Ocena brak

POZNANIE

Autor /aleKac Dodano /12.11.2012

 

 

POZNANIE gr. gnósis, heidesis; łc. cognitio; ang. knowledge, cognition; fr. connaissance; nm. Erkenntnis

1. psych., t. pozn. Jako czynność (po­znawanie): intencjonalne przyjęcie przedmiotu przez podmiot, równoznacz­ne z nadaniem mu nowego (intencjonal­nego) sposobu istnienia w psychice. Po­znanie ludzkie ma charakter świadomo­ściowy (niekiedy refleksyjny), asymilacyjny (podmiot przyswaja sobie przedmiot), intencyjny (podmiot odnosi się do przed­miotu) i aspektywny (podmiot ujmuje przedmiot tylko pod pewnym kątem). W tradycji filozofii klasycznej zwykło się przeciwstawiać poznanie -^ pożądaniu i wytwarzaniu {-^ twórczość /1 /).

W skład poznania jako czynności wcho­dzi m. in.: -^ spostrzeganie, wyobrażanie sobie {-^ wyobrażenie), ujmowanie intele­ktualne (-^ujęcie /I/), przypominanie sobie, -^ sądzenie, dowiadywanie się, roz­ważanie, —> rozumowanie (1). Oprócz —> po­jęć (IB), —> sądów (1) i -> rozumowań (1, 2), stanowiących łącznie typ poznania pośredniego, wyróżnia się pozna­nie bezpośrednie, takie jak —> per­cepcja, spostrzeganie (w różnych jego po­staciach, odpowiadających rozmaitym ro­dzajom -> spostrzeżeń /!/),-> pojęcia (lA) formalne, -^ wyobrażenia.

Poznaniem bezpośrednim, w przeciwieństwie do poznania pośred­niego, nazywamy takie poznanie, w któ­rym nie występuje czynnik pośredniczący między poznającą świadomością a jej przed­miotem. Trzeba przy tym rozróżnić dwa rodzaje czynnika pośredniczącego: po­średnik przezroczysty {medium quo) (—> znak /la/ formalny) i pośrednik nieprze­zroczysty {medium quod) (—> znak /Ib/ instrumentalny). Są różne pojęcia bezpo­średniości poznawczej, można jednak ogól­nie określić poznanie bezpośrednie jako poznawcze ujęcie czegoś bez pośrednika nieprzezroczystego (a więc bez odniesie­nia do sądów, bez rozumowania, dyskursywnego namysłu) i całościowo. Jeśli uży­wa się przy tym instrumentów wytworzo­nych przez człowieka (jak np. okulary czy peryskop), dochodzi warunek braku zmia­ny chatakterystyki czasoprzestrzennej przedmiotu.

Tradycyjnie rozróżnia się:

A) Poznanie teoretyczne, osią­gane przez władzę poznawczą poznającą dyskursywnie sam układ rzeczy. Według Arystotelesa cechuje je konieczność, po­wszechność, ogólność. W obrębie poznania teoretycznego rozróżnia się:

  1. poznanie przednaukowe, charakte­ryzujące się spontanicznością, niezorga-nizowaniem, brakiem proporcjonalnego uzasadnienia głoszonych tez;

  2. poznanie naukowe, tzn. metodycz­ne, zorganizowane, proporcjonalnie uza­sadnione. Poznanie naukowe może być filozoficzne lub niefilozoficzne, jak np. w naukach przyrodniczych; poznanie fi­lozoficzne, choć dotyczy uniwersalnych aspektów rzeczywistości, jest specjalisty­czne, a nie ogólne (tak jak poznanie poto­czne), gdyż bada rzeczywistość nie z ja­kiejkolwiek strony, lecz pod kątem stru­ktury bytowej i jej ostatecznych uwarun­kowań;

  3. poznanie specjalistyczne — w odróż­nieniu od poznania ogólnopotocznego — jest to takie poznanie, które co do swej tre­ści ogranicza się do określonej dziedziny, a co do formy odznacza się przynajmniej pewną systematycznością i uzasadnieniem teoretycznym.

B) Poznanie moralnościowe (etyczne), osiągane przez rozum dyskursywny, o ile kieruje się on czymś, co uza­sadnia czyn moralny. W poznaniu moralnościowym rozum ma za zadanie wskazać takie środki, które doprowadzą do obra­nego celu. Postępowanie etyczne polega nie tylko na tym, że rozum prawidłowo doprowadza działanie do skutku, ale i na tym, że irracjonalna sfera pożądań i afe­któw poddaje się kierownictwu rozumu.

C) Poznanie twórcze — konstru­ujące poprawnie pojęcia w stosunku do obranego kryterium, jak np. wartości arty­stycznych lub technicznych.

W poznaniu pozanaukowym oprócz po­znania potocznego (przednaukowego) można wyróżnić: poznanie religijne (przez wiarę), poznanie estetyczne, poznanie paranormalne (np. telepatia, jasnowi­dzenie).

2. Jako wytwór — treść poznania w po­wyższym (1) znaczeniu, na którą składają się pojęcia, wyobrażenia, sądy, pytania i ich układy oraz językowe odpowiedniki, będące rezultatem czynności poznawczych. Poznanie jako wytwór pokrywa się w za­sadzie z poznaniem pośrednim.

-^ Teoria poznania.

 

 

Podobne prace

Do góry