Ocena brak

„Powrót posła” Juliana Ursyna Niemcewicza

Autor /callie144 Dodano /14.03.2011

Komedia powstała w okresie ożywionej działalności politycznej Niemcewicza. W 1788 r. wybrany został posłem inflandzkim na sejm zwany Wielkim. Szybko dał się poznać jako jeden z najaktywniejszych działaczy stronnictwa patriotycznego. Wygłaszał mowy w sprawie ucisku chłopów, za reprezentacją miast w sejmie, w obronie reform w szkolnictwie wprowadzonych przez Komisję Edukacji Narodowej. Szczególnie mocno zaangażował się w walkę o zniesienie wolnej elekcji i wprowadzenie zasady dziedziczności korony. Jego wystąpienia sejmowe w tej sprawie z 17 września 1790 r. wywołało burzliwa polemikę. W tym też roku powstał „Powrót posła” wystawiony w styczniu 1791 r.

Streszczenie.

Akt I. Sc.1: Rzecz dzieje się w domu Podkomorzego na wsi w czasie zawieszenia obrad Sejmu Czteroletniego, jesienią 1790 r. Pokojowa Agata i lokaj Jakub rozmawiają o gościach swoich państwa: Staroście Gadulskim, jego drugiej żonie i Szarmanckim, starającym się o rękę Teresy, córki Starosty z pierwszego małżeństwa (wychowującej się u Podkomorostwa). Sc.2: W trakcie śniadania Podkomorzy otrzymuje list od syna, Walerego, który jest posłem na sejm, a teraz powraca do domu. Prowokuje to dyskusję ze Starostą na tematy polityczne. Różnica zdań jest tak duża, że Gadulski oświadcza, iż nie może dojść do planowanego małżeństwa pomiędzy jego córką a Walerym. Sc.3: Napisany po francusku liścik od Starościny, która tłumaczy swą nieobecność na śniadaniu, wywołuje tyradę Podkomorzego przeciwnego cudzoziemszczyźnie. Gadulski wyjaśnia, że ożenił się z młodą kobietą wyłącznie dla posagu. Sc.4: Wchodzi Teresa i ceremonialnie wita się ze wszystkimi; Podkomorostwo i Starosta idą do niedomagającej Starościny. Sc.5: Teresa cieszy się z rychłego przyjazdu, od dawna kochanego, Walerego. Smuci ja jednak niechęć rodziców do ich związku. Sc.6: Szarmancki, który właśnie wrócił z polowania, wyznaje Teresie miłość i roztacza przed nią wizje wspólnego życia w Warszawie. dziewczynę nie kusi wizja wykwintu i rozrywek i odrzuca jego zaloty. Sc.7: Zarozumiały Szarmancki uważa, że obojętność dziewczyny jest udawana, z góry cieszy się na posag Teresy, którym chce spłacić swe długi. Sc.8: Wracają Podkomorostwo i Starosta, który zresztą chorobę żony uważa za „chimery”. Jakub oznajmia przybycie Walerego. Uszczęśliwiona matka chce wyjść mu na spotkanie, powstrzymuje ją jednak Starosta. Sc.9: Wbiega Walery i z radością wita rodziców. Podkomorzyna nie kryje swej radości, a ojciec - pochwala postawę syna gorliwie spełniającego obowiązki obywatelskie. Okazuje się, że Podkomorostwo mają jeszcze dwu synów: najmłodszy służy w wojsku, średni - zasiada w Cywilnej Komisji (zajmując się sprawami gospodarczymi). Towarzystwo udaje się na obiad.

Akt II. Sc.1: Teresa żali się, że od przyjazdu Walerego nie miała okazji do rozmowy z nim. Sc.2: Wchodzi Walery i młodzi upewniają się wzajemnie w stałości swych uczuć. Młodzieniec gotów jest zrezygnować z posagu dziewczyny, byleby tylko jej ojciec wyraził zgodę na ślub. Rozmowę przerywa lokaj oznajmiający, że Starościna prosi do siebie pasierbice. Teresa odchodząc wręcza ukochanemu upominek: własnoręcznie uszyty pas. Sc.3: Walery z rozczuleniem ogląda prezent. Sc.4: Wbiega wystrojony szarmancki, czule wita się z Walerym i poczyna opowiadać o swoich zagranicznych wojażach. Podkomorzyc krytycznie odnosi się do jego próżniaczego życia, ale Szarmancki nie zwraca na to uwagi i chwali się miłosnymi podbojami. Wreszcie wzywa swego służącego, Kozaka. Sc.5: Wierny sługa przynosi kolekcję pamiątek, a wśród pukli włosów, listów i pierścionków portret Teresy. Oburzony Walery żąda jego zwrotu. Sc.6: Zwabiona hałasem wchodzi Starościna i czyni wyrzuty, iż przerwano jej odpoczynek. Walery opanowuje się i wychodzi. Sc.7: Szarmancki i Starościna rozmawiają o Walerym i zgadzają się, że nie jest on zdolny do głębokiego uczucia. Gadulska zwierza się ze swej młodzieńczej miłości do Szambelana, który poniósł śmierć w czasie jazdy powozem. Kobieta wyznaje, iż od tej pory pogrążona jest w rozpaczy, a jej cierpienia nie może ukoić małżeństwo. Sprytny Szarmancki głośno czyta „Elegię na śmierć Szambelana”, a wzruszona Starościna obiecuje mu pomoc w staraniach o rękę pasierbicy. Sc.8: Gadulska, przekonana, że Szarmancki będzie znakomitym mężem dla Teresy, pogrąża się w lekturze „Myśli nocnych” Younga. Sc.9: Starościna przekonuje męża do Szarmanckiego, argumentem, że ten nie myśli wcale o posagu dziewczyny. Groźba rozwodu i omdleniem wymusza też na mężu zgodę na założenie kaskady w miejscu, gdzie stoi dochodowa karczma i młyn.

Akt III. Sc.1: Teresa bardzo martwi się podejrzeniami Walerego, ale od służącej, Agaty, dowiaduje się, że

portrecik potajemnie wykonał malarz, który jednak, kiedy nie dostał obiecanej zapłaty, postanowił zdradzić sekret. Sc.2: Walery, dręczony wyrzutami sumienia, postanawia porozmawiać z ukochaną. Sc.3: Przeprasza dziewczynę za niesłuszne podejrzenia, ale ku swej rozpaczy dowiaduje się, że ręka Teresy obiecana została Szarmanckiemu. Sc.4: Na pomoc nieszczęsnym przychodzi jednak Podkomorzyna, która obiecuje młodym swe wstawiennictwo. Sc.5: Nadchodzą Podkomorzy i Gadulski dyskutujący o wolnej elekcji. Starosta jest jej zwolennikiem, ponieważ upatruje w elekcyjnych przetargach korzyści materialnych dla szlachty. Podkomorostwo próbują nakłonić Gadulskiego do zmiany decyzji, prosząc, by nie wydawał Teresy za niemiłego jej człowieka. Walery deklaruje gotowość rezygnacji z posagu dziewczyny. Jednak Starosta jest nieprzejednany, zbyt wielkie różnice poglądów dzielą go z młodym posłem. Sc.6: Dołączają Starościna, Teresa i Szarmancki. Gadulska ze zdumieniem informuje męża, że ich córka nie chce wyjść za Szarmanckiego. Zdenerwowany Starosta proponuje przyśpieszenie ślubu, ale Szarmancki żąda wpierw podpisania intercyzy. To uświadamia upartemu ojcu prawdziwe motywy działań zalotnika. Szarmancki bez żalu oddaje portret Starościanki Waleremu i odchodzi, zaś Gadulski, godzi się na ślub młodych. Sc.7: Jakub i Agatka proszą o pozwolenie na małżeństwo, a Podkomorzy nie tylko wyraża zgodę, ale i postanawia uczcić zaręczyny syna nadaniem wolności poddanym.

Kompozycja i styl utworu.

  • Utwór jest komedią polityczną, o pogodnej tematyce i żywej akcji prowadzącej do szczęśliwego zakończenia, wykorzystującym komizm sytuacyjny, charakterologiczny i słowny. Przedstawiona w dramacie historia miłosna jest jedynie pretekstem do podjęcia zagadnień politycznych. Celem utworu jest agitowanie odbiorcy do programu sejmowego stronnictwa patriotycznego. W komedii zostały skonfrontowane przeciwstawne poglądy na temat przyszłego kształtu Rzeczypospolitej:

  • konserwatystów (Starosta Gadulski) przeciwnych reformom, broniących zwłaszcza wolnej elekcji,

  • zwolenników reform (Podkomorzy, Walery): głównie dziedziczności tronu

  1. typy bohaterów pozytywnych:

  • typ Sarmaty oświeceniowego (Podkomorzy: podporządkowanie własnych interesów dobru publicznemu, harmonijne łączenie cnót obywatelskich, rodzinnych i gospodarskich, kultywowanie wartościowych składników tradycji sarmackiej - rycerskości, patriotyzmu, surowości obyczaju),

  • typ światowego obywatela (Walery: demokrata, rzecznik haseł wolności, równości i braterstwa, wykształcony, realizujący się w służbie publicznej, poważny i stały w miłości,

  • typ kobiety-obywatelki (Podkomorzyna: wzorowa matka wychowująca dzieci na światowych obywateli i żona rozumnie wspierająca męża)

  1. typy bohaterów negatywnych (karykatura)

  • typ konserwatywnego Sarmaty (Starosta Gadulski: handlowe podejście do małżeństwa, przedkładanie korzyści materialnej nad interes publiczny, pogarda dla wykształcenia, ślepe przywiązanie do tradycji),

  • typ fircyka (Szarmancki: utracjusz, cyniczny łowca posagów, lekkoduch, kosmopolita bezkrytycznie przyjmujący cudzoziemskie mody)

  • typ żony modnej (Starościna Gadulska: egzaltowana dama, kapryśna, oderwana od rzeczywistości, sentymentalna, sfrancuziała kosmopolitka i snobka)

  • Autor zastosował zasadę symetrii przeciwieństw (konserwatywny Sarmata Gadulski - Sarmata oświecony Podkomorzy, „żona modna” Starościna - „polska matrona” Podkomorzyna, fircyk Szarmancki - prawy obywatel Walery).

  • Bohaterowie mówią różnymi stylami (Starościna posługuje się francuskimi makaronizmami i frazeologią rodem z romansów; Szarmancki - słownictwem związanym z końmi i polowaniem, a jako intrygant potrafi styl zmienić w zależności od sytuacji; Gadulski to gawędziarz z sarmacką rozwlekłością snujący opowieści o gospodarstwie, polityce i życiu towarzyskim; natomiast język Podkomorzego cechuje jasny, logiczny, nieomal retoryczny styl).

 

Do góry