Ocena brak

POWIEŚĆ HISTORYCZNA

Autor /kasia17 Dodano /16.03.2012

POWIEŚĆ HISTORYCZNA, odmiana gatunkowa —> powieści, w której autor formuje świat przedstawiony jako beletrystyczną rekonstrukcję przeszłości; stąd istotne dla struktury p.h. znaczenie źródeł (dokumentów i opracowań) oraz określonej ideowo koncepcji dziejów. Ważną funkcję pełni w p.h. dialektyczna opozycja warstwy „świata odtwarzanego" i „kreowanego (w dawnej terminologii - prawdy i zmyślenia) oraz zwiazana z nią opozycja prawdy hist. i artystycznej. Światopogląd p h w znacznym stopniu jest określony przez zakorzenione w świadomości nar. stereotypy postaw wobec przeszłości, mity i legendy. W strukturze artystycznej p.h. rolę szczególnie ważną pełni narrator, wybór perspektyw czasowych oraz ukształtowanie językowe (stylizacja). P.h. ma charakter wyraźnie synkretyczny; nawiązuje do antycznego eposu i baśni, a także do in. odmian gatunku powieściowego, jak powieść grozy, powieść sentyment, i przygodowa. Poznawcze zadania wiążą ją z gatunkami z pogranicza literatury i historii, jak kronika, pamiętnik, diariusz (nawet z pozalit. opracowaniem historycznym); czerpie z nich często wrzorce archaicznej stylizacji. Ukształtowana dopiero na pocz. XIX w., stosunkowo szybko ulegała konwencjonalizacji, stając się pod koniec stulecia jedną z najbardziej konserwatywnych odmian gatunkowych; jej odnowienie dokonało się już w XX w. Polska p.h. miała dodatkowe motywacje rozwoju w zapotrzebowaniu na tradycyjne wzorce postaw oraz kompensacyjny mit wielkości państwa, które w tym czasie uległo rozbiorom. Świadomość hist., formowana również przez literaturę, była czynnikiem integrującym, stąd szczególna rola p.h. pod zaborami; była też ona w części czynnikiem zachowawczym, sprzyjającym apologety cznej ocenie wszystkiego, co pochodziło z przeszłości.

Za pierwociny polskiej p.h. uznać można takie XVIII-wieczne powieści pseudohist., będące właściwie zakamuflowanymi traktatami, jak —> Historia I. Krasickiego czy —> Rzepicha F.S. Jezierskiego, oraz powieści sentyment, i powieścigrozy (np. —> Nierozsądne śluby F. Bernatowicza, Astolda A. Mostowskiej), w których dowolnie traktowane tło hist. pełni funkcję jedynie dekoracyjną. Powstanie p.h. w nowoczesnym kształcie wiąże się z romant. koncepcją dziejów jako procesu i ogólniej z romant. historyzmem; jej początek w literaturze eur. wyznacza twórczość prozatorska W. Scotta (od Waverleya 1814), realizująca zasadę tworzenia iluzji przeszłości. Powieść skottowska to szerokie malowidło hist., przede wszystkim obycz., wierne źródłom; obok postaci autentycznych występują w niej bohaterowie fikcyjni, a fikcyjna również intryga rozgrywa się na tle doniosłych konfliktów dziejowych, które w znacznej mierze warunkują perypetie akcji. Ten model, przyjęty jako norma gatunku, stanowił punkt odniesienia sporów o polską p.h. aż po l. pięćdziesiąte XIX w., przy czym walterskotyzm zaanektowany został przede wszystkim przez środowisko konserwatywne (M. Grabowski), głoszące obcą pierwowzorowi bezkrytyczną apologię przeszłości i ograniczenie sfery zainteresowań powieściopisarza do „prywatnej" historii rodzin.

Polską powieść skottowską, rozwijającą się w 2 poł. l. dwudziestych XIX w., poprzedziły utwory zaliczane przez niektórych badaczy do odrębnego nurtu polskiej p.h. nazwanego powieścią tradycyjną; powieść taka ogranicza się do nieodległej przeszłości, materiał czerpie jedynie z ustnej tradycji, tematycznie nie wykracza poza problemy dawnego obyczaju, przeciwstawianego współczesnemu krytycznie lub - częściej, apologetycznie. Do tak pojętej odmiany zaliczyć można m. in. —> Dwóch panów Sieciechów J.U. Niemcewicza i powieści K. Tańskiej (Hoffmanowej). W 1826-30 przełożono na pol. 17 powieści Scotta, pojawiły się naśladowcze „walterskotacje" (K. Gaszyńskiego, Z. Krasińskiego, F. Skarbka, F. Wężyka i in.), a także ciekawsze, bardziej samodzielne próby zastosowania Scottowskiego wzoru: —> Jan z Tęczyna Niemcewicza, —> Pojata, córka Lezdejki Bernatowicza; elementy walterskotyzmu wprowadzał również do swoich powieści A. Bronikowski. Pisarze na ogół dobierali tematykę tak, aby uwypuklić momenty stabilizacji i potęgi państw, oraz zgody nar. i równowagi między stanami.

W okresie międzypowstaniowym pojawiły się nowe warianty p.h.; przede wszystkim dzięki trzem pisarzom: Krasińskiemu, H. Rzewuskiemu i J.I. Kraszewskiemu. Próba romantycznej p.h., podjęta przez Krasińskiego w —> Agaj-Hanie, nie znalazła kontynuatorów; rysy romant. odnaleźć można w twórczości niektórych powieściopisarzy, jak M. Czajkowski, D. Magnuszewski. Brak też wyraźnej kontynuacji ambitnej koncepcji Listopada Rzewuskiego; istotną natomiast rolę odegrał autor Pamiątek Soplicy jako twórca —> gawędy szlach., otwierając drogę p.h., które - spokrewnione blisko z powieścią tradycyjną - wprowadzały zdobycze tej odmiany gawędy w struktury powieściowe (gł. pamiętnikarskie); do twórców tego typu p.h. zaliczyć można przede wszystkim L Chodźkę (zwł. —> Pamiętniki kwestarza) i Z. Kaczkowskiego (cykl Ostatni z Nieczujów). Odmienny od skottowskiego i gawędowego rodzaj powieści, tzw. powieść dokumentarną, uprawiał i uzasadniał w wypowiedziach teoret. (szczególnie w sporze z Grabowskim w l. czterdziestych) najpopularniejszy przed Sienkiewiczem pol. autor p.h., Kraszewski. Spod jego pióra wyszło ponad 90 p.h., z których większość, wsparta na starannie wyselekcjonowanym materiale źródłowym, kreuje i ocenia przeszłość z pozycji postępowego historyka XIX-wiecznego. Skupiając uwagę czytelnika na kwestiach polit. i społ., pisarz redukował wyraźnie warstwę fikcji, poważną rolę wyznaczając składnikom poznawczym i dydaktycznym. Podejmował takie tematy jak walka o władzę i przemiany społ. oraz tropił w historii państwa pol. objawy jego osłabienia; kryt. nastawienie do przeszłości i postawa antymagnacka nakazywały mu z jednakową ostrożnością poszukiwać blasków i cieni czasów minionych. Ukształtowany przez Kraszewskiego wzorzec p.h. z większą lub mniejszą dokładnością stosowany był przez in. pisarzy: T.T. Jeża, autora wielu powieści z dziejów Polski (Za króla Olbrachta) i Słowiańszczyzny (—> Szandor Kowacz, —> Uskoki), J. Zachariasiewicza, Kaczkowskiego (jako autora Ammcjaty).

W l. sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX w. ostry atak na p.h. przeprowadzili pozytywiści (posługując się m. in. argumentacją G. Brandesa). Sens polemiki był zarówno ideowy (w związku ze sporem z tradycją romant. i jej koncepcją dziejów) jak i estet. (krytycy uważali p.h. za hybrydyczną i wewnętrznie sprzeczną). Ostrze krytyki było jednak gł. skierowane w drugorzędnych twórców, natomiast Kraszewskiego i Jeża ceniono wysoko i często odwoływano się do ich opinii. Nawrót do p.h. nastąpił w okresie kryzysu pozytywizmu w l. osiemdziesiątych. O sukcesie gatunku zadecydowała Sienkiewiczowska Trylogia. Sienkiewicz rozpoczynając 1882 w „Słowie" druk Ogniem i mieczem nie stworzył nowego typu p.h., lecz w sposób mistrzowski zsyntetyzował dotychczasowe dokonania, dając dzieło obficie korzystające z tradycji gatunku. Trylogia wyrosła ze społ. zapotrzebowania na mit kompensacyjny. Na tej podstawie uformowała się ideologia „pokrzepienia serc": optymistyczna i konserwatywna wersja dziejów narodowych. Cykl powieści ukazywał odbiorcy zwycięskie'wyjście z klęsk i poniżeń i tą drogą umacniał uczucia patriotyczne. Swoją wizję przeszłości budował pisarz na kanwie źródeł i opracowań, stanowiących podstawę tak powieściowego realizmu, jak i struktury formalnej. Szczególnego znaczenia nabiera przy tym sposób kreowania postaci jako bohaterów literackich. Do najwybitniejszych osiągnięć pisarza należy język utworów, a zwł. sposób wykorzystania archaicznej stylizacji. Sukces czytelniczy Trylogii należy do największych w dziejach pol. powieści, on też - niezależnie od wieloletnich sporów kryt. - zadecydował o sile oddziaływania tekstu jako wzorca. Wzmocniły ją dodatkowo późniejsze powieści Sienkiewicza: —> Quo vadis i —> Krzyżacy. Zjawisko współzawodnictwa i naśladownictwa wobec dzieł Sienkiewiczowskich na długie lata określiło dzieje polskiej p.h. Spośród wielu utworów na uwagę zasługują Kaczkowskiego Olbrachtowi rycerze, T. Jeske-Choińskiego —> Tiara i korona, A. Krechowieckiego O tron i W. Gąsiorowskiego —> Huragan. Pewną rolę odegrała twórczość W. Rapackiego, F. Rawity-Gawrońskiego, K. Glińskiego, Władysława Łozińskiego i niezwykle poczytnego autora powieści dla młodzieży W. Przyborow-skiego. Polemiczny wobec tradycji sienkiewiczowskiej charakter miały powieści W. Gomulickiego Cudna mieszczka oraz Miecz i łokieć. Pisarzem, który wyłamał się spod wpływu Sienkiewicza, był wnikliwy krytyk Ogniem i mieczem B. Prus. W Lalce (pamiętnik Rzeckiego) dał propozycję nowego typu powieści historyczno-batalistycznej, a w przedstawiającym dzieje staroż. Egiptu —> Faraonie, przełamał obowiązujące konwencje, wpisując w ramy historii uniwersalne prawa socjol.-polit. (pisarz sięgnął tu po teorie organicystyczne H. Spencera). Czyniąc ośrodkiem kompozycji powieściowej konflikt o władzę, Prus mocno ograniczył tradycyjne wątki romansowe, natomiast posłużył się dedukcyjną formułą powieści detektywistycznej. Niemniej Faraon był wyjątkiem; na przełomie wieków p.h. przeżywa wyraźny kryzys, stając się gatunkiem coraz silniej skonwencjonalizowanym.

Przemiany, które przyniósł modernizm (także w koncepcji historii) owocowały najpierw w dramacie (S. Wyspiański), później dopiero w p.h. Istotną rolę w odnowieniu tej odmiany gatunkowej odegrał S. Żeromski, przede wszystkim jako autor —> Popiołów (1904). Popioły to powieść pod wieloma względami nowatorska. Zasięgiem planu hist. wyrasta ona z wielkiej tradycji p.h. (tematem i rozmachem epickim przypomina Wojnę i pokój L. Tołstoja), natomiast sposobem prowadzenia narracji, opartej o tzw. strategię punktów widzenia postaci, fragmentaryczną, luźną kompozycją fabuły, kreacją bohaterów (o rozbudowanym życiu psych.) oraz skupieniem uwagi na procesie przekształcania świadomości nar. i pokoleniowej tę tradycję modyfikuje. Również krytycyzm wobec tradycyjnie optymistycznej oceny historii nar. przeciwstawia Popioły Sienkiewiczowskiej p.h. Obecny w Popiołach młodopol. punkt widzenia ważne miejsce wyznacza emotywnym składnikom opisów przyrody i psychiki postaci. Rozwinięciem tej tendencji, w połączeniu z coraz donioślejszą dla struktury p.h. funkcją mitu i legendy nar. (o wartościach ponadczasowych), były: Duma o hetmanie i Powieść o udałym Walgierza Osobną grupę nie tylko tematyczną, lecz także ideologiczną, stanowią utwory pośw. powstaniu styczniowemu (Żeromski: Wierna rzeka, M. J. Wielopolska: —> Kryjaki i zbiór opowiadań A. Struga —> Ojcowie nasi). Jednakże Młoda Polska nie pozostawiła po sobie innych wybitnych p.h. Pewne walory ma —> Rok 1794 W. S. Reymonta jako bogate malowidło hist.-obycz., natomiast Koniec epopei K. Tetmajera należy uznać za utwór epigoński, a —> Legenda Tatr Tetmajera i Kostka Napierski W. Orkana nie wywarły większego wpływu na rozwój polskiej p.h. W dziedzinie p.h. dla młodzieży wybitnymi osiągnięciami były powieści A. Domańskiej. U progu międzywojennego 20-lecia kolejnym ogniwem w ewolucji p.h. stały się —> Żywe kamienie W. Berenta, W których pisarz łączy XX-wieczne rozumienie historii z oryginalną, ekspresjonizującą formą powieści. Wybierając epokę średniowieczną (ściślej jej zmierzch), był Berent w zgodzie z zainteresowaniami współczesnymi. Odejście od pozytywist. kultu faktów zwróciło uwagę na koncepcję „długiego trwania" cywilizacji i kultur, ich konfliktów, mitologii, systemów ideęl., polit. i religijnych. Berent skupiając się na problemie sztuki, przedstawiał ją przez pryzmat wielkich spraw epoki. Żywe kamienie są dziełem wielostylowym i wieloznacznym, o polifonicznej strukturze narracji i synkretycznym ujęciu czasu i przestrzeni (w kategoriach symbolu i mitu).

Odzyskanie niepodległości całkowicie zmieniło społ. funkcję p.h. (jak i literatury w ogóle), zwalniając ją niejako z obowiązku podtrzymywania ducha nar. i nauczania dziejów ojczystych. Zasięg tematów poszerzył się wydatnie, obejmując dzieje powszechne (antyk J. Parandowskiego i H. Malewskiej, średniowiecze eur. Malewskiej, J. Iwaszkiewicza, T. Parniekiego). Wyrazem tej tendencji były zwł. kroniki krzyżowe Z. Kossak-Szczuckiej (—> Krzyżowcy, Król trędowaty i Bez oręża). Cała obfita twórczość prozatorska o tematyce hist. uczyniła z pisarki w świadomości krytyki i czytelników następczynię Sienkiewicza. Jego model gatunkowy p.h. został przez Kossak-Szczucką uwspółcześniony i udramatyzowany, nowością było też rygorystyczne podporządkowanie obrazu dziejów założeniom chrześc. koncepcji opatrzności. Całkowicie poza tradycją sienkiewiczowską sytuowały się utwory Berenta: ..opowieści biograficzne" —> Nurt i —> Diogenes w kontuszu, w których autor, kreśląc portrety wybitnych postaci życia polit. i umysłowego doby Sejmu Czteroletniego i Legionów Dąbrowskiego, poszukuje rodowodu współcz. inteligencji polskiej. Biograficzną p.h. uprawiali również Parandowski, A. Swiderska, L.H. Morstin, J. Wołoszynowski (Rok 1863). Wzrost zainteresowania jednostką zaznaczył się też w gł. nurcie p.h., w której problematyka psychol.. usuwa w cień społ.-obycz., świat hist. staje się szczególnym problemem świadomości, zadaniem dla intelektu poznającego splot przyczyn i skutków, a życie zbiorowości - bardziej przedmiotem refleksji historioz. niż malowniczego opisu. Obecność tych tendencji wyraźna jest w tak różnych dziełach, jak —> Czerwone tarcze Iwaszkiewicza, Aecjusz, ostatni Rzymianin T. Parnickiego i Żelazna korona Malewskiej. W powieściach tych dostrzec można kontynuację Berentowskiego zainteresowania epokami w momencie przełomu i konfrontacji kultur. U Iwaszkiewicza ważne jest spojrzenie na przeszłość jako tradycję współcz. pisarzowi kultury eur., znajdującej się właśnie w stanie kryzysu. U Malewskiej filoz. i moralna problematyka władzy organizuje całość materiału powieściowego i wyznacza stosunek do historii. Odrębną pozycję w prozie hist. 20-lecia międzywojennego zajmuje —> Kordian i cham L. Kruczkowskiego. Zbeletryzowany pamiętnik chłopa-uczestnika walk 1830-31 posłużył jako punkt wyjścia polemiki z apologetyczną wizją historii nar. i z romant. tradycją szlach. rewolucjonizmu. Powieść była próbą połączenia rygorystycznego dokumentaryzmu z wyraźną społ.-polit. interpretacją dziejów, inspirowaną przez marksizm.

Powojenny rozwój p.h. stanowił początkowo kontynuację kierunków skrystalizowanych przed 1939. Zarysowały się pewne tendencje tematyczne: zainteresowanie początkami państwa pol., przeszłością ziem zach. i pn., walką z naporem germ. (tzw. powieść piastowska: A. Gołubiew, K. Bunsch, W.J. Grabski). Potrzeby ideologiczne spowodowały aktualizację poznawczych i dydakt. zadań p.h. (rewizja przeszłości i tradycji. poszukiwania hist. motywacji dla teraźniejszości). Wyraźny był też zwrot ku szeroko pojętej historii powszechnej. Skala podejmowanych tematów sięgała od dziejów bibl. (R. Brandstaetter, J. Dobraczyński, H. Panas) po historię walk rewol. i ruchu robotn. (T. Hołuj, S.R. Dobrowolski). Liczną grupę stanowiły utwory nawiązujące do tradycyjnego wzorca gatunkowego i adresowane gł. do odbiorcy masowego (Bunsch, Grabski. T. Łopalewski, A. Gruszecka, M. Rusinek, W. Rymkiewicz, E. Paukszta, L. Przemski, J.T. Dybowski, J.B. Rychliński. F. Fenikowski, A. Necel). Żywotność wykazuje powieść biogr., w której obrębie zarysowują się różne tendencje, od fabularyzacji po szkic hist. (A. Kowalska, M. Jastrun, S. Strumph-Wojtkiewicz). P.h. mająca ambicje nowatorskie sytuuje się polemicznie wobec odziedziczonych po XIX w. schematów i zbliża się bądź do hist. eseistyki lub literatury faktu (uprawianej np. przez M. Brandysa, P. Jasienicę, A. Krawczuka), bądź do współcz. prozy psychol. (np. utwory J. J. Szczepańskiego, J. Zawieyskiego, W. L. Terleckiego), bądź przybiera postać paraboliczną, nawiązując pod osłoną hist. kostiumu dialog ze współczesnością (Ciemności kryją ziemię J. Andrzejewskiego, Boski Juliusz J. Bocheńskiego). Wielotomowy cykl Gołubiewa Bolesław Chrobry przyniósł rozległą panoramę zdarzeń z okresu narodzin państwa polskiego. Liczne przeplatające się wątki ukazują zarówno procesy społ. skupiające się wokół dwu spraw: wprowadzenia chrześcijaństwa i konfliktu z Niemcami, jak przeżycia psych, postaci, a przede wszystkim indywidualność władcy. Prozę Malewskiej cechuje rozległość zainteresowań hist. od antycznej Grecji i Rzymu przez średniowiecze eur. (Przemija postać świata) aż po Polskę XVII w., rzetelność przygotowania źródłowego, zespolenie refleksji historioz. z filoz i moralną. Najgłębsze przeobrażenia przeszła p.h. pod piórem Parnickiego, który od 1937 wydał ponad 20 powieści z dziejów pol. i powszechnych. Szczególne znaczenie uzyskały utwory: —> Srebrne orły i —> Nowa baśń, ukazująca dzieje Polski w kontekście historii Starego i Nowego Świata, oraz Koniec,, Zgody Narodów'' i Słowo i ciało, w których pisarz zbudował swoją koncepcję „mieszańca", osobowości ukształtowanej na styku odmiennych narodowości i kultur. W kolejnych utworach Parnickiego zdarzenia fabularne schodziły na coraz dalszy plan, ustępując miejsca analizie świadomości i nieświadomości postaci oraz refleksji historioz. i metafizycznej. Stopniowo też coraz większą rolę odgrywało ujawnianie procesu pracy twórczej pisarza, jego autobiografii i genealogii, zarówno duchowej, jakrodzinno-historycznej. P.h. należy do najpoczytniejszych gatunków także w czasach współczesnych. W ramach kultury masowej sytuacja jej ulega jednak charakterystycznym przemianom: rolę dawnego romansu hist. częściowo przejął dziś film i serial telewizyjny o tematyce hist., często będący adaptacją znanej p.h., przy czym powodzenie filmu czy serialu ponownie wzmaga popularność pierwowzoru literackiego. Historyczna epika film. eksponuje z reguły koloryt lokalny, malownicze sceny obycz. i batalistyczne, wątki przygodowe i miłosne. Pogłębia to wyraźny rozłam gatunku tak w praktyce pisarskiej, jak w świadomości odbiorcy. Z jednej strony temat hist. pojawia się w —> literaturze dla dzieci i młodzieży i w powieści popularnej, a z drugiej - w prozie nowatorskiej o ambicjach filozoficznych.

Z. SZWEYKOWSKI P.h. Henryka Rzewuskiego, W. 1922, rozdz. 1; J. KRZYŻANOWSKI O walterskotyzmie polskim, w: W świecie romantycznym, Kr. 1961 (prwdr. 1933); A. BARTOSZEWICZ Spór o p.h. w połowie XIX wieku na tle antagonizmu między„Dziennikiem Warszawskim"a ,,Gazetą Warszawską", Zesz. Nauk. UMK. Filol. Pol. 1 (1959); W. DANEK O małżeństwie powieści z historią, w: Pisarz wciąż żywy, W. 1969 (prwdr. 1964); H. STANKOWSKA Początki p.h. w Polsce, Opole 1965; Z. SKWARCZYŃSKI Problemy początków p.h. w Polsce, Zesz. Nauk. UŁ 41 (1965); K. BARTOSZYŃSKl Popioły i kryzys p.h., „Pam. Lit." 1965 z. 1; W. DANEK, wstęp w:: J.I. Kraszewski Zygmuntowskie czasy, wyd. 2 Wr. 1966 BN 191; J. TRZYNADLOWSKI Uwagi o poetyce „Trylogii" - historycznej powieści przygody, w: Henryk Sienkiewicz. Twórczość i recepcja światowa (zbiór.), Kr. 1968; H. DUBOW1K, J. KONIECZNY, J. MALINOWSKI Polska p.h., Bydg. 1968; S. BURKOT Spory o powieść w polskiej krytyce literackiej XIX wieku, Wr. 1968, rozdz. 3; W. OSTROWSKI P.h., „Zag. Rodz. Lit." 1968 z. 1; B. GOŁĘBIOWSKA Próba zarysu rozwoju polskiej p.h. do końca XIX wieku, Prace Polonist. 27 (1971); J. NARBUTT Główne etapy rozwoju polskiej p.h., czyli od Kraszewskiego do Parnickiego, „Znak" 1971 nr 7/8; W. ŁOJEK Polska p.h. dwudziestolecia jako wyraz nowej świadomości literackiej, Prace Polonist. 27 (1971): T. BUJNICKI „Trylogia" Sienkiewicza na tle tradycji polskiej p.h., Kr. 1973; tenże Od „Krzyżaków" do „Srebrnych orłów". Ewolucja polskiej p. h. o średniowieczu, „Ruch Lit." 1977 z. 1; T. PARNICKI Szkice literackie, W. 1978; tenże Historia w literaturę przekuwana, W. 1980.

Podobne prace

Do góry