Ocena brak

PROBLEMATYKA METAFIZYKI

Autor /KiLLbiLL Dodano /07.07.2011

Zestaw, a takŜe układ problemów teorii bytu zaleŜy od koncepcji tej teorii, od sposobu pojmowania jej przedmiotu i celu. Spróbujemy jednak tutaj, niezaleŜnie od takiej czy innej koncepcji, niejako pozasystemowo, zestawić główne zagadnienia filozofii bytu oraz ich naczelne rozwiązania. Nie wszystkie z nich są  świadomie i wyraźnie podejmowane przez poszczególne koncepcje i systemy metafizyczne (ontologiczne), chociaŜ kaŜde z nich - przynajmniej implicite - znajduje w dostatecznie rozwiniętym poglądzie na temat struktury, rodzajów i przyczyn bytów jakieś rozwiązanie.

1. Podstawowa jest sprawa pojmowania „bytu" i „istnienia". Między innymi chodzi o to, czy pojęcia te urabia się drogą uogólnienia lub ekstrapolacji jakichś kategorii (rodzajów, typów) bytu i istnienia, czy teŜ - na drodze szczególnej operacji, zwanej przez tomistów egzystencjalnych separacją - uzyskuje się ujęcie transcendentalne, ponadkategorialne, oraz o to, czy traktuje się je jako pojęcia jednoznaczne, analogiczne (analogią proporcjonalności bytowej) albo (czysto) wieloznaczne.

2. Następnie chodzi o to, czy sferę bytu traktuje się jako racjonalną, w zasadzie intelektualnie opisywalną i dającą się wyjaśnić (posiadającą odpowiednią rację), czy nie, czy uwaŜa się, Ŝe byt podlega zasadom toŜsamości, nie-sprzeczności, racji dostatecznej itp., czy się temu zaprzecza. Mamy tu opozycję między rozmaitymi odmianami racjonalizmu metafizycznego i irracjonalizmu metafizycznego. WiąŜą się z tym (jako uszczegółowienia) zagadnienia determinizmu, kauzalizmu, finalizmu metafizycznego.

3. Istnieje dyskusja, czy spór o istnienie i sposób istnienia bytu w ogóle oraz poszczególnych typów (kategorii) bytu naleŜy do metafizyki czy do teorii po- znania. W kaŜdym razie obok realizmu teoriopoznawczego i idealizmu teorio-poznawczego wyróŜnia się realizm metafizyczny i idealizm metafizyczny; pierwszy głosi, że istnieje byt niezaleŜny od świadomości poznającej (od naszego poznania) lub - w szczególnym przypadku - że świat dany nam w doświadczeniu zmysłowym istnieje realnie, drugi temu zaprzecza. Spór między realizmem a idealizmem moŜe teŜ być prowadzony np. w stosunku do przedmiotów matematyki.

4. Ważny jest spór między m o n i z m e m a p l u r a l i z m e m . Za tymi terminami mogą się kryć jednak róŜne problemy i stanowiska. I tak - po pierwsze - moŜe chodzić o to, czy istnieje tylko jeden byt (monizm nume-ryczny), czy więcej bytów (pluralizm numeryczny); radykalny monizm  nume-ryczny twierdziłby ponadto,  Ŝe ten jedyny byt jest prosty (niezłoŜony). Po drugie - moŜe chodzić o to, czy wszystkie byty naleŜą do jednego rodzaju, są treściowo jednorodne (monizm jakościowy), czy nie (pluralizm jakościowy). Po trzecie - moŜe chodzić o to, czy wszystkie byty mają tę samą strukturę, formę, czy nie (monizm i pluralizm strukturalny lub formalny). Może równieŜ chodzić - po czwarte - o to, czy zachodzi tylko jeden sposób istnienia i wszystkie byty istnieją tak samo (monizm egzystencjalny), czy nie (pluralizm egzystencjalny).

Po piąte - może chodzić o to, czy ogół bytów stanowi pewną uporządkowaną i powiązaną całość, stanowi jeden  świat (monizm kosmologiczny). Stanowiska te mogą mieć wersję statyczną i dynamiczną (ewolucjonizm metafizyczny, teoria emanacji, teoria emergencji, teoria cykliczności  świata). Postaciami pluralizmów są dualizmy metafizyczne. W filozofii występują jeszcze inne znaczenia opozycji: monizm-pluralizm.

5. Związany z powyŜszym jest spór o naturę rodzaju najwyŜszego (jeśli przyjmie się monizm jakościowy) lub o naturę bytu pierwotnego, absolutnego. I tak np. m a t e r i a l i z m (metafizyczny) głosi, Ŝe wszystko, co istnieje, jest materią lub jest pochodne i zaleŜne od materii. Natomiast s p i r y t u a-i z m (metafizyczny) głosi,  Ŝe wszystko, co istnieje, bądź jest duchem (bytem niematerialnym), bądź pochodzi i zaleŜy od ducha. Historia filozofii zna szereg innych stanowisk na ten temat. Nie wszystkie one dadzą się umieścić na osi opozycji: materializm-spirytualizm lub (stosując terminologię marksistowską) materializm-idealizm.

6. Nie jest właściwie moŜliwe stanowisko, które by głosiło,  że wszystko, co istnieje, jest (pod kaŜdym względem) niekonieczne, przypadkowe, zmienne. Przynajmniej ogół tego, co jest, traktuje się jako nieprzypadkowy, wieczny. Zachodzą jednak róŜnice co do pojmowania istoty owego bytu pierwotnego, koniecznego, absolutnego. Jeśli np. uważa się,  że jest on transcendentną wobec świata bytów niekoniecznych i pochodnych, osobową pełnią bytu, głosi się teizm. Jeśli uwaŜa się, że absolut jest immanentny światu bytów niekoniecznych, to bądź przypisuje mu się pewne cechy życia osobowego (panteizm), bądź nie (ateizm). Nie wchodzimy tu w rozmaite odmiany teizmu (jedną z nich jest deizm), panteizmu (Je8° szczególną postacią jest panenteizm) i ateizmu. Nie wspominamy też o innych zagadnieniach metafizycznych, stanowiących uszczegółowienia wyŜej wymienionych lub z nich wypływających.

Podobne prace

Do góry