Ocena brak

Problemy ludnościowe Europy

Autor /Zygfryd Dodano /29.09.2011

Kontynent europejski ma swoje specyficzne problemy ludnościowe wyróżniające go spośród pozostałych kontynentów. Należy do nich obecnie najmniejsze tempo przyrostu ludności ,wynika to nie tylko z małego przyrostu naturalnego ,ale i ujemnego salda migracji. W ciągu minionego półwiecza Europa przeżyła wiele wstrząsów politycznych , I i II wojna światowa pociągnęły nie tylko wielomilionowe straty bezpośrednie zabitych , ale i straty pośrednie w zabitych , ale i straty pośrednie spowodowane zmniejszoną liczbą urodzeń oraz wyższą śmiertelnością na skutek złych warunków życia w czasie wojny. Średnie wieloletnie za lata 1963-69 wykazują że w Europie jest najniższy współczynnik urodzeń ( 18% ) , niemal dwukrotnie niższy od średniej światowej ( 33% ) .

Afryka ma współczynnik urodzeń 2,5 razy wyższy niż Europa , inne kontynenty również przewyższają Europę pod tym względem .Współczynnik zgonów ( 10% ) jest w Europie niższy od średniej światowej ( 14% ) , ale taki sam jak w Ameryce i Australii . Stąd też przyrost naturalny w Europie jest przeszło dwukrotnie niższy od przyrostu światowego .Wszystkie te przyczyny spowodowały ,że udział Europy w zaludnieniu świata .zmniejsza się nieustannie .Wyniszczenia wojenne i emigracja wywarły wpływ na strukturę płci ludności. Większość krajów europejskich , a zwłaszcza uczestniczących w II wojnie światowej , miała dużą przewagę kobiet , dochodzącą w skrajnych przypadkach nawet do 124 kobiet na 100 mężczyzn .

Takiego układu nie zdołał wyrównać nawet 25 - letni okres ,w którym wśród noworodków przeważali chłopcy. W krajach , które nie brały udziału w wojnie proporcje są niewielkie i poza kilkoma wyjątkami przewagę liczebną mają kobiety. Te same przyczyny były powodem szczególnie dotkliwych strat w niektórych grupach wieku ( mężczyźni zdolni do służby wojskowej ) , co spowodowało mniejszy udział roczników produkcyjnych . Na kontynencie europejskim również najbardziej zaawansowany jest proces starzenia się ludności .

Tutaj postępy medycyny i opieki społecznej doprowadziły do znacznego wydłużenia się przeciętnej trwania życia , co spowodowało wzrost udziału najstarszych grup wieku ,a więc liczbę ludności nieproduktywnej . Prócz przyczyn czysto demograficznych , również nierównomierny rozwój gospodarczy doprowadził do występowania regionalnych nadwyżek lub niedoborów siły roboczej , które z kolei wyzwalały zarówno stałe , jak i sezonowe migracje ludności . Tak więc specyfika demograficznego obrazu europy dotyczy procesów dynamiki i struktury ludności uwarunkowanych historycznie i mających swoje przyczyny w stosunkach społeczno - gospodarczych .

Rozwój i rozmieszczenie ludności

Europa jest małym kontynentem obejmującym zaledwie 7,7 % powierzchni lądów , ale skupiającym 17,1% ludności świata ( 1973 r. ) . Jej udział w zaludnieniu świata był znaczny. W XIX w. Europa przeżyła rewolucję demograficzną , która dała podwojenie liczby ludności mimo bardzo dużej ekspansji migracyjnej na inne kontynenty . Wzrost ten był jeszcze silniejszy w początkach XX w. , który przerwała I wojna światowa .

Wzrost ludności w latach 1920 - 1939 szacuje się na 56,6 miliona . Tempo wzrostu w poszczególnych krajach było nierówne . Kraje Europy pd. i wsch. miały wzrost niekiedy dwukrotnie większy od przeciętnego dla Europy. Wzrost zaludnienia krajów Europy pn. i Zach. Był niewielki i zamykał się w granicach 7 - 14 % . Jedynie w Irlandii zanotowano spadek liczby mieszkańców . W konsekwencji zaszły zmiany w rozmieszczeniu ludności Europy , na rzecz wzrostu udziału ludności krajów Europy Wsch. . Duże straty poniosła Europa podczas II wojny światowej , oceniane są na 13,6 milionów , przy czym szacunek ten nie jest zbyt ścisły ze względu na poważne zmiany granic państw europejskich oraz silne procesy migracyjne. W latach 1950 - 1971 , ludność Europy wzrosła o 114 milionów mieszkańców. Oznacza to wzrost 2,5 razy większy niż w stuleciu między 1650 - 1750 rokiem , natomiast niewiele mniejszy niż w stuleciu między 1750 - 1850 r.

Czołową pozycje wśród państw europejskich , pod względem ludności zajmuje ZSRR ( część europejska ). Z 188 milionów mieszkańców .

W 1973 r. na drugim miejscu znajduje się NRF -59,9 milionów ( 1973 ). Polska zajmuje siódmą pozycję - 33,4 miliony mieszkańców.

Inna będzie kolejność jeśli za podstawę porównania przyjmiemy gęstość zaludnienia ,średnia w Europie wynosi 62 mieszkańców na kilometr kwadratowy. Najgęściej zaludnione są państwa :

- Europy zach. :

. Holandia - 329

. Belgia - 320

. NRF -242

. Wielka Brytania - 229

Niższa dla naszego kontynentu jest gęstość zaludnienia w krajach Europy pn.:

. Szwecja - 18

. Finlandia - 2

. Norwegia - 12

. Islandia - 2

Jedynym wyjątkiem w Europie zach. jest Irlandia - 43

Trudne warunki środowiska geograficznego , szczególnie klimat i rzeźba terenu przyczyniają się do niskiej gęstości zaludnienia Europy pn. oraz obszarów górskich. Nie wyklucza to większych skupisk ludności na obszarach bogatych w minerały lub obszarach turystyczno - uzdrowiskowych.

Charakterystyczcecha Europy jest wielki rozwój miast , w których skupia się przeszło 60 % ludności kontynentu . Rośnie nie tylko liczba miast , ale gwałtownie przyrasta ludność dużych miast , za które uważa się miasta powyżej 100 tysięcy mieszkańców . Proces urbanizacji ma w Europie długą tradycję i w ciągu dziejów przechodził wiele zmian . Współcześnie powszechnemu wzrostowi liczby ludności miejskiej towarzyszy rozwój wielkich miast wchłaniających pobliskie mniejsze miasta i okoliczne wsie .W ten sposób powstają wielkie aglomeracje , otoczone miastami satelitami , bądź też konurbacje , czyli zespoły miast zgrupowane na niewielkiej przestrzeni często bezpośrednio sąsiadujące z sobą , powiązane więzami produkcyjnymi i gospodarczymi . Po II wojnie światowej tempo wzrostu ludności miejskiej było szybsze niż ludności wiejskiej . Odbywało się to przede wszystkim drogą napływu ludności ze wsi do miast , a także przez włączenie w granice miast okolicznych terenów wiejskich i nadawanie praw miejskich wsiom .

Większość krajów europejskich charakteryzuje przewaga ludności miejskiej . Na czoło wysuwają się :

- Belgia

- Wielka Brytania

- Szwecja

- NRF , gdzie udział ludności miejskiej przekroczył 80 % . Wysoki odsetek ludności miejskiej występuje ponadto w :

- Danii

- Holandii

- Islandii

- NRD

- Francji .

Kraje Europy pd. i wsch. są stosunkowo mniej zurbanizowane , do wyjątkowo mało zurbanizowanych należą :

- Portugalia

- Jugosławia

- Albania .

Ruch naturalny ludności

Gwałtowny wzrost zaludnienia na początku XIX w. Zaczął się od zmniejszania śmiertelności . Następstwem rewolucji przemysłowej była rewolucja demograficzna , która dzięki opanowaniu plagi głody i chorób , przy wysokiej stopie urodzeń przyniosła wysoki przyrost naturalny . Wojny światowe niosły za sobą nie tylko olbrzymie straty w ludziach , ale i obniżenie rodności . Po wojnach następowały procesy kompensacji urodzeń , poprzedzone wzrostem liczby zawieranych małżeństw , co dawało przejściowy wzrost przyrostu naturalnego .

W większości krajów stopa urodzeń przekracza 20 na 100 mieszkańców , a w Albanii , Jugosławii i w Polsce nawet 30 . W dwunastu krajach współczynnik urodzeń był wyższy niż przed wojną , mi. we:

- Francji

- Austrii

- Szwajcarii

- Norwegii

- Albanii.

Przyczyny obniżania się współczynnika zgonów należy upatrywać w dalszych postępach medycyny , organizacji higieny publicznej i sukcesach w walce ze śmiercią wśród najmłodszych. O ile w latach 1935 - 1939 w wielu krajach na 1000 żywo urodzonych dzieci umierało w pierwszym roku życia ponad 100 , o tyle obecnie maksymalne wartości notujemy w :

- Portugalii - 45

- Jugosławii -43

- Rumunii - 38 , a zatem przeszło dwukrotnie niższe od maksymalnych przedwojennych .

Polska mimo poważnych osiągnięć należy wciąż do krajów europejskich o dość wysokim współczynniku zgonów niemowląt.

Wszystkie kraje Europy z wyjątkiem NRD i NRF wykazują dodatni przyrost naturalny , a w szeregu krajów Europy zach. i środkowej jest on obecnie wyższy niż przed II wojną światową . Wyższy przyrost miały również niektóre państwa Skandynawskie oraz Europy pd. , zwłaszcza Hiszpania . Przyrost naturalny ludności w Polsce ( 1973 ) wynosił 9,6 % i był niższy niż przed wojną . Do krajów o najwyższym przyroście należy:

- Rumunia - 11,2 %

- Hiszpania - 10,7 %

- Jugosławia - 9,3 % ,

skrajnie wysoki przyrost naturalny jest w Albanii - 27,8 % w 1969 roku.

Struktura płci i wieku ludności

W europejskim kręgu kulturowym występują wyższe urodzenia chłopców niż dziewcząt , niemniej na skutek szybszego wymierania mężczyzn oraz strat wojennych obserwujemy przewagę liczebna kobiet .

Do krajów , gdzie notuje się przewago mężczyzn należą :

- Albania - 51,4 %

- Islandia , Irlandia , Bułgaria , Szwecja - 50 %

W większości krajów Europy udział mężczyzn waha się w granicach - 48,5 - 49,5 % .

W Polsce chociaż straty wojenne były duże udział mężczyzn wynosi - 48,6% .Generalnie można stwierdzić , że kraje Europy wsch. mają niski udział mężczyzn spowodowany stratami wojennymi. Ciekawym przykładem może być Portugalia - 48,2 % , gdzie niski odsetek mężczyzn spowodowany był ich emigracją . W przeciwieństwie do Irlandii z której w znacznym stopniu emigrowały kobiety.

Struktura wieku ludności i jej cech analizujemy trzy grupy wieku :

- przedprodukcyjna uznajemy młodzież w wieku 0 - 19 lat . Maksymalny jej udział występował pod koniec lat sześćdziesiątych w

. ZSRR - 38 %

. Jugosławii ,Polsce , Finlandii , Holandii , Portugalii ,Rumunii - 35 %

Bardzo niski był natomiast w krajach :

. Europy środkowej - 31 %

. Wielkiej Brytanii , Bułgarii , Szwecji - 28 %

- produkcyjna , która mieści się w przedziale wieku 20 - 64 lata w poszczególnych państwach waha się w granicach od 50 % do 60 % . Najniższy występuje w :

. ZSRR - 50 %

. Następnie w Holandii , Jugosławii ,Polsce , wysoki w takich krajach jak :

. Szwecja

. Wielka Brytania

Wysoki odsetek ludności w wieku produkcyjnym jest korzystny dla gospodarki , niemniej niski udział młodzieży może wpłynąć na ograniczenie procesów reprodukcji w przyszłości.

- poprodukcyjna ludzie po 65 roku życia . Wskazuje na zaawansowanie procesu starzenia się społeczeństwa . Większość krajów Europy charakteryzuje się dojrzałością demograficzna , a najstarsze społeczeństwa występują w :

. NRD - 17 %

. Austrii , Szwajcarii , Belgii - 14 %

Ponadto wiele krajów ma powyżej 10 % ludności w wieku poprodukcyjnym .Najmniej zawansowany proces starzenia się występuje w :

. Hiszpanii

. Portugalii

. Jugosławii

. Rumunii

. Finlandii

Polska z udziałem 9 % należy do grupy państw o stosunkowo małej liczbie ludzi starych .

Skład narodowościowy

Większość współczesnej ludności Europy stanowi mieszaninę czterech typów antropologicznych , zwanych rasami :

- Nordyczna - występuje koło M. Północnego i M. Bałtyckiego.

- Laponoidalna - rozrzucona na arktycznych peryferiach Europy oraz w Europie środkowej od Siedmiogrodu po Francję

- Armenoidalna - występuje w zach. części Płw. Bałkańskiego oraz częściowo na Płw. Pirenejskim i Apenińskim , śródziemnomorskiej

- Dominującej - w zach. części basenu M. Śródziemnego oraz we wsch. części Płw. Bałkańskiego .

- Paleoeuropeidalne - są charakterystyczne dla ludów ugrofińskich występujących w pn. - wsch. Europie .

Powyższe zróżnicowanie rasowe jest oparte na cechach fizycznych budowy ciała i czaszki , karnacji skóry , barwie oczu i włosów .Te cechy nie mogą jednak służyć dla wyróżnienia narodowości , chociaż w pewnych przypadkach istnieją zbieżności występowania typów antropologicznych przez określone narody .Pod względem językowym Europa jest dość jednolita , większość bowiem jej mieszkańców należy do rodziny indoeuropejskiej . Ponad 90 % ludności europejskiej wchodzi w skład trzech grup językowych rodziny indoeuropejskiej :

. słowiańskiej

. romańskiej

. germańskiej

Z innych na uwagę zasługują rodziny :

. uralska

. turecka

W skład grupy słowiańskiej , zajmującej Europę Wsch. , wchodzą :

- Rosjanie

- Ukraińcy

- Polacy

- Białorusini

- Czesi

- Bułgarzy

- Serbowie

- Chorwaci

- Słowacy

- Słoweńcy

- Macedończycy

- Bośniacy

- Czarnogórcy

- Łużyczanie

Narody romańskie zamieszkują Europę pd. oraz zach. i należą tu :

- Francuzi

- Włosi

- Hiszpanie

- Portugalczycy

- Rumuni

- Walonowie

- Retoromanie

- Mówiący po włosku i francusku Szwajcarzy

Grupa germańska zamieszkuje znaczną część Europy pn. , pd. - zach. i środkowej .W jej skład wchodzą :

- Niemcy

- Anglicy

- Austriacy

- Szwedzi

- Norwegowie

- Duńczycy

- Holendrzy

- Flamandowie

- Islandczycy

- Luksemburczycy

- Mówiący po niemiecku Szwajcarzy.

Do innych grup rodziny indoeuropejskich należą :

- Bałtowie

- Celtowie .

Z innych grup należy wspomnieć o :

. Grekach

. Albańczykach .

Do rodziny języków uralskich należą ugrofinowie zamieszkujący głównie wsch. i pn. - wsch. Europę należą do niej:

- Węgrzy

- Finowie

- Karelowie

- Estończycy

- ZSRR

Rodzina języków tureckich obejmuje głównie tereny między Wołgą a Uralem w ZSRR oraz niewielkie skupiska w pd. - wsch. Europie. Zupełnie odrębną grupę językową stanowią Baskowie , zamieszkujący w zach. części Pirenejów.

Granice państw europejskich niekiedy nie pokrywają się z granicami etnicznymi ani językowymi , tym niemniej w Europie , bardziej niż na innych kontynentach można mówić o państwach narodowych . Po I , a zwłaszcza po II wojnie światowej na skutek zmian terytorialnych , masowych przesiedleń oraz eksterminacji niektórych grup narodowościowych , zwłaszcza Żydów , nastąpiło znaczne ujednolicenie struktury etnicznej państw .Europy środkowej i wsch. Należy podkreślić ,że procesy współczesnych migracji z jednej strony , a procesy asymilacji z drugiej bezustannie modyfikują układ przestrzenny stosunków narodowościowych i językowych Europy .

Struktura zawodowa

Europa obok Ameryki pn. i Australii należy do kontynentów , gdzie najdalej posunięty jest proces industralizacji . Obecnie do wyjątków należą kraje , gdzie więcej niż połowa zawodowo czynnych pracuje w rolnictwie i leśnictwie . Należą do nich między innymi :

- Jugosławia

- Grecja

- Rumunia

Na przeciwległym biegunie stoją :

. NRF - 8,9

. Belgia - 4,6

. Wielka Brytania - 2,8 z unikalnie niskim w skali światowej odsetkiem zatrudnionych w tym dziale produkcji .Należy podkreślić , że maksymalne zatrudnienie jest w przemyśle i rolnictwie. Do krajów o najwyższym udziale czynnych zawodowo w przemyśle należą bowiem obok NRF :

- Szwajcaria

- Wielka Brytania

- Czechosłowacja

- NRD

Coraz większą rolę odgrywa zatrudnienie w pozostałych sferach działalności, zwłaszcza w usługach kosztem zmniejszania się liczby czynnych zawodowo nie tylko w rolnictwie i leśnictwie , ale także w przemyśle.

Podobne prace

Do góry