Ocena brak

Potępienia i polemiki - Potępienie z 7 marca 1277 roku

Autor /Teresa2 Dodano /04.01.2013

Po zakończeniu dochodzenia na podstawie polecenia papieskiego biskupStefan Tempier potępił 7 marca 1277 r. 219 tez nauczanych na wydziale sztuk.Jest możliwe, że była to inicjatywa samego biskupa bez wyraźnego żądaniapapieskiego.

P o t ę p i e n i e jest ogromnie ważne, stanowi punkt odniesienia do wielu innychfaktów historycznych. Wpłynęło ono decydująco na stosunek wielu pisarzydo filozofii aż po wiek XVII. Uderzenie zostało skierowane przeciw arystotelizmowii dotyczyło wielu podejrzanych doktryn. Głównym przedmiotem potę p i e n i a jest niewątpliwie awerroizm (względnie jak określał to VanSteenberghen arystotelizm heterodoksyjny6 6 9 ) . Mistrzowie artium twierdzili, żeAwerroes właściwie odczytał Arystotelesa, który z kolei przedstawił prawdziwąfilozofię. Takie twierdzenie musiało doprowadzić do konfliktu filozofii z teologiąi zaowocować teorią dwóch prawd. Separacja filozofii i teologii pochodziłaod samego Awerroesa. Dla Awerroesa zmieszanie wiary z wiedzą, filozofii z t e ologiąjest fatalne dla obu.

Bardzo trudno określić, kiedy powstaje szkoła awerroistyczna. Wyraz'awerroista' był używany szeroko w XIV-XV w. Ruch awerroistyczny istniałw Paryżu j u ż przed 1270 r., o czym świadczy potępienie. Pewien rękopis zawieraprzy liście 219 tez słowa przeciwko Sigerowi i Boecjuszowi, heretykom {contraSigerum et Boethium haereticos). Powtarzają się tu tezy potępione w 1270 r., wspomnieliśmy o wielu z nich omawiając Sigera i Boecjusza. Obok metafizycznych,pojawia się szereg twierdzeń etycznych, na przykład czysty naturalizm(vitaphilosophicd) w pojmowaniu szczęścia.

W etyce potępia się pogańsko-naturalistyczną, zgodną zresztą z Arystotelesem,interpretację ideału etycznego. Ostatecznie articuli parisienses uderzająw necesytaryzm i naturalizm arystotelizmu; bardzo ważna jest 28. teza, że z jednegopierwszego sprawcy nie może pochodzić wielość skutków (quod ab unoprimo agente non potest esse multitudo efectuum)m, w której zaznacza się niezmiernaprzepaść między Bogiem żydowsko-chrześcijańskim a greckim. Od 1277 r.wszyscy teologowie zdawali sobie sprawę ze sprzeczności zachodzącej międzytymi koncepcjami.

Potępienie wyznacza zarazem koniec złotego okresu scholastyki; odtądzaczyna się defensywa i brak nowości w filozofii. Potępienia nie powstrzymałyani awerroizmu, ani arystotelizmu, ale zahamowały rozrost teologii spekulatywnej.Od 1277 zamiast zgodnej współpracy zaczyna się podejrzliwość teologówwobec filozofii. Z tego ducha wyrosną syntezy Szkota i Ockhama, Szkot chciałsię odciąć od wszystkich potępionych tez.

Szereg artykułów Syllabusa Stefana Tempier potępia tezy tomistyczne.

27. Ż e pierwsza przyczyna nie może stworzyć wielu światów.

Quod prima causa non potest plures mundos facere.

42. Że Bóg nie może stworzyć wielu jednostek w j e d n ym gatunku bezmaterii.

Quod Deus non posset multiplicare individua sub una specie sine materia.

50. Że gdyby istniała jakaś substancja oddzielona, która nie poruszałabyżadnego ciała w świecie zmysłowym, to nie należałaby ona do wszechświata.

Quod si esset aliąua substantia separata, quae non moveret aliąuod corpusin hoc mundo sensibili, non clauderetur in universo.

Ciekawe, że nie wspomina się teorii jedności formy. Wymienione tezysą wspólne Tomaszowi i Sigerowi, toteż postawiono tu Tomasza na równiz awerroistami.

Potępienie dotyczy też i umiarkowanego intelektualistycznego determinizmuwoli, faworyzując absolutny indeterminizm.Wśród doktryn potępionych znalazły się też i platońskie.

123. Ż e intelekt nie jest formą ciała, chyba że tak jak żeglarz statku, aninie jest doskonałością istotową człowieka.

Quod intellectus non est forma corporis, nisi sicut nauta navis, nec estperfectio essentialis hominis.

I n n e tezy uderzają w Rogera Bacona, Idziego Rzymianina i innych, możerównież Alberta. Dla wielu tez do dziś nie umiemy odnaleźć autorów.

Plan realizowany w potępieniu paryskim z 1277 r. miał swe rozgałęzienia,sięgające do Oksfordu. 18 marca 1277 r. Kilwardby przeprowadza potępienieszeregu tez tomistycznych.

[Dusza] wegetatywna, zmysłowa i intelektualna nie są jedną, prostą formą;że ciało żywe i martwe jest ciałem wieloznacznie.

I t em quod vegetativa, sensitiva et intellectiva sint una forma simplex;i t em quod corpus vivum et mortuum est aequivoce corpus.

Kilwardby pisze do Piotra z Conflans, że potępia te tezy nie jako heretyckie,lecz jako niebezpieczne. W zakończeniu listu pisze, że pogląd Tomasza0 jedności formy to twierdzenie głupie i fantazja {fatua positio, vel imaginatiophantasticdf11. Następca Kilwardby'ego Jan Peckham potępia znów jako heretyckie(30 kwietnia 1286 r.) szereg tez tomistycznych, z których naczelną jestnauka o jedności formy.

8. Że w człowieku jest tylko jedna forma, mianowicie dusza rozumna,a nie żadna inna forma substancjalna, z tego poglądu wydają się wynikaćwszystkie wymienione wyżej herezje.

Quod in homine est t a n t um una forma, scilicet anima rationalis et nullaalia forma substantialis: ex qua opinione sequi videntur omnes haeresess u p r a d i c t a e.

Na tle tych polemik zaczęto na przełomie XIII i XIV w. wydawać zbiorytez potępionych w Paryżu i w Oksfordzie. W 1282 r. zostały oficjalnie uznaneprzez franciszkanów, a p o t em zaopatrzone w klasyczne odpowiedzi Clapwella1 Tomasza Suttona. Tomizm staje się wówczas przyczyną sporów. Inaczej patrząnań zwolennicy i przeciwnicy. Najczęściej jednak ani jedni, ani drudzy nie widzątego, co w n im istotne.

Głównym o p o n e n t em Tomasza był Wilhelm z la Mare. Jego zainteresowaniaskupiały się na naturze aniołów i duszy. Nie zajmował się podstawowymizagadnieniami metafizycznymi. W punkcie dotyczącym idei bożych Wilhelmbroni augustyńsko-neoplatońskiej tezy, że Bóg ma odrębną ideę materii i rodzaju,różną od gatunku. Wilhelm głosząc powszechny hylemorfizm celowo nienawiązuje do Awicenny, lecz do Augustyna.

Wiemy już, że Correctorium Wilhelma z la Mare zapoczątkowało obfitąliteraturę odpowiedzi. Nic nie mogło już powstrzymać rozchodzenia się pismTomasza, co spowodowało pojawienie się correctoriów i odpowiedzi na nie.Odpowiedzi na correctoria mają swe tytuły, na przykład Quare RyszardaClapwella, Sciendum Roberta z Oksfordu, Circa Jana Quidort. Odpowiedzi te -Correctoria corruptorii - można zgrupować w pięć typów. Najbardziej rozwiniętymz nich było Apologeticum veritatis contra corruptorium Ramberta z Bolonii.Nie jest to dzieło kompletne. Rambert przeciwstawia się Henrykowi z Gandawy,Ryszardowi z Middleton oraz Idziemu Rzymianinowi. W kwestii istnieniai istoty wraca aż do Boecjusza. Nie wykorzystuje tego p u n k t u w obronie pozycjiTomaszowych i w ogóle tego zagadnienia unika; a jeżeli w ogóle o nimmówi, to inaczej niż Tomasz. Podkreśla złożoność substancji i przypadłościw aniołach, a nie istoty i istnienia.

Tego rodzaju literatura powodowała reakcje ze strony franciszkanów,i kolejne obrony dominikanów, którzy zarazem ubocznie polemizowali z mistrzamikrytykującymi tomizm, Idziego Rzymianina i Henryka z Gandawy.Najbujniejszy okres rozkwitu tej literatury przypada na początek XIV w.

Przeciw potępieniu paryskiemu z 1277 r. występują nie tylko dominikanie,ale i szereg autorów niezaangażowanych w spory między dominikanamii franciszkanami. Na przykład Gotfryd z Fontaines mówi, że potępienie Tempierawyszło na niemałą szkodę wielce pożytecznej dla studentów doktryny czcigodnegoi znakomitego brata Tomasza (in detrimentum non modicum doctrinae studentibusperutilis reuerendissimi et exce//entissimi doctoris, videlicet fratris Thomae).

To potępienie było tak głośne i tak krytykowane, że pytano, czy wolnonauczać w Paryżu doktryny brata Tomasza (utrum licitepossit doceń Parisius doctrinafratrisThomae). Potępienie zostało cofnięte dopiero po kanonizacji Tomasza13 lutego 1325 r. W Oksfordzie nie cofnięto oficjalnie potępień, ale uczyniłato praktyka nauczania. Dyskusje nad tezami potępionymi trwały j e d n a k ażdo drugiej połowy XV w.

Podobne prace

Do góry