Ocena brak

PRĄD LITERACKI, kierunek literacki

Autor /ann_mar Dodano /19.03.2012

PRĄD LITERACKI, kierunek literacki, zespół tendencji lit. (ideowo-artystycznych) utrwalony w szeregu znaczących dzieł powstałych w czasowej bliskości, spójny i wewnętrznie zhierarchizowany, żywotny w określonych granicach hist., będący konstytutywnym składnikiem —» okresu literackiego; np. —» humanizm renesansowy, —» barok, —» klasycyzm, —» sentymentalizm, —» romantyzm, pozytywizm, —» naturalizm, —» symbolizm, —» ekspresjonizm, —» futuryzm, —» surrealizm. Każdemu prądowi odpowiada mniejsza lub większa zbiorowość utworów wyposażonych w analogiczne cechy, które są znakami ich prądowej przynależności. Przynależność taka wyznacza jedną z hist. klasyfikacji dzieł, krzyżującą się z in. klasyfikacjami ugruntowanymi w świadomości lit., zwł. rodzajowymi i gatunkowymi (np. tragedia klasycyst., sielanka sentyment., powieść naturalist., poezja symbolist. itp.). P.l. może być ujmowany synchronicznie jako usystematyzowany zbiór założeń ideowo-artystycznych, umieszczony w ramach nadrzędnej całości systemowej, jaką jest okres lit., ale także diachronicznie - gdy przedstawia się jego ewolucyjne narastanie: od narodzin, poprzez krystalizację i stabilizację, do rozpadu i zaniku; dopiero łączne uwzględnienie obu tych wymiarów pozwala na pełną charakterystykę p.l. jako jednostki —» procesu historycznoliterackiego. Ewolucja prądóW jest zasadniczym czynnikiem branym w rachubę przy —» periodyzacji historycznoliterackiej.

W skład każdego p.l. wchodzą 4 konstytutywne elementy: 1) ideol. fundament, obejmujący założenia światopoglądowe przyjmowane przez przedstawicieli prądu, ich przeświadczenia filoz., ogólne ideały kult., koncepcje zadań i celów (poznawczych, estet., wychowawczych) twórczości lit.; 2) poetyka jako system zasad określających działania twórców, metody posługiwania się przez nich materiałem językowym i tematycznym, sposoby organizacji dzieła na poziomie stylist. i kompozycyjnym, stosunek do wzorów —» tradycji lit. i do ustalonych kategorii estetycznych. Ma ona charakter mniej lub bardziej normatywny, występuje zarówno w postaci bezpośrednio wysłowionej (poetyka sformułowana), jak też jako zbiór reguł realizowanych w samych dziełach reprezentatywnych dla danego prądu (poetyka immanentna); 3) zespół uprzywilejowanych tematów i idei, odpowiadających sytuacjom społ. i poglądom, które w oczach przedstawicieli prądu uchodzą za ważne. W obrębie każdego prądu występuje repertuar motywów obiegowych, typowych postaci lit. (—» bohater literacki), tendencji i problemów, pojawiających się w utworach danego czasu (np. motywy mitol. w poezji klasycyst., tzw. bohater romant. w utworach narracyjnych i dram. romantyków; ,,miasto-masa-maszyna" w poezji futurystów i Awangardy Krak.); repertuar taki stanowi wykładnik ideologicznego fundamentu prądu; 4) zespół środków artyst.-lit., językowo-stylistycznych, kompozycyjnych i - przede wszystkim - gatunkowych, które każdorazowo układają się w pewien wewnętrznie zhierarchizowany system, wyznaczany przez założenia poetyki oraz przez potrzeby 'uprzywilejowanych tematów i idei. W zespole takim występują zarówno - w nowym układzie - formy lit. przejęte bez zmian z zasobu tradycji, jak też formy podlegające reinterpretacji, przewartościowane lub przekształcone, a także formy nowe - powołane do życia dopiero przez reprezentantów danego prądu. Negatywny układ odniesienia stwarza tu zazwyczaj —» konwencja lit. dominująca w czasie, gdy prąd się kształtował (np. —» klasycyzm postanisławowski dla romantyków czy —» Młoda Polska dla kierunków awangardowych w okresie międzywojennym), z czasem jednak środki artyst.-lit. wypracowane w jego ramach, początkowo antykonwencjonalne, same ulegają konwencjonalizacji, stając się negatywnym układem odniesienia dla nowych inicjatyw twórczych.

P.l. mają zwykle charakter ponadnar. - składające się na nie dążenia występują, w rozmaitym nasileniu i w różnych przedziałach czasowych, w literaturach krajów należących do tego samego kręgu kulturalnego. O samym zjawisku p.l. mówi się zasadniczo w odniesieniu do literatury nowożytnej. Dla czasów nowszych charakterystyczne jest współwystępowanie w ramach jednego okresu szeregu p.l. ścierających się między sobą (np. klasycyzm - sentymentalizm, naturalizm - ekspresjonizm); nazwa prądu dominującego staje się często nazwą całego okresu (np. romantyzm, modernizm), a granice czasowe takiego prądu bywają uznawane za granice okresu.

Z. ŁEMPICKI Renesans, oświecenie, romantyzm, w: Wybór pism, t. 1, W. 1966 (prwdr. 1923); J. KRZYŻANOWSKI Nauka o literaturze, wyd. 2 uzup. Wr. 1969 (rozdz. 10); M. GŁOWIŃSKI P.l jakokategoria poetyki historycznej, w: Powieść młodopolska, Wr. 1969; M. GŁOWIŃSKI, A. OKOPIEŃ-SŁAWIŃSKA, J. SŁAWIŃSKI Zarys teorii literatury, wyd. 4 zmień. W. 1975 (rózdz. 12); H. MARKIEWICZ Prądy i typy twórczości literackiej, w: Główne problemy wiedzy o literaturze, wyd. 5 uzup. Kr. 1980.

Podobne prace

Do góry