - zgodnego z zainteresowaniami oraz motywacją. Badania pedagogiczne (uzupełnione obserwacją) orientują zainteresowanego, czy posiada wiadomości i umiejętności niezbędne do podjęcia nauki w wybieranej szkole (zawodzie). Badania socjalne dotyczą jego sytuacji rodzinnej, ekonomicznej, oczekiwań rodziny, przyszłego za­trudnienia (zob. K. Stąsiek, M. Zięcina Banek, 1991, s. 21).

Poradnictwo zawodowe jest zatem, oprócz nauki szkolnej, pierwszym procesem instytucjonalnego oddziaływania zarówno na osoby, które były uprzednio zatrudnione, jak i te, które nie mają żadnego doświadczenia w pracy oraz te, które są okresowo niezdolne do niej, pragnąc sobie wybrać zawód (zdobyć nowe kwalifikacje) lub zmienić pracę. Oprócz tego jest ono także pierwszym z czterech procesów składających się na rehabilitację zawodową. Pozostałe to: szkolenie lub kształcenie; wybór stanowiska pracy i adaptacja do pracy; opieka nad osobą zatrudnioną (por. Konwencja 159 i Zalecenie 168 MOP). W przebiegu poradnictwa daje się wyróżnić trzy eta­py (zob. Słownik terminologiczny IKZ, 1975, s. 45-46):

  • przygotowanie do wyboru zawodu,

  • adaptacja zawodowa,

  • doskonalenie zawodowe.

W tym aspekcie podkreśla się zarazem, iż jedna z głównych przyczyn niepowodzeń polityki wobec osób niepełnosprawnych wynika z zaniedby­wania trudnego okresu przejścia ze szkoły do zatrudnienia. Dowodem tego jest dość często obserwowana fluktuacja pracowników właśnie na etapie adaptacji zawodowej. Na ogół jest to związane z wchodzeniem w nowe nie­znane dotąd formy aktywności życiowej, a co ważniejsze, z towarzyszącymi temu obawami o możliwość sprostania wymaganiom konkretnego miejsca pracy i zatrudnienia. Stąd teoretycy rehabilitacji przypisują niejednokrotnie kluczową rolę rehabilitacji zawodowej i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych w całym procesie ich rehabilitacji, a następnie pozytywnej integracji ze społeczeństwem. W tym znaczeniu pełni ona funkcję ekonomiczną i samo-realizacyjną oraz zapobiega izolacji (por. B. Szczepankowska, A. Ostrowska, 1998).

Okazuje się jednak, że szansa, jaką stwarza rehabilitacja zawodowa, mo­że przedstawiać się odmiennie w odniesieniu do różnych osób. Zwraca się tu uwagę, że stopień, w jakim uszkodzenie czy dysfunkcja określonego układu zaczyna ograniczać czynności zawodowe, zależy po części od przy­czyny i rodzaju anomalii rozwojowej, następnie od charakteru pracy - i co wydaje się ważniejsze - od znaczenia i wagi, jaką dany człowiek przypisuje pracy zawodowej w całokształcie własnego życia (tamże).

Można zatem wyprowadzić wniosek, że kształcenie zawodowe i praca osób niepełnosprawnych opiera się na poradnictwie zawodowym, ale takim poradnictwie, które zawiera wszelkie elementy rewalidacyjnego usprawnie­nia. Jest ono procesem - jak podaje J. Gustad - skierowanym na uczenie rehabilitowanego, który odbywa się w bezpośrednim kontakcie dwóch osób. Doradca poszukuje dróg pomocy dla rehabilitowanego, polegającej na tym, aby dowiedział się więcej o sobie i tę wiedzę umiał wykorzystać w dążeniu do jasno pojmowanych i realnie określonych celów (za: K. Stąsiek, M. Zięci­na Banek, 1991, s. 23).

Poradnictwo definiuje się tu więc jako jedna z wielu form doradztwa spełniającego znaczącą rolę przy obieraniu kolejnych etapów ścieżki eduka­cyjnej, czyli decyzji rzutujących wymiernie na dalsze życie człowieka. Należy jednak w tym miejscu brać pod uwagę, że gospodarka rynkowa, transforma­cja podmiotów gospodarczych znacząco modyfikują oczekiwania dotyczące przygotowania zawodowego. Trzeba bowiem liczyć się z tym, że w swoim życiu jednostka stawać może coraz częściej nie tylko w obliczu konieczności zmiany pracy, ale nawet zawodu czy specjalności (zob. Z. Wołk, 1996). Wy­znacza to zarazem nowe wyzwania dla poradnictwa zawodowego, by prze­ciwdziałać bezradności w obliczu takich sytuacji, które wymagają znacznie większej aktywności i samodzielności jednostki.

Prawidłowo udzielona porada jest pewną formą pomocy na rzecz osoby niepełnosprawnej (jedną z form ochrony zdrowia w sensie fizycznym - speł­nia zarazem swą funkcję społeczną), z której osoba może skorzystać bądź nie, przy czym ona sama (a jeśli zajdzie taka potrzeba - jej rodzina) powinna mieć możliwość aktywnego włączenia się w omawiane czynności.

Dobitnie ujmuje to T. Witkowski (1991, s. 215), pisząc, iż rewalidacyjne doradztwo zawodowe „jest asystowaniem osobie niepełnosprawnej w osią­ganiu funkcjonalnej zdolności i efektywnego przystosowania", zaś tak poję­tym jego celem, jest osiągnięcie „... poczucia własnej osobowej wartości i satysfakcjonującego przystosowania, a proces rewalidacyjnego doradztwa podejmowany jest w imię wartości, godności i praw osoby ludzkiej". Podstawą doradztwa zawodowego dla osób niepełnosprawnych jest za­tem znajomość założeń wynikających z istoty rewalidacji oraz znajomość za­wodów jednocześnie. Oznacza to, że w odniesieniu do różnych grup osób niepełnosprawnych poradnictwo zawodowe będzie przebiegać w nieco inny sposób, z uwagi na fakt, że ich sytuacja zawodowa kształtuje się odmiennie, a w rozwiązywaniu tych problemów musi być brany pod uwagę splot uwa­runkowań indywidualnych i środowiskowych.

Reasumując, osadzone na tych regułach doradztwo zawodowe definiuje się jako proces:

a) ukierunkowany na osobę niepełnosprawną oraz orientację w dostępnych dla niej zawodach,

b) spójny z realizacją ogólnych celów rewalidacyjnych,

c) ujmujący wielowymiarowe osobę niepełnosprawną (bio­rący pod uwagę aspekt biologiczny, psychologiczny, społeczny).

Dowodzi to zarazem, że efektywną rehabilitację zawodową determinuje szereg czyn­ników, spośród których rewalidacyjne doradztwo zawodowe stanowi tylko jeden, ale bardzo istotny element. To z kolei wskazuje na szerszy kontekst tego zagadnienia, jakim są problemy życiowe człowieka, do których niewąt­pliwie należy zaliczyć jego problemy zawodowe (por. F. Futyma, 1996).

Do góry