Ocena brak

POWIEŚĆ, podstawowy gatunek epicki czasów nowoż.

Autor /kasia17 Dodano /16.03.2012

POWIEŚĆ, podstawowy gatunek epicki czasów nowoż. (—» epika), obejmujący rozbudowane utwory narracyjno-fabularne prozą, o swobodnej kompozycji, zawierające bogaty materiał zdarzeniowy, społ.-obycz. i psychologiczny. Spośród wszystkich gatunków literackich p. odznacza się relatywnie największą pojemnością poznawczą, co wiąże się ze stosunkowo niskim stopniem jej konwencjonalizacji i schematyzacji. Forma powieściowa w niewielkiej tylko mierze podlega kanonizowanym w tradycji ograniczeniom, jest elastyczna i z łatwością przystosowuje się do roli, jaką p. przypisał Stendhal w znanej formule, mówiącej, że jest ona „zwierciadłem przechadzającym się po gościńcu".

Głównym nośnikiem treści poznawczych zawartych w p. jest —» fabuła, często wielowątkowa, prezentująca dzieje licznych bohaterów lub środowisk. Określona kompozycja fabularna: układ —» epizodów, —» wątków, obecność lub nieobecność —» akcji, uporządkowanie czasowe przebiegu zdarzeń (—» czas w utworze lit.), rozplanowanie sieci postaci, organizacja przestrzeni przedstawionej - stanowi wykładnik pewnej uporządkowanej wiedzy pisarza o rzeczywistości hist., socjalnej cży psychologicznej. Wiedza taka poddaje się czytelniczej weryfikacji w stopniu daleko wyższym, niż dzieje się to w in. typach utworów literackich. Zarazem kompozycja fabularna jest równoważnikiem ideowej koncepcji twórcy: założenia filoz., moralistyczne czy historioz. autora decydują o wyborze, hierarchizacji i wartościowaniu materiału tematycznego, z którego zbudowany jest fikcyjny świat przedstawiony p. i narzucają mu mniej czy bardziej rygorystycznie określony kształt. Te dwie motywacje porządku fabularnego nie zawsze znajdują się w stanie równowagi (tak jak to miało miejsce w p. dojrzałego —» realizmu). Dominacja celów poznawczych charakteryzuje wszelkie odmiany p. dokumentalnej (biogr., reportażowej), w których dążność do zaprezentowania rzeczywistych przebiegów zdarzeniowychmoże zdecydowanie ograniczać wyrazistość autorskiego zamysłu ideowego. Odwrotnie rzecz wygląda w tzw. p. z tezą, w której idea staje się czynnikiem nadrzędnym, fabułą zaś spełnia zadania przede wszystkim ilustracyjne? będąc -w krańcowych wypadkach jedynie zbiorem przykładów - pozytywnych lub negatywnych - dla stawianej przez pisarza diagnozy dydaktycznej (np. w pozytywistycznej p. tendencyjnej). Bezwzględny prymat tezy prowadzi do schematyzacji zarówno fabuły, jak rysunku psychol. postaci, ogranicza więc funkcję poznawczą p., choć może jej zapewniać doraźną skuteczność oddziaływania publicystycznego. Utrwalone w tradycji powieściowej wzory fabuły dopuszczają szereg możliwości nawzajem opozycyjnych, między którymi zawierają się rozwiązania stosowane w mniejszych czy większych grupach utworów. Najważniejsze z tych opozycji zachodzą: między fabułą dającą prymat zależnościom interpersonalnym a fabułą, w której dominuje czynnik zdarzenio-wości; między fabułą, której siłą napędową są działania i intrygi bohaterów, a fabułą, która dostarcza przesłanek analizom psychol.; między fabułą wpływającą na przekształcenia bohatera (charakter dynamiczny) a fabułą, w której toku postać zachowuje niezmienność jako ustalony definitywnie zespół cech (charakter statyczny); między fabułą, w której nacisk pada na moment czasowego narastania zdarzeń, a fabułą, w której szczególnej wyrazistości nabierają relacje przestrzenne między przedstawionymi zjawiskami; między fabułą zorganizowaną chronologicznie a fabułą poddaną inwersji czasowej; między fabułą, w której obrębie dominują związki przy-czynowo-skutkowe, a fabułą dającą prymat relacjom celowościowym, nastawioną na określone rozwiązanie (akcja); między fabułą skupioną wokół centralnego zespołu motywów a fabułą rozproszoną, zbudowaną z epizodów.

Taki czy inny schemat fabularny p. nie ma znaczenia sam przez się - nabiera go dopiero w konkretnej realizacji narracyjnej (—» narracja). Świat przedstawiony utworu powieściowego kształtuje się i wyłania w toku narastania wypowiedzi —» narratora, który prezentując bohaterów i zdarzenia zajmuje wobec nich określone stanowisko - postawę interpretującą i oceniającą (np. akceptacja, obiektywizm, dystans satyr., ironia itp.), nie zawsze bezpośrednio ujawnioną, ale też niekiedy manifestacyjnie wyrazistą. Stanowisko narratora charakteryzuje w szczególności zakres jego wiedzy o świecie przedstawionym oraz zasady ograniczenia i motywacji tej wiedzy. Rozwija on swoją relację z określonego punktu widzenia, na który składają się: dystans czasowy wobec opowiadanych zdarzeń, perspektywa poznawcza oraz przyjęte kryteria wartościowania. Narrator może być mniej lub bardziej widoczny w strukturze dzieła powieściowego. Za możliwość wzorcową najczęściej uznaje się typ narratora ukształtowany w klasycznej p. XIX w., odznaczający się daleko posuniętym Ukryciem poza opowiadanym światem, nie motywowaną empirycznie wszechwiedzą na temat zdarzeń i postaci, jednolitością punktu widzenia umieszczonego ponad przedstawieniem i stałym dystansem - poznawczym i moralistycznym - wobec przedmiotu narracji. Przeciwstawia się mu zarówno wcześniejsze rozwiązania (np. tzw. p. sternowska, ukształtowana w XVIII w. przez L. Sterne'a), wysuwające na plan pierwszy sytuację narracyjną i ujawnione działania sprawcze opowiadacza, jak też ujęcia późniejsze - od naturalizmu poczynając - sprowadzające punkt widzenia narracji do stanowiska jednej lub kolejno różnych postaci, a więc lokujące go w obrębie świata przedstawionego. P. dopuszcza bardzo rozmaite formy i stopnie napięcia między światem opowiadanym a sytuacją narracyjną. Teoretyczne granice rozległego pola możliwości wyznaczają w tym względzie: z jednej strony - uczynienie z sytuacji narracyjnej wyłącznego przedmiotu prezentacji, z drugiej zaś - całkowite rozpłynięcie się sytuacji narracyjnej w świecie przedstawionych postaci. Relacje między obydwiema płaszczyznami utworu powieściowego wyglądają inaczej w przypadku narracji prowadzonej w trzeciej osobie (tzw. autorskiej), a inaczej w przypadku narracji w pierwszej osobie (tzw. pamiętnikarskiej). Dwupłaszczyznowość ta realizuje się najczęściej przez dwoiste ukształtowanie językowe dzieła powieściowego: obok narracji występują w nim zwykle - jednak jako strukturalnie podrzędne - wypowiedzi postaci. Narracja występuje w dwóch podstawowych odmianach: opowiadania i opisu, które tworzyć mogą różnorodne połączenia i kombinacje. Mowa postaci jest dopuszczana wyłącznie w jej kontekście - jako przytoczenie, mniej lub bardziej składniowo niezawisłe od wypowiedzi narratora (—» mowa niezależna, zależna, pozornie zależna). Niekiedy opozycja stylist. tych dwóch typów mowy jest bardzo wyrazista, np. wtedy, gdy narracja odpowiada normom języka lit., a wyodrębnione w jej ramach dialogi bohaterów mają charakter gwarowy. Kiedy indziej zbliżają się one nawzajem, przenikają i interferują, np. w przypadku -» monologu wewnętrznego, zwł. ukształtowanego w mowie pozornie zależnej. Ogólnie biorąc, narracja wprowadza do utworu powieściowego czynniki stylistycznie ujednolicające, natomiast wypowiedzi postaci wnoszą moment różnorodności stylistycznej.

P. jest gatunkiem niezmiernie zróżnicowanym: żyje w licznych odmianach, z których najważniejsze to: p. społeczno--obyczajowa, p. psychologiczna, p. historyczna, p. fantastyczna (współcześnie zwł. w postaci p. fantastycznonaukowej, tzw. science fiction), p. sensacyjna, p. kryminalna, p. podróżnicza, p. biograficzna. Jest to gatunek funkcjonujący w różnych obiegach czytelniczych i na różnych poziomach kultury lit.: od literatury elitarnej aż po piśmiennictwo rozrywkowe, popularne i masowe (—» brukowa literatura). Znamienne przy tym, że poszczególne odmiany, poziomy i obiegi p. ustawicznie oddziałują na siebie nawzajem (tak w przeszłości, jak współcześnie), a na ich stykach rodzą się wciąż nowe formy, świadczące o żywotności tego najbardziej dynamicznego gatunku literatury nowożytnej.

S. SKWARCZYŃSKA Epos a p., w: Z teorii literatury, Ł. 1947; M. ŻMIGRODZKA Problem narratora w teorii p. XIX i XX wieku, „Pam. lit." 1963 z. 2; W kręgu zagadnień teorii p., red. J. Sławiński, Wr. 1966; A. SANDAUER O ewolucji sztuki narracyjnej w XX wieku, w: Liryka i logika, wyd. 2 W. 1971 (prwdr. 1967); M. GŁOWIŃSKI Porządek, chaos, znaczenie. Szkice o p. współczesnej, W. 1968; tenże Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, W. 1973; S. EILE Światopogląd p., Wr. 1973; J. TRZYNADLOWSKI Rozważania nad semiologią p., Wr. 1976.

Podobne prace

Do góry