Ocena brak

Problemy poradnictwa w procesie rewalidacji osób niepełnosprawnych

Autor /Oskar Dodano /02.09.2011

Teza, iż jednym z charakterystycznych zjawisk współczesności jest fakt, że coraz więcej ludzi nie radzi sobie z codziennym życiem, może wydawać się nawet truizmem. Problem ten bowiem istniał zawsze i nie jest więc zna­mienny wyłącznie dla naszych czasów. Jednakże współcześnie jego wyrazi­stość jest coraz bardziej uświadamiana, a sama kwestia wsparcia społeczne­go nabiera szczególnego znaczenia - właśnie w okresie transformacji i nawarstwiania się wielu trudności. Wreszcie uznaje się wsparcie za coś „normalnego", z czym trzeba się liczyć, by w końcu potraktować to jako szansę wzbogacenia własnego życia i poprawy relacji z innymi ludźmi. Nie dziwi więc już dziś fakt, że coraz więcej osób nie radzących sobie z codzien­nymi problemami poszukuje wsparcia w różnego typu placówkach „pomocowych".

To ogólne stwierdzenie, przeniesione na teren refleksji nad zjawiskami ludzkiej bezradności w sytuacji choroby (niepełnosprawności), zachęca do analizy oczekiwanych i oferowanych form pomocy w procesie rewalidacji. Otóż w ostatnich latach w rewalidacji osób niepełnosprawnych wzrosło zna­czenie diagnozy, orientacji i poradnictwa. To ostatnie stanowi ogół poczy­nań różnych instytucji i organizacji, które zainteresowane są kwestią rozwo­ju i wychowania jednostki, w tym m.in. prawidłowego funkcjonowania rodziny. Dobitnie to zagadnienie ujmuje M. Trawińska (1985), stojąc na sta­nowisku, iż poradnictwo jest działaniem optymalizującym zachowania określonych podmiotów w różnych sferach ich społecznej bezradności, jak i pomoc w tych sferach, które dotknięte zostały dewiacją negatywną.

W owej refleksji nad poradnictwem zwraca zarazem uwagę fakt, iż do­strzega się jego rozwój i to zarówno pod względem treści i form, celów szczegółowych oraz zakresu działania. Można powiedzieć, że jest ono upra­wiane nie tylko przez specjalistyczne placówki działające wyłącznie na tym polu, ale też stanowi integralną część pracy wielu innych instytucji o chara­kterze medycznym, oświatowym, prawnym, socjalnym itp. Jest również sze­roko realizowane przez kościoły, stowarzyszenia społeczne, a nawet osoby prywatne, które stawiają sobie za cel niesienie pomocy innym ludziom w sy­tuacjach dla nich trudnych. Rozumiane w ten sposób poradnictwo stanowi zatem profesjonalną działalność programową specjalistycznych placówek lub „zwykłą", wręcz odruchową reakcję pomocową życzliwych osób. W tym kontekście jest ono w swym najogólniejszym zarysie zjawiskiem, które w litera­turze przedmiotu można ująć wzorem oddającym zbiór zdarzeń: udziela­nie porady-otrzymanie porady (zob. A, Kargulowa, 1996, aib).

Tak odczytane poradnictwo ma w swych zamierzeniach ułatwiać pew­nym jednostkom (szerzej - ich rodzinom) włączenie się do aktywnego ucze­stnictwa w życiu indywidualnym i zbiorowym, pełnienie adekwatnych ról społecznych oraz osiągnięcie niezbędnego poziomu autonomii i poczucia podmiotowości. W tej relacji jest ono działalnością zarówno o charakterze informacyjnym, dydaktycznym, interwencyjno-wyprzedzającym, jak i reso­cjalizacyjnym.

Termin „poradnictwo" występuje w różnym kontekście, utożsamiany jest często z pojęciem doradztwa, a ostatnio wspomagania (wspierania), któ­re pojawiło się wraz z nurtem psychologii i pedagogiki humanistycznej. Skupia ono działalność specjalistów reprezentujących różne dyscypliny wie­dzy oraz inne osoby. Zwykle porady udziela doradca, którego kompetencje i status społeczny określają: rodzaj poradnictwa jako układu stosunków opartego na więzi nieformalnej, który występuje spontanicznie, oraz jako działania opartego na więzi formalnej - w sytuacjach celowo zorganizowa­nych (zob. R. Pawłowska, 1993).

Jeśli chodzi o pierwszą możliwość, to poradnictwo występuje w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w kręgu zawodowym (itp.), a także w społeczności lokalnej. Osoby, które udzielają takiej porady, wykorzystują własne do­świadczenie życiowe i posiadaną wiedzę. Mogą to być jednostki, które znalazły się w podobnej sytuacji życiowej i w jakiś sposób poradziły sobie już z trudno­ściami i dzielą się zdobytą mądrością życiową. Zwrócił na to również uwagę A. Toffler w swej książce pt. Szok przyszłości. Otóż proponuje on, aby tworzyć grupy „sytuacyjne" ludzi stojących w obliczu podobnych problemów.

Z kolei w sytuacjach celowo zorganizowanych doradca jest profesjonal­nie przygotowany, a zarazem „otwarty" do udzielenia porady. Oprócz wie­dzy specjalistycznej posiada na ogół pewne doświadczenie życiowe. Jest to nie tylko pedagog, psycholog, ale także lekarz, prawnik oraz pracownik so­cjalny. Tak szeroki zakres specjalizacji wynika stąd, że zarówno prawidłowy rozwój jednostki, jak i prawidłowy układ stosunków wewnątrz małżeńskich i wewnątrzrodzinnych ściśle się ze sobą wiążą i wykazują wielorakie wza­jemne uwarunkowania.

Skłania to do przyjęcia przedmiotu oddziaływań poradnictwa nakreślo­nego najszerzej. Obejmowałby on zarówno problemy pojedynczych osób, grupy, jak i systemu. Takie podejście uzasadniałoby poszukiwanie związ­ków problemów jednostki z problemami pojawiającymi się w najbliższych grupach, instytucjach, w środowisku zamieszkania, wreszcie - w społeczeń­stwie w ujęciu globalnym. Wspominam o tym choćby dlatego, że chcę pod­kreślić, iż implikuje to (jeśli jest taka potrzeba) dotarcie do środowiska czło­wieka i prowadzenia tam odpowiednich negoqacji. I po wtóre, poznanie, a zarazem uzgodnienie z pacjentem i jego otoczeniem społecznym definicji problemu danej osoby.

W tej relacji zatrzymajmy się jeszcze na chwilę nad kwestią wsparcia spo­łecznego. Definiuje się ono tu jako działalność wielopłaszczyznowa egzem­plifikowana przez pomoc dla jednostki (grupy) w sytuacji trudnej, kryzysowej, czy wręcz przełomowej. W swym aspekcie indywidualnym (w odniesieniu do osób niepełnosprawnych) sprzyjać ma przede wszystkim uruchomieniu mechanizmów autorewalidacji, a więc i upodmiotowienia. Jeśli zaś idzie o jego szerszy wymiar, to zadaniem staje się tworzenie właściwych rozwiązań w sferze systemowej (por. W. Dykcik, 1997; Cz. Kosakowski, 1997).

Kreśli to nam tym samym obszar teoretyczny realizacji poradnictwa oraz różnicuje je ze względu na charakter podejmowanych działań. Obejmuje ono różne formy pomocy udzielanej dzieciom oraz dorosłym. Odrębny, roz­budowujący się coraz bardziej, dział to poradnictwo przedmałżeńskie i mał­żeńskie, poradnictwo z zakresu świadomego macierzyństwa, poradnictwo rodzinne (por. H. Izdebska, 1993). To, innymi słowy, konglomerat zagadnień dotyczących prawidłowego funkcjonowania rodziny - tak przyszłej, jak i obecnej.

W czym wyraża się poradnictwo w procesie rewalidacji? Jest to pomoc w rozwiązywaniu trudnych, indywidualnych życiowych problemów po­szczególnych osób (ich rodzin) wynikających z niepełnosprawności (choro­by) oraz działania profilaktyczne i wczesna interwencja dotycząca uszko­dzeń, niesprawności - upośledzeń, czy też zapobieganie występowaniu dodatkowych (wtórnych) zaburzeń.

Można przyjąć, że wspomaganie osoby niepełnosprawnej w rozwiązywa­niu przez nią sytuacji problemowych oznacza swego rodzaju „równoważenie majoryzujące" - stanowiące podstawę psychicznego, społecznego i zawodowe­go przystosowania człowieka.

Z kolei szeroko pojętym celem działań profilaktycznych jest eliminacja ryzyka lub ograniczenie wpływu uszkodzenia, niesprawności. Służyć mają temu m.in.: monitorowanie zaburzenia na różnych etapach rozwoju, opieka nad osobami z grup wysokiego ryzyka itp. Poza działaniami mającymi na celu zapobieganie uszkodzeniom i (lub) niepełnosprawnościom niezbędne są kroki zmierzające do wykrycia, diagnozowania i leczenia uszkodzeń we wczesnym etapie oraz realizacji programów rehabilitacji psychospołecznej. Wymagane są tu też wczesne działania edukacyjne adresowane do jednostki oraz kreowanie świadomości problemu w rodzinie i w zainteresowanych kręgach społeczeństwa (zob. Zalecenie nr R/92/6).

Oznacza to, że poradnictwo obejmuje swoim zakresem taki układ stosun­ków jednostki z innymi elementami środowiska (w określonym momencie czasowym), który jest niekorzystny ze względu na dobro jednostki i (lub) środowiska. Sytuację taką można zmienić, ukierunkowując działania na:

  1. osobę niepełnosprawną;

  2. jej środowisko,

  3. szersze układy, które obejmują człowieka i jego otoczenie.Niniejsze opracowanie jest zatem ogólną refleksją nad relacją pomagania.

Mamy tu głównie na uwadze wsparcie w sytuacji kryzysowej mogącej zaist­nieć w życiu jednostki oraz pomoc w „umocnieniu" takiej kompetencji, jak odpowiedzialność za siebie - za swoje dalsze życie (por. J. Stochmiałek, 1998).

Do góry