Ocena brak

PRAWO

Autor /Leodegar Dodano /11.04.2012

Zob. też Księga (Elbląska). Biada tym, którzy przemieniają prawo w piołun, a sprawiedliwość rzucają na ziemię! z Biblii, Amos, 5,7.

Bocianie prawo zob. Bocian. Corpus iuris canonici lac., w XII-XV w. łączna nazwa sześciu zbiorów prawa kanonicznego, użyta po raz pierwszy przez papieża Grzegorza XIII w 1580.

Corpus iuris cmlis łac., śrdw. nazwa rezultatów kodyfikacji prawa rzymskiego i zbioru nowych konstytucji cesarza bizantyjskiego Justyniana I Wielkiego (VI w. ne.); kodeks Justyniana. Cóż warte prawa bez obycząjów?, łac. ąuid leges sine moribus? z Pieśni, 24, 35, Horacego; ulubione motto epoki Oświecenia. Dobro ludu (winno być) najwyższym prawem (rządzących), łac. salus populi suprema lex, z O prawach, 3, 3, 8 Cicerona; wg tradycji - z rzymskiego prawa XII tablic.

Dobro rzeczypospolitej (winno być) najwyższym prawem, łac. salus rei publicae suprema lex. Drakońskie prawa (kary, przepisy, zarządzenia) zob. Drakon. Gdyż prawo musi pozostać prawem (i za nim opowiedzą się wszyscy prawego serca) z Biblii, Psalm 93,15.

Gdzie prawo niepewne, tam nie ma prawa, łac. ubi ius incertum, ibi ius nullum. Konieczność nie zna prawa, łac. necessitas non habet legem, wg traktatu Rozmowa duszy z Bogiem (łac. Soliloąuium animae ad Deum), 2, św. Augustyna.

Nie ma kary bez (przepisu) prawa, łac. nu Ha poena sine lege; zasada prawna, w myśl której czyn tylko wtedy może podlegać karze, jeżeli przewiduje ją wydany uprzednio przepis prawny (ustawa); por. niżej Żaden czyn... Niepisane prawo, gr. agraphos nómos pojęcie, o którym mowa już w prawach Solona.

O duchu praw, pełny tytuł fr. I wydania: De 1'Espńt des lois, ou du rapport que les lóis doivent avoir avec la constitution dechaquegouvernement, les moeurs, la religion, le commerce etc. 'O duchu praw, czyli O związku, jaki prawa winny mieć z ustrojem każdego rządu, obyczajami, religią, handlem itd.' Traktat o ogólnych zasadach i historycznych źródłach prawa (1748, wyd. pol. 1777) Monteskiusza.

Prawdziwą gwarancją wolności w państwie może być, wg autora, tylko oddzielenie od siebie władz: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, oraz panowanie prawa. Prawo (le droit) to rozum ludzki zastosowany do rządzenia, a różne ustawy (les lois) są zastosowaniem tego rozumu do różnych okoliczności, takich, jak typ rządów (despotyzm, monarchią konstytucyjna, republika) lub fizyczne i moralne warunki życia ludzi (klimat, zajęcia, stopień wolności, bogactwo, religia).

Przejawy wolności politycznej wg autora to: wolność myśli, sumienia, słowa i druku; autor potępia niewolnictwo i wojny agresywne, despotyzm, nietolerancję religijną, okrucieństwa kodeksów karnych; objawia sceptycyzm w stosunku do oskarżeń o czary. Koncepcje Monteskiusza stały się podstawą konstytucji amerykańskiej i francuskiej.

Prawa barbarzyńców, łac. barbarorum leges, spisy i kodyfikacje germańskich praw szczepowych V-IX w. zredagowane w zdeformowanej łacinie (prócz praw anglosaskich), jak np. prawa Franków salickich (Lexsalica), Burgundów (Lex Burgundiorum), edykty królów longobardzkich (Lex Visigotorum); zob. niżej Prawo salickie. Prawa kardynalne w Polsce XVII-XVIII w. przepisy prawa ustalające podstawowe zasady ustrojowe państwa, nadrzędne w stosunku do pozostałych ustaw.

Prawa Medów i Persów decyzje niezmienne, reguły, normy, kanony niewzruszone, nieodwołalne, bezapelacyjne; wg Biblii, Daniel, 6,8; 6,12; Ks. Estery, 1,19. (Prawa) nie przekonywąją dlatego tylko, że grożą, łac. ob hoc illae non persuadent, quia minantur, z Do Lucyliusza, 94,37, Seneki.

Prawa są równie jako pajęczyna: /Wróbl się przebije, a na muszkę wina z Fragmentów (Na XII tablic ludzkiego żywota, 7) Jana Kochanowskiego; wariant antycznego przysłowia; wg Żywota Solona, 5,2, Plutarcha, Anacharsis powiedział do Solona, gdy ten układał kodeks (ok. 600 pne.): „Prawa pisane są jak pajęczyna; zatrzymują słabych i delikatnych w swej sieci, ale są rozdzierane przez bogatych i potężnych."

Anacharsis wyśmiewał wiarę Solona w możliwość poskromienia chciwości i krzywdy przez prawo pisane, na co Solon miał odpowiedzieć: „Ludzie będą posłuszni prawu, gdy zrozumieją, że jest to dla nich korzystne." Prawem kaduka zob. Kaduk.

Prawo bartne (a. obelne) w dawnej Polsce prawo regulujące ustrój władz i sądów bartniczych (zob. Barć; Sąd: bartny), obowiązki bartników, ich sprawy karne, spadkowe i procesowe; pierw, prawo zwyczajowe, od 1347 w statutach Kazimierza Wielkiego.

Prawo boćkowskie zob. Boćki. Prawo chełmińskie zmodyfikowane dla Chełmna (zob.) prawo magdeburskie, nadane miastu w 1233 przez Krzyżaków, stało się wzorem ustroju miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W odróżnieniu od magdeburskiego uznawało wspólnotę majątkową małżeństwa.

Prawo dwunastu tablic, łac. lex duodecim tabularum, najstarsza kodyfikacja prawa rzymskiego, opracowana w 451-449 pne. przez komisję dziesięciu decemwirów, obejmująca gł. prawo zwyczajowe cywilne, karne, państwowe i sakralne. Ten kodeks praw, wystawiony na widok publiczny na 12 tablicach z brązu, był pierwszym dokumentem pisanym, w którym objawił się duch Rzymu.

Już tutaj ukazuje się prawo rz. na stosunkowo wysokim stopniu rozwoju, a przez następne lat tysiąc Prawo XII tablic służyło jeszcze, przynajmniej w teorii, jako źródło całego prawa rz. Młodzież rz. uczyła się na nich czytać. Same tablice spłonęły w 390 (a. 387) wraz z całym Rzymem podpalonym przez Gallów, ale dzięki cytatom z pisarzy zachowały się fragmenty tekstu.

Prawo dżungli. Potężne i niewzruszone Prawa panować miały w powieściowej Ożungli Drugiej Księgi Dżungli (ang. The Second Jungle Book, 1895) Rudyarda Kiplinga. Obecnie oznacza ono jednak 'prawo silniejszego, triumf siły nad prawem*.

Prawo Greshama (prawo Oresma a. Kopernika) pieniądz lepszy (o większej zawartości kruszcu) wypierany jest z obiegu przez pieniądz gorszy o tejże wartości nominalnej; od nazwiska ekonomisty ang., który to prawo sformułował: Thomas Gresham (1519-79).

Prawo Kopernika zob. wyżej Prawo Greshama. Prawo koronne a. polskie w Polsce XII-XIII w. prawodawstwo zapewniające osadnikom rolnym niezmienność wymiaru świadczeń na rzecz feudała, nie dające jednak samorządu; przepisy obowiązujące w Polsce przedrozbiorowej na obszarze Korony.

Prawo królem nad wszystkimi z zachowanego fragmentu zaginionej pieśni Pindara. Prawo krwi zob. niżej Prawo odwetu. Prawo lenne w śrdw. zwyczaje prawne regulujące stosunki między panem (seniorem) a lennikiem (wasalem).

Prawo linczu ang. Lynch law, rodzaj samosądu, stracenie (zazw. powieszenie) przez tłum osoby posądzonej o zbrodnię a. przestępstwo; samosąd dokonany przez białych na Murzynie w USA; od nazwiska sędziego i plantatora ze stanu Wirginia: Charles Lynch (1736-96). Prawo, logikę i Szwajcarów można nąjąć do walki po dowolnej stronie z Łez Chrystusa, ang. Christ's Tears (1593), Thomasa Nashe.

Prawo łaski uprawnienie dó złagodzenia a. darowania kary prawomocnie orzeczonej przez sąd, przysługujące zazw. głowie państwa; w PRL Radzie Państwa.

Prawo magdeburskie zob. Magdeburg. Prawo miecza, łac. ius gladii, prawo wydawania i wykonywania wyroków śmierci. Prawo takie miały dawn. miasta rządzące się prawem magdeburskim a. chełmińskim. Prawo narodów ogół norm prawnych obejmujących głównie stosunki między państwami należącymi do społeczności międzypaństwowej.

Prawo niemieckie w Polsce (tzw. teuton) zespół norm zach.-europ, prawa feudalnego, przejmowanego przez Polskę od pocz. XIII w. za pośrednictwem Niemiec. Wzorem dla większości miast było prawo magdeburskie wraz z ortylami (zob.), a później również modyfikacje tego prawa, stosowane w Chełmnie (zob. wyżej Prawo chełmińskie) a. Środzie Śląskiej (zob. niżej Prawo średzkie); por. Saski (Zwierciadło saskie).

Prawo odwetu, prawo talionu, kara talionu (łac. poena talionis; talio 'odpłata, wyrównanie krzywd') prawo krwi, kara będąca odwetem, mająca przypominać zbrodnię, a więc oko za oko, ząb za ząb, por. Biblia, Deut., 19,21; Lev., 24,20-22; Ew. wg Mat., 5,38-39; zob. Kodeks (Hammurabiego). Stosowane również w średniowieczu.

Prawo Parkinsona żart. określające zasady automatycznego rozrastania się biur, instytucji i urzędów:

a) ilość pracy rośnie aż do całkowitego wypełnienia ram rozporządzalnego czasu,

b) wydatki (publiczne) rosną aż do całkowitego zrównania się z dochodem,

c) rozrost oznacza komplikację, a komplikacja rozkład,

d) organizm adm., zatrudniający przeszło tysiąc osób, może już funkcjonować w obwodzie zamkniętym; z satyrycznej książki Prawo Parkinsona w pogoni za postępem (1958) historyka ang. C. Northcote Parkinsona (ur. 1909).

Prawo Petera, zasada Petera, żart. urzędnik wspina się po drabinie służbowej zazwyczaj tak długo, aż osiągnie swój szczebel niekompetencji; jeżeli ktoś pełni swe funkcje dobrze, będzie awansował dopóty, dopóki nie otrzyma stanowiska, jakiemu nie może sprostać, i na nim już pozostaje; (druga zasada Petera) żart. na każdą posadę (pracę) na świecie przypada gdzieś tam ktoś, kto się do niej nie nadaje; od tytułu satyrycznej książki amer.: The Peter Principle (1967), autorzy: Laurence J. Peter (wym. pi:ter) i Raymond Hull.

Prawo pierwszej nocy, łac. ius primae noctis, u niektórych ludów pierwotnych prawo a. obyczaj defloracji nowo zaślubionej nie przez męża, ale przez innego mężczyznę; prawo feudała do spędzenia z żoną poddanego jej nocy poślubnej, fr. droit du i seigneur.

Prawo polskie zob. wyżej Prawo koronne. Prawo Priestleya żart. jeżeli wynaleziono coś szczególnie dobrego, to przestanie ono wkrótce istnieć z tej lub owej przyczyny; autorem „prawa" jest pisarz ang. John B. Priestley (1894-1984). Prawo rzymskie ogół przepisów prawnych obowiązujących w starożytnym Rzymie; por. wyżej Prawo XII tablic.

Prawo salickie, łac. Lex salk a, kodeks praw Franków salickich spisany po łac. ok. r. 500 ne. W dawn. czasach i dziś jeszcze w pop. użyciu jest to rzekome podstawowe prawo monarchii fr. wykluczające dziedziczenie tronu przez kobiety. Na tę zasadę powołano się m.in. sprzeciwiając się roszczeniom króla ang. Edwarda III, dziedzica Kapetyngów po kądzieli, do tronu fr.; por. sztukę Henryk V, 1,1, Szekspira; por. wyżej Prawa barbarzyńców. *

Prawo składu w Europie XIII-XVII w. przywilej handlowy nadawany niektórym miastom, na mocy którego przejeżdżający przez nie kupcy musieli tu sprzedać wszystkie posiadane towary (bezwzględne prawo składu) a. wystawić je na sprzedaż przez określoną liczbę dni, po czym towar nie sprzedany mogli wywieźć dalej (względne prawo składu).

Prawo to rozpowszechnione było zwł. w Europie środk. W Polsce prawo składu otrzymał pierwszy Wrocław (w 1274), następnie Kraków w 1306, Lwów w 1380, Poznań w 1394, Toruń w 1403 itd.

Prawo stawia bezpieczeństwo ogółu ponad bezpieczeństwem jednostki, łac. leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, z rozprawy O granicach dobra i zła, 2, 19, 64, Cicerona.

Prawo średzkie w dawnej Polsce prawo miejskie, konserwatywna odmiana prawa magdeburskiego, wg której miastem zarządza sołtys a. wójt dziedziczny z ławnikami. Nazwa od Środy Śląskiej (Novum Forum, Neumarkt), która otrzymała magdeburskie pouczenia prawne za pośrednictwem miasta Halle w 1210 i 1235. Z czasem na prawie średzkim lokowano wiele miast polskich, np. Kalisz, Łowicz, Skierniewice, Nowy Targ, Jędrzejów, Tarnów, i wsi.

Prawo talionu zob. wyżej Prawo odwetu. Prawo ubogich przest. zwalniające osoby niezamożne od opłat sądowych. Przy największym państwa nierządzie nąjliczniejsze (są) prawa, łac. perditissima respublica plurimae legis, z Roczników, 3, 27, Tacyta, tł. S. Hammera.

Psie prawo obowiązek wynikający z czyjejś zależności od kogoś, ze stosunku służbowego, z charakteru zajęcia, zobowiązań itd. Szczyt prawa (to) szczyt bezprawia, łac. summum ius, summa iniuria, z rozprawy O powinnościach, 1, 10, 33, Cicerona; cytowane przez autora jako „oklepane przysłowie". Ślepe prawo zob. Temida. Twarde prawo, ale (przecież) prawo, łac. dura lex, sed lex. Właśc. mowa tu o ustawie, a nie o prawie.

Ustawy i prawa dziedziczą się jak chroniczne choroby, nm. es erben sich Gesetz' und Rechte wie eine ew'ge Krankheit fort z Fausta, cz. I, Scena z uczniem, Goethego. W czasie wojny milczą prawa, łac. silent leges inter arma, z mowy W obronie Milona, 4, 11, Cicerona.

Wilcze prawo przemoc, bezprawie, prawo silniejszego por. wyżej Prawo dżungli. W obliczu prawa wobec prawa, w odniesieniu do prawa. Wyjąć spod prawa odebrać opiekę prawa, pozbawić możności odwoływania się do organów wymiaru sprawiedliwości.

Zwierciadło saskie zob. Saski. Żaden czyn nie może być poczytany za przestępstwo, jeżeli prawo nie uważa go za takie, łac. nullum crimen sine lege; nie ma przestępstwa bez ustawy (karnej); por. wyżej Nie ma kary...

Prawo nie może bez sprawiedliwości

Być dobre i chwalebne krom ludzkiej przykrości.

S. F. Klonowie, O. przyczynach wszego złego, 57—58.

Podobne prace

Do góry