Ocena brak

POWSTANIA STYCZNIOWEGO POEZJA

Autor /kasia17 Dodano /16.03.2012

POWSTANIA STYCZNIOWEGO POEZJA, utwory wierszem powst. w związku z manifestacjami patriot. 1860-61 i ruchem zbrojnym 1863-64 podczas ich trwania i bezpośrednio po wygaśnięciu. Powstanie, w którego genezie istotną rolę odegrała romant. poezja wieszcza (,,wychowańcami pieśni Mickiewiczowskiej" nazwał powstańców J.B. Zaleski), wydało obfitą produkcję poet. o dość jednolitym obliczu ideol. i artyst.; nie doczekała się ona dotychczas ani systematycznej rejestracji, ani szerszego ujęcia syntetycznego. Wśród autorów, których znaczna część pozostała anonimowa, liczy p.p.s. przedstawicieli wszystkich trzech pokoleń romantyków: z pierwszego odezwali się na obczyźnie na wieść o wydarzeniach w kraju K. Gaszyński (Kilka pieśni dla kraju, m. in. Przesłanie do walczących braci, Pieśń powstańców z inc. „Śród chłodu i głodu w obronie narodu"), W. Pol (Kilka kart z krwawego rocznika), Zaleski (m. in. Ku młodziankom polskim, Do wtóru!); drugą generację reprezentują m. in. W.L. Anczyc (ogł. pośm. cykl Pieśni zbudzonych), K. Baliński (poemat dram. Hasło polskie), F. Faleński (ogł. pośm. cykl Melodie z domu niewoli, m. in. Hymn węglarzy ze znamiennym stwierdzeniem: „Jeszcze Polska nie zginęła, Gdy za Polskę giną"), T. Lenartowicz (Śpiew na cześć 25 lutego 1861 roku, Marcin Borelowski-Lelewel, Wczora i dziś i in.), C. Norwid (Improwizacja na zapytanie o wieści z Warszawy, Żydowie polscy, Sariusz, Do wroga, ,,Buntowniki, czyli stronnictwo-wywrotu"), K. Ujejski (liczne wiersze, m. in. Do Bogarodzicy, Marsz polski z inc. „W górę serca i czoła! noc się czarna rozsiania", Lepsza nam kula niźli takie życie, Ostatnia strofa z inc. „Na ziemi mogił dogasły ognie" i zapowiedzią, że „gdy przyjdzie pora", „pożary wstaną z popiołów", Na zgon rozstrzelanych w Irkucku), W. Wolski (Śpiewy powstańcze i Promyki, m. in. Marsz powstańców z inc. „Za ojców, braci kości bielejące", Śpiewka strzelców z inc. „Celne oko, pewną dłoń, Mężne polskie serce masz", Marsz sybirski). Poeci najmłodszego pokolenia, uczestnicy walki zbrojnej, to autorzy zbiorków, jak Ciernie W. Etgensa (pseud. A. Józef Ostoja i Wiesław Znicz), Dumy i pieśni Ludomira T. Komara (m. in. Dumka na dzisiaj, której fragm. z inc. „Ostrzcie kosy! Ostrzcie kosy?" stał się popularną pieśnią powstańczą), Z wiosny H. Merzbacha, Krople czary W. Tarnowskiego (pseud. Ernest Buława), Miatież A. Urbańskiego, bądź poszczególnych wierszy, jak L. Brzozowski, W. Waga (m. in. Pieśń obozowa z inc. „Naprzód dzieci, polskie dzieci!"), J. Zborowski (pseud. Jastrzębczyk); najwybitniejszą indywidualnością poet. był M. Romanowski, padły w potyczce w kwietniu 1863, którego pośm. Poezje zawierają gł. wiersze oddające nastroje przed wybuchem walk (m. in. Hymn polski z inc., .Ojczyźnie naszej, Polsce, bądźmy wierni'', Czy wiosna ?, Pieśń młodej wiary z inc. „W górę serca! Świat się pali!").

P.p.s. nawiązała do wcześniejszej literatury niepodległościowej: poezję —» powstania listopadowego, poezję Wiosny Ludów, a nawet niekiedy patriot. twórczość l. pięćdziesiątych nie tylko deklamowano i śpiewano, ale adaptowano, amplifikowano, parafrazowano i trawestowano. Szczególną popularnością cieszyły się - obok dawniejszych jeszcze —» Mazurka Dąbrowskiego i pieśni Boże, coś Polską (—» Hymn na rocznicą ogłoszenia Królestwa Polskiego), która (wraz z —» Chorałem Ujejskiego) wysunęła się podczas manifestacji zdecydowanie na czoło, pełniąc rolę hymnu nar. - pieśń Feliksa z III cz. Dziadów (inc. „Nie dbam, jaka spadnie kara"), Wezwanie do boju H. Klimaszewskiego („Dosyć, bracie, w kącie siedzieć"), Marsz L. Mierosławskiego, G. Ehrenberga —» Szlachta w roku 1831 (m. in. trawestacja pt. Pieśń trupiarzy, powst. w obozie D. Czachowskiego) i Barłomiej Głowacki („Hej! tam w karczmie za stołem"), L. Kaplińskiego Pieśń akademików warszawskich, znana też pt. To my! („Zgasły dla nas nadziei promienie"), oraz M. Skałkowskiego Modlitwa („Boże Ojcze! Twoje dzieci Płaczą, żebrzą lepszej doli") i Krakowiak („Bartoszu, Bartoszu, Oj, nie traćwa nadziei")-, przeróbką pieśni z powstania węg. 1848-49 jest niezmiernie popularny Marsz Langiewicza (inc. „Co to za gwar? Wesoły car"), występujący w różnych wariantach, w powiązaniu z różnymi osobami i wydarzeniami.

Nie mając warunków na oficjalne upowszechnianie na obszarze, który objęło powstanie, utwory poet. ukazywały się jako publikacje tajne (w konspiracyjnej prasie, jako druki ulotne) oraz w Galicji (gł. w „Dzienniku Lit.") i na emigracji -w czasopismach, „piosennikach", jak np. Lutnia polska (zbiór 1-3 1863-74) i wymienionych wyżej zbiorkach autorskich; były też odpisywane, konspiracyjnie deklamowane, a zwł. śpiewane, podobnie bowiem jak w powstaniu 1830-31 piesn i piosenka (oraz, w początkach, modlitwa) góruje wśród uprawianych gatunków. Poezja powstańcza pełniła funkcje agita-cyjno-propagandowe, wzywała w okresie manifestacji do prostestu przeciw uciskowi nar., nast. zaś do broni (stąd wiele pobudek), przede wszystkim uzasadniała sens walki; przeniknięta głęboko czynnikiem rei. (dominującym 1860-61), uzasadnienie to widziała w ofierze cierpienia i śmierci, która przynieść ma w przyszłości zmartwychwstanie. Tonacja poezji jest straceńcza, tak jak straceńczy jest bezkompromisowy wzorzec męczeńskiego patriotyzmu. Poeci podkreślają analogię ofiary bojowników i męczenników za wolność z ofiarą Chrystusa (charakterystyczne zestawienie symboli krzyża i szubienicy), ukazując ją jednak w perspektywie jedynie nar., bez pasowania Polski na chrystusowego zbawcę ludzkości. Zwracają się często do ludu (zwł. Anczyc, autor Śpiewu rzemieślników polskich i Śpiewu kmieci polskich, i Wolski, wspominający w wierszu W górach: „Myśmy wtedy szli do chat"), ale z hasłem zgody nar., z rzadka napominając o wyrównaniu krzywdy społ., a wyższe warstwy atakując z pozycji nie społ., lecz polit., za lojalizm i ugodowość. W poezji lat manifestacji odbił się echem udział w nich Żydów (Baliński, Norwid, Romanowski, Wolski). Pieśń reagowała na rozwój wypadków, jak np. w bardzo rozpowszechnionym wierszu Precz z amnestią (inc. „Car w litości nieprzebrany''), stanowiącym odpowiedź na obietnicę amnestii 12 IV 1863; miała też swoich ulubionych bohaterów pośród przywódców i męczenników, od Langiewicza po Traugutta, sławiła konspiracyjne władze (np. bezim. Rząd Narodowy z inc. „Ktoś ty? gdzie jesteś? tajemnicza władzo!"). Satyra zwracała się przeciw A. Wielopolskiemu, kolejnym namiestnikom Królestwa, M. Murawjowowi, rodzimym ugodowcom. Szczególna sytuacja i charakter powstania tłumaczy niewielki stosunkowo udział typowej piosenki żołnierskiej; niektóre jej motywy uległy znamiennej modyfikacji: taknp. motyw „ułana i dziewczyny" występuje gł. w wersji pożegnania (Na rozstanie Romanowskiego i wiele in.).

Napięcie emocjonalne, dochodzące szczególnie do egzaltacji 1860-61, pewna jednolitość tematyki i tonacji, zwężenie perspektyw do spraw czysto nar. (jedynie Norwid próbował ująć powstanie w szerszych kategoriach historioz.), służebna funkcja poezji, konieczność dotarcia do najszerszych kręgów sprawiają, że nie wybija się ona na ogół ponad przeciętność, rzadko przejawiając większe ambicje artyst., najchętniej operując powszechnie zrozumiałym stereotypem. Odzwierciedlająca nie tyle zdarzenia, ile nastroje, stanowi bezcenne źródło do poznania atmosfery lat 1860-64 i charakterystycznych dla nich postaw. Repertuar pieśni patriot. wzbogaciła o kilka długo żywych w obiegu utworów: Pieśń strzelców Anczyca (inc. Hej, bracia, wraz, nad nami orzeł biały"), cz. 1 Sygnału Pola („W krwawym polu srebrne ptaszę"), Romanowskiego Co tam marzyć! (też pt. Piosnka żołnierza, inc. „Co tam marzyć o kochaniu"), Tarnowskiego Pieśń żołnierza („A kto chce rozkoszy użyć"; liczne warianty), Wolskiego Marsz żuawów („Nie masz to wiary, jak w naszym znaku"; jw), bezim. pieśń więźniów W Cytadeli („Czego tęsknisz za chatą, za chatą").

Polska w pieśni 1863 r., oprac. S. Lam i A. Brzeg-Piskozub, Lw. 1913 (toż pt. Pieśni narodowe 1863 r.); Pieśń polska 1863 r., W. 1921; Jeszcze Polska nie zginęła! Pieśni patriotyczne i narodowe, oprac. F. Barański, cz. 1-2, wyd. 8 Lw. [1913].

J. ZNAMIROWSKA P.p.s. Zarys ideologii, „Pam. Lit.'' 1938, s. 123-131; J. KULCZYCKA-SALON1 P.p.s., Z. STEFANOWSKA Norwida spór o powstanie, w: Dziedzictwo literackie powstania styczniowego (zbiór.), W. 1964; B. OSMÓLSKA-PISKORSKA P.p.s., „Ruch Lit.'' 1965 z. 1; D.B. KACNELSON Z dziejów polskiej pieśni powstańczej XIX wieku. Folklor powstania styczniowego, tł. T. Zielichowski, Wr. 1974; M. JANION, M. ŻMIGRODZKA Romantyzm i historia, W. 1978, s. 535-561; M. JANION Reduta, Kr. 1979 Bibl. Romant.

Do góry