Ocena brak

Powieści kryminalne i sensacyjne

Autor /lolekbocian Dodano /16.04.2012

Powieści kryminalne niosą ze sobą dreszcz emocji połączony z przyjemnością poszukiwania rozwiązania zawikłanej zagadki. Gatunek ten pojawił się w literaturze 150 lat temu, a więc stosunkowo późno. Pomimo to zdobył sobie wielką popularność i do dziś cieszy się zainteresowaniem milionów czytelników.

W olbrzymiej większości opowieści kryminalne zawierają w sobie zagadkę do rozwiązania. Zostaje popełnione przestępstwo, bardzo często jest to morderstwo, i nawet jeśli znalezienie sprawcy wydaje się proste, udowodnienie zbrodni i wyjaśnienie jej okoliczności wymagają skomplikowanego dochodzenia. Głównym wątkiem jest zatem poszukiwanie, koniecznie przez inteligentnego detektywa o bogatej osobowości, kolejnych śladów i dowodów prowadzących do rozwiązania zagadki.

Powieści kryminalne przypominają w formie i treści powieści sensacyjne. Założeniem jest tutaj rozwikłanie pozornie nierozwiązywalnej zagadki związanej z popełnioną zbrodnią. Cóż może być

Powieści kryminalne niosą ze sobą dreszcz emocji połączony z przyjemnością poszukiwania rozwiązania zawikłanej zagadki. Gatunek ten pojawił się w literaturze 150 lat temu, a więc stosunkowo późno. Pomimo to zdobył sobie wielką popularność i do dziś cieszy się zainteresowaniem milionów czytelników.

W olbrzymiej większości opowieści kryminalne zawierają w sobie zagadkę do rozwiązania. Zostaje popełnione przestępstwo, bardzo często jest to morderstwo, i nawet jeśli znalezienie sprawcy wydaje się proste, udowodnienie zbrodni i wyjaśnienie jej okoliczności wymagają skomplikowanego dochodzenia. Głównym wątkiem jest zatem poszukiwanie, koniecznie przez inteligentnego detektywa o bogatej osobowości, kolejnych śladów i dowodów prowadzących do rozwiązania zagadki.

Powieści kryminalne przypominają w formie i treści powieści sensacyjne. Założeniem jest tutaj rozwikłanie pozornie nierozwiązywalnej zagadki związanej z popełnioną zbrodnią. Cóż może być trudniejszego od znalezienia sprawcy tak zwanego „morderstwa za zamkniętymi drzwiami"? Policja znajduje zwłoki człowieka w pokoju zamkniętym od wewnątrz, co wskazuje na to, że w chwili popełnienia zbrodni w pomieszczeniu znajdowała się tylko ofiara. Czytelnik takiej powieści stara się wraz z detektywem rozwiązać zagadkę. Aby odpowiedzieć na pytanie: „Kto zabił?", prowadzący śledztwo musi wykazać się sprytem i niemałą inteligencją. Dla zmylenia uwagi czytelnika autor zostawia wiele fałszywych tropów i często mnoży liczbę podejrzanych. Rozwiązanie powinno być bowiem zaskakujące.

Powieści sensacyjne przypominają w formie i treści kryminały. Akcja powieści sensacyjnej również czasami zmierza do ujęcia sprawcy przestępstwa. Jednak o wiele więcej tu przemocy, szybkiej akcji i ryzyka związanego z walką pomiędzy bohaterem pozytywnym i jego przeciwnikami. Często do tej kategorii zalicza się niektóre powieści kryminalne, horrory, powieści przygodowe z gatunku „płaszcza i szpady" oraz o tematyce polityczno-wojskowej. Większość powieści szpiegowskich należy do tego gatunku. Z jednej strony można stwierdzić, że powieść sensacyjna jest rodzajem powieści przygodowej dla dorosłych, z drugiej jednak jest to gatunek dający możliwość głębszej, niż w przypadku schematycznej powieści kryminalnej, analizy relacji pomiędzy bohaterami oraz ich stosunku do przemocy i społeczeństwa. Granica pomiędzy powieścią kryminalną a sensacyjną jest płynna, a wiele elementów może być wspólnych dla obu.

Pierwsi bohaterowie

Powieść detektywistyczna pojawiła się w literaturze stosunkowo późno. Pisarzy zainspirował prawdopodobnie szef pierwszej, powstałej we Francji, niezależnej od policji, agencji detektywistycznej, były przestępca Eugene Vidoq, który spisał zapierające dech w piersiach wspomnienia z okresu pracy w agencji.

Być może właśnie dlatego pierwszy w historii literatury prywatny detektyw, Augustę Dupin, był właśnie Francuzem, pomimo że postać tę stworzył pisarz urodzony i żyjący w Stanach Zjednoczonych - Edgar Alan Poe (1809-1849).

Pierwsze w historii opowiadanie detektywistyczne wyszło spod pióra Poe'go w roku 1845 i było zatytułowane Zabójstwo przy rue Morgue. Opisuje ono historię tak zwanego „morderstwa za zamkniętymi drzwiami". Policja wydaje się zupełnie bezradna, społeczeństwo zszokowane, natomiast inspektor Dupin nie daje za wygraną i dzięki swej niespotykanej zdolności analizy i dedukcji, rozwiązuje trapiącą wszystkich zagadkę. Poe po raz pierwszy stworzył postać detektywa-amatora, który swymi umiejętnościami przewyższa pozbawionych inteligencji i polotu policjantów. Jest to prototyp detektywa, często pojawiającego się później w powieści detektywistycznej.

Dupin jest ekscentrykiem, całe dnie spędza w ciemnym mieszkaniu, nocami zaś włóczy się po ulicach miasta. Niekonwencjonalna osobowość także zwyczajowo stała się atrybutem postaci prywatnego detektywa. Wynika to prawdopodobnie z przeświadczenia, iż jedynie człowiek niezwykły jest w stanie skutecznie walczyć ze złem i zrozumieć mroczną logikę świata przestępców.

Zabójstwo przy rue Morgue, Tajemnica Marii Roget i wiele innych dzieł Poe'go o tym charakterze to opowiadania. Pierwszą powieścią detektywistyczną jest zapomniana dziś Notting Hill Mystery (pol. Tajemnica Notting Hill) napisana w roku 1865 przez Charlesa Felixa - pisarza, którego postać sama w sobie pozostała dla badaczy literatury nierozwiązaną zagadką. Za pierwszą liczącą się powieść tego gatunku uważa się Kamień księżycowy (1868) autorstwa Wilkie Collinsa (1824-1889) -brytyjskiego pisarza o znaczącej pozycji na rynku pisarskim owych czasów, przyjaciela Charlesa Dickensa, który również wykazywał pewne zainteresowanie powieścią detektywistyczną. W dziełach Martin Chuzzlewit (1844) oraz Dom na pustkowiu (1853) pojawiają się postacie prywatnych detektywów, którzy już wówczas konkurowali z policją.

Tradycja powieści kryminalnej, a w jeszcze większym stopniu sensacyjnej, rozwinęła się przede wszystkim w krajach anglojęzycznych. Od czasów Collinsa powieść detektywistyczna stała się domeną Brytyjczyków. Jednakże w latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku francuski pisarz Emile Gaboriau (1835-1873) opublikował cykl powieści detektywistycznych, które zdobyły popularność, natomiast pierwszym bestsellerem tego gatunku była książka Nowozelandczyka Fergusa Hume'a (1859-1932), The Mystery of a Hansom Cab (pol. Tajemnica dorożki), której akcja rozgrywa się w ówczesnej stolicy Australii, Melbourne.

Holmes i Watson

Żaden ze wspomnianych utworów nie zdobył jednak takiej popularności jak Studium w szkarłacie Arthura Conan Doyle'a (1859-1930) powieść detektywistyczna, w której po raz pierwszy pojawił się Sherlock Holmes. Holmes zadziwia wszystkich niebywałą inteligencją. Na błyskotliwe uwagi Holmesa, jego przyjaciel, doktor Watson zwykł mawiać w prawdziwym osłupieniu: „Jak, na Boga, do tego doszedłeś Holmesie?". Dwaj współpracujący ze sobą przyjaciele mieszkają w Londynie przy Baker Street. Watson, darzący Sherlocka Holmesa szczerym podziwem, na kartach czterech powieści i pięćdziesięciu sześciu opowiadań skrupulatnie spisuje wyczyny przyjaciela. Holmes swym talentem detektywa do złudzenia przypomina Dupina z opowiadań Poe'go, choć Conan Doyle twierdzi, iż prototypem jego bohatera, był poznany niegdyś w Edynburgu wykładowca. Holmes to niepoprawny samotnik, który, gdy nie pracuje, często popada w apatię. Zwalczyć ją próbuje namiętnym muzykowaniem na skrzypcach i kokainą. W przeciwieństwie do poprzedników Holmes nie jest amatorem. Solidnie przygotowywał się do zawodu detektywa - jest mistrzem kamuflażu, ma za sobą żmudne studia nad ściganiem złoczyńców, na przykład potrafi odróżnić rodzaj cygara jedynie na podstawie popiołu, który znajdowany jest na miejscu zbrodni. W jego życiu nie liczy się nic, co nie ma związku z wykonywanym zawodem.

Niedościgły wzór

Powieści i opowiadania o Sherlocku Holmesie do dziś uważane są za niedościgły wzór literatury detektywistycznej. Oprócz zagadki, jest tu porywająca fabuła, wspaniale zarysowane postacie, a przede wszystkim, niepowtarzalna atmosfera. Doyle po mistrzowsku oddaje spokój i porządek panujący na Baker Street, złowrogą atmosferę wśród rozsypujących się domów i palarni opium w biednych dzielnicach oraz ducha przygody, który charakteryzuje obydwu przyjaciół. Nie sposób przerwać czytania, gdy Holmes i Watson przemierzają mgliste ulice Londynu w poszukiwaniu rozwiązania kolejnej zagadki.

Conan Doyle sądził, iż jego powieści historyczne mają daleko większą wartość niż dzieła o charakterze kryminalnym. W 1893 roku autor postanowił „zabić" Holmesa. W trakcie walki wręcz ze swoim odwiecznym wrogiem Moriartym, Holmes spada w dół wodospadu. Zarówno czytelnicy, jak i wydawcy nie zaakceptowali śmierci Holmesa i Conan Doyle zmuszony był „cudem ocalić" swojego bohatera i opisywać jego przygody niemal do końca swego życia. Holmes stał się postacią kultową i do dziś, wielbiciele adresują listy na fikcyjny adres przy Baker Street.

Naśladowcy Holmesa

Sherlock Holmes doczekał się wielu naśladowców, a na rynku pojawiły się dziesiątki powieści detektywistycznych. Modne były „duety" w stylu Hol-mes-Watson, natomiast sam detektyw obowiązkowo już musiał być postacią mniej lub bardziej ekscentryczną. Ernest Brahmah po raz pierwszy stworzył postać niewidomego detektywa, a u G.K. Chestertona (1874-1936), w powieści Niewinność ojca Browna, detektywem jest katolicki ksiądz, ojciec Brown. Ta postać pod pewnymi względami jest oryginalna, ponieważ jako ksiądz może poznawać tajemnice innych bohaterów.

Do czasów pierwszej wojny światowej najlepsze pozycje gatunku ukazywały się w formie opowiadań. Lata międzywojenne uważane są za „złoty wiek" powieści detektywistycznej, a wśród autorów niepodzielnie panowała Agatha Christie (1890-1976). W jej książce zatytułowanej Tajemnicza historia w Styles wydanej w 1920 roku, po raz pierwszy pojawia się nowy typ detektywa - Belg Hercules Poirot. Jest niepozorny z wyglądu, niski, z twarzą niemal przesłoniętą ogromnymi wąsami, drażliwy, jednak jako detektyw stał się godnym następcą Dupina i Holmesa. Christie zyskała sobie niespotykaną wcześniej popularność, co niewątpliwie zawdzięcza swemu talentowi oraz wynalezieniu radia i telewizji.

Charakterystyczne jest, że wśród twórców brytyjskiej powieści detektywistycznej tamtych czasów było wiele kobiet. Najgroźniejszą rywalką Agathy Christie była Dorothy L. Sayers (1893-1957), w książkach której główną postacią był ekscentryczny arystokrata Lord Peter Wimsey. W angielskiej powieści detektywistycznej okresu międzywojennego, akcja rozgrywa się w wyższych sferach, natomiast jej podstawowym założeniem jest rozwiązanie zagadki kryminalnej związanej z popełnionym przestępstwem.

Georges Simenon

Powieści belgijskiego pisarza Georgesa Simenona (1903-1989) są przykładem skromnej francuskojęzycznej literatury detektywistycznej. Są to dzieła opisujące historie bliższe życiu niż wspomniane utwory literatury amerykańskiej czy angielskiej, a ich głównym bohaterem nie jest błyskotliwy detektyw-amator, lecz inspektor policji Maigret. Przestępstwa, którymi się zajmuje dotyczą afer finansowych lub przemocy seksualnej. W swej pracy Maigret posługuje się ciekawą metodą, która polega na tym, by możliwie najgłębiej wczuć się w atmosferę miejsca, gdzie popełniono zbrodnię. W ten sposób łatwiej udaje mu się pojąć motywacje ludzi zamieszanych w zbrodnię i relacje między nimi, a co za tym idzie rozwiązać zagadkę.

Wśród Amerykanów największą popularność zdobyły powieści Ellery Queen (w rzeczywistości spółki autorskiej - Frederica Dannaya i Manfreda B. Lee) oraz Erie Stanleya Gardnera. Głównym bohaterem książek Gardnera jest prawnik, Perry Mason, który zmuszony jest, szukając prawdy, posługiwać się metodą naukowej dedukcji i rozwiązać zagadkę, by móc wygrać potem na sali sądowej.

Czarny kryminał

S.S. Van Dine (1888-1939) i kilku innych pisarzy amerykańskich pozostało wiernych tradycji angielskiej powieści detektywistycznej, co w latach trzydziestych zaowocowało powstaniem tak zwanego czarnego kryminału, który bliższy jest powieści sensacyjnej. Autorzy ci publikowali swe dzieła w gazetach brukowych, co przez wiele lat kładło się cieniem na ich karierze pisarskiej.

Za prekursora czarnego kryminału uważa się Dashiella Hammetta (1894-1961), autora tak doskonałych powieści jak Krwawe żniwo (1929) czy Sokół maltański (1930). W dziełach tych Hammett wyprowadził zbrodnię z zacisza zamożnych domostw na „ulice nędzy" w amerykańskich miastach. Poruszył też problematykę o charakterze społecznym - narkotyki, przemoc seksualną oraz korupcję w sferach rządzących.

Bohater czarnego kryminału , detektyw współczesny, to człowiek twardy i cyniczny, jednak wierny pewnym zasadom. Zmienił się również styl powieści - bohaterowie posługują się językiem prostym i zrozumiałym, niemało w nim zwrotów zaczerpniętych ze slangu amerykańskiej ulicy.

Mistrzem powieści sensacyjnej jest niewątpliwie wielki Raymond Chandler (1888-1959), który w swej powieści Wielki sen i wielu późniejszych, stworzył znaną dziś na całym świecie postać detektywa Philipa Marlo we'a. Postać Marlowe'a wydaje się niezbyt realistyczna, jednak powieści Chand-lera to pisarstwo wysokiej próby. Smaku dodają im fragmenty świetnie oddające atmosferę Kalifornii, gdzie rozgrywa się akcja.

Powieść kryminalno-sensacyjna

Dzięki takim pisarzom jak Ross MacDonald czy Lew Archer czarny kryminał obecny był w literaturze jeszcze w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Jednak z czasem coraz więcej autorów koncentrowało się nie na znalezieniu winnego zbrodni, lecz na analizie przestępstwa, a głównymi bohaterami nie byli już godni podziwu stróże prawa, lecz sami zbrodniarze. Taka powieść zawierała elementy powieści sensacyjnej i tradycyjnego kryminału.

Cechą charakterystyczną powieści kryminalno-sensacyjnej jest fakt, że ukazuje ona zbrodnię z niespotykaną wcześniej siłą oddziaływania, natomiast autor pozostaje neutralny w wydawaniu sądów, co wydaje się typowe dla wielu współczesnych gatunków literackich. W utworach Partycji Highsmith (ur. 1920) czy Elmore Leonard trudno nawet doszukać się moralnej oceny popełnionej zbrodni. Bestsellerowa powieść Milczenie owiec (1989) autorstwa Thomasa Harrisa określana była wręcz mianem horroru.

Tradycyjne powieści detektywistyczne niezmiennie cieszą się wielką popularnością i, co ciekawe, wciąż wśród ich autorów jest wiele kobiet. W Wielkiej Brytanii prym wiodą P.D. James, Ruth Rendell i Ellis Peters. Amerykańskie pisarki próbują wpleść do kryminału wątki feministyczne. Najsłynniejsza pisarka tego gatunku w Stanach Zjednoczonych, Sara Paretsky, głównym bohaterem swych powieści uczyniła detektywa-kobietę - V. I. Warshawski.

Dzielny policjant

W latach siedemdziesiątych w powieści kryminalnej pojawiły się zupełnie nowe elementy. Barwną postać detektywa-amatora zastąpił profesjonalista, najczęściej oficer policji - człowiek z krwi i kości, jak każdy oprócz pracy zawodowej, uwikłany w problemy natury osobistej. Miejscem akcji zamiast wnętrza zamożnego domu, stała się ulica.

Podobne prace

Do góry