Ocena brak

Postawa pisarzy wobec krzywdy społecznej na przykładach znanych ci utworów literatury staropolskiej, romantycznej, pozytywistycznej i młodopolskiej.

Autor /gagatek Dodano /09.02.2011

Postawa pisarzy wobec krzywdy społecznej na przykładach znanych ci utworów literatury staropolskiej, romantycznej, pozytywistycznej i młodopolskiej.

ROZWINIĘCIE  

1. Literatura staropolska Satyra na leniwych chłopów - Pierwszy w literaturze polskiej utwór o tematyce społecznej, pisany przez szlachcica, który narzeka na lenistwo i złą pracę pańszczyźnianych chłopów. Możemy wywnioskować z niego jak traktowani byli chłopi.

M. Rej Krótka rozprawa... - Jeden z rozmówców - Wójt, skarży się na złe traktowanie chłopów i nadmierne świadczenia, obciążające ich na rzecz Kościoła i pana: Ksiądz pana wini, pan księdza, / a nam prostym zewszqd nędza ".

A. Frycz Modrzewski O poprawie Rzeczypospolitej - Modrzewski występuje m.in. w sprawie nierównego traktowania obywateli przez prawo karne. Protestuje przeciwko temu, żądając zrównania obywateli wobec prawa: za to samo przestępstwo powinien być tak samo karany szlachcic jak i plebejusz.

P. Skarga Kazania sejmowe - W kazaniu ósmym kaznodzieja piętnuje nadmierne uciskanie chłopów przez ziemian. Posługuje się argumentacją biblijną, odwołując się do miłości bliźniego.

Sz. Szymonowie Żeńcy - Wiersz jest sielanką w formie dialogu pracujących przy żniwach kobiet, które skarżą się na złe traktowanie przez ekonoma (starostę). Jest to jeden z pierwszych głosów chłopskich w naszej literaturze z wprowadzonymi do tekstu przysłowiami i przytoczoną ludową piosenką. Dziewczęta nie narzekają na system społeczny, on wydaje się im niewzruszony, jest to skarga na wyjątkowo nieludzkiego nadzorcę.

W. Potocki Natura wszystkim Jednaka - Broniąc uciskanych chłopów poeta posługuje się argumentem, że wszyscy przecież są tacy sami wobec natury, tak samo się rodzą i tak samo umierają. Wnioski: W literaturze staropolskiej wątki krzywdy społecznej nie były wyrażane tak precyzyjnie i otwarcie, jak w późniejszych epokach. Wiadomo jednak, że i sytuacja chłopów początkowo nie była tragiczna. Wraz ze wzrostem liczby dni pańszczyzny, podatków i danin dla szlachty i duchownych chłopom zaczęło się coraz gorzej powodzić. I właśnie echa tych zmian odnaleźć można w literaturze.

2. Oświecenie

I. Krasicki Pan niewart sługi - Satyra na okrucieństwo, brak litości, złe traktowanie poddanych.

J. U. Niemcewicz Powrót posła - Nie ma w komedii wątku krzywdy społecznej, ale jest poruszona sprawa uwolnienia z poddaństwa chłopów. Wspominam o tym, bo była to jedna ze spraw poruszanych w publicystyce i literaturze oświecenia. Pisarze oświecenia gorąco protestowali przeciwko traktowaniu chłopów jak niewolników, dlatego Mikołaj Doświadczyński i Pan Podstołi - bohaterowie powieści I. Krasickiego -uwalniają w swych majątkach poddanych. Czyni to też Podkomorzy dla uczczenia zaręczyn syna. (Warto wspomnieć, że taka sama sytuacja ma miejsce w Panu Tadeuszu w dniu zaręczyn Tadeusza i Zosi). Przeciw poddaństwu chłopów protestują też: S. Staszic (Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, Przestrogi dla Polski) oraz H. Kołłątaj. Zwłaszcza ten ostatni gorąco nawoływał: „Oddajmy chłopu wolność!" (Do Stanisława Małachowskiego «...» Anonima listów kilka)

Wnioski: Oświecenie było epoką, w której sprawa chłopów kojarzyła się z konkretnym aktem społecznym - uwłaszczeniem. Ukazywano drastyczne przykłady traktowania chłopów jak niewolników, bezmyślne, zbliżone do zwierząt istoty cenne jako siła robocza, których osoba... nie jest człowiekiem, ale rzeczą własną dziedzica, który (...) może go (chłopa) przodować i kupować... tak, jak bydło przedaje się z folwarku. " (F. S. Jezierski Katechizm o tajemnicach rządu polskiego). W literaturze podkreślano, że kraj może się podźwignąć z upadku tylko wówczas, jeśli wszystkie jego warstwy zaczną pracować dla dobra ojczyzny. W okresie powstania kościuszkowskiego chłopi potwierdzili, jak wielką i sprawną siłę stanowią. Dlatego uwłaszczenie chłopów, uczynienie ich pełnoprawnymi członkami państwa, stało się jednym z postulatów obozu oświeconych na Sejmie Wielkim.

3. Romantyzm

A. Mickiewicz Dziady cz. II - W tym dramacie obrzędowym, ludowym mamy do czynienia z tak gorącym protestem przeciw uciskowi i krzywdzie ludzkiej, jakiego nie znała dotąd literatura polska. Gdy pojawia się Widmo złego pana, towarzyszą mu sowy, puchacze, kruki, w które wcielili się jego dawni poddani. Kruk, sowa opowiadają, jakim okrutnym, bezlitosnym był panem. Dlatego nie można pomóc temu duchowi:

Bo kto nie był ni razu człowiekiem, Temu człowiek nic nie pomoże!". Krzywda ma tu wymiar nie tylko społeczny, ale przede wszystkim ludzki. Podobnie ludzką krzywdą jest nieszczęście dziewczyny rozkochanej, skrzywdzonej i porzuconej przez pana w balladzie Rybka (podobnie w operze Halka S. Moniuszki).

Z. Krasiński Nie-Boska Komedia - Protest przeciw krzywdzie społecznej przybiera w utworze formę rewolucji. Jakkolwiek pisarz nie przyznaje ostatecznej racji żadnej z walczących stron, jednak uznaje prawo pokrzywdzonych do upominania się, protestowania. Racje moralne są po ich stronie, przelał się kielich goryczy i nieszczęść chłopów, rzemieślników i służby. Arystokracja zasłużyła na swój los, bezlitośnie uci-skając poddanych. Tyle że, zdaniem Krasińskiego, rewolucja niczego nie zmieni, nastąpi tylko zamiana ról. Motywem działania walczących jest pragnienie zemsty, mordu, a nie sprawiedliwość.

Wnioski: W epoce romantyzmu sprawy społeczne schodzą na dalszy plan. Bohater romantyczny wywodzi się zwykle jednak spośród arystokracji. Podkreśla się wartość ludu jako warstwy, w której przechowane zostały głęboko narodowe wartości. Jeśli pisarze ukazują krzywdę zwykłe jest ona efektem działania nie chorego systemu społecznego, ale postaci negatywnej - okrutnego szlachcica, rozpustnego, lekkomyślnego panicza itp.

4. Pozytywizm

Liryka M. Konopnickiej - Jest przesycona obrazami krzywdy chłopskiej. W Obrazkach np. W piwnicznej izbie, Jaś nie doczekał. Przed sadem poetka bierze w obronę najnieszczęśliwszych, bo chłopskie dzieci - chore, głodne, kradnące z głodu, umierające z nędzy. Także wiersz Wolny najmita jest protestem przeciwko krzywdzie chłopa, który stracił wszystko i idzie w świat szukać pracy i chleba. Jego sytuacja nie obchodzi nikogo, jest przecież wolny. Interesująca jest balladowa opowieść A jak poszedł król na wojnę, zawierająca uniwersalną prawdę, że królowi wojna przynosi sławę i zaszczyty, a chłopu tylko śmierć. Liryczną prawdę o chłopskim losie przekazuje pisarka w wierszach A czemuż -wy chłodne rosy, Swiecq gwiazdy, swiecq i inne.

B. Prus Powracająca fala - Jeden z pierwszych w naszej literaturze utworów o wyzysku robotników, którym fabrykant zmniejsza zarobki, by utrzymywać syna hulakę. Po raz pierwszy pojawia się tu również obraz strajku robotniczego.

H. Sienkiewicz Szkice węglem - Pisarz ukazuje ciemnotę i zacofanie panujące na wsi polskiej, uzasadnia konieczność podjęcia pracy u podstaw. Krzywda społeczna łączy się tu z ludzkim nieszczęściem - Tragedią rodziny Rzepów.

H. Sienkiewicz Janko Muzykant,

B. Prus Antek,

E. Orzeszkowa Tadeusz - Krzywda dzieci, wynikająca z bezmyślności, ciemnoty i niezrozumienia.

M. Konopnicka Mendel Gdański - Protest przeciw antysemityzmowi.

M. Konopnicka Miłosierdzie gminy - Nieludzkie traktowanie starców, uważane za przejaw działalności charytatywnej.

B. Prus Lalka - Opisy nędzy Powiśla.

Wnioski: Jak widać problematyka społeczna potraktowana jest w utworach pozy-tywistów bardzo szeroko i wszechstronnie. Pisarze piętnują obojętność, okrucieństwo, apelują do podjęcia działalności zmierzającej do złagodzenia objawów nędzy. Stworzeni w literaturze bohaterowie to społecznicy, realizujący programy pracy organicznej i pracy u podstaw.

5. Młoda Polska

W. S. Reymont Chłopi - Epopeja chłopska zawiera obraz rozwarstwienia wsi, pisarz ukazuje ciężką, wyniszczającą pracę chłopów, wyzyskiwanie komorników, parobków, złe traktowanie starców, bezlitosną walkę rodziców i dzieci o gospodarstwo i ziemię. Krzywda społeczna ukazana jest tu w konwencji naturalistycznej jako walka o byt, o przetrwanie. Pisarz podkreśla też siłę i znaczenie chłopów jako warstwy społecznej.

S. Wyspiański Wesele - Problemy krzywdy społecznej nie są poruszane w utworze, mimo że chłopi są bohaterami dramatu. Wprowadza je Upiór Jakuba Szeli, który w rozmowie z Dziadem wspomina rebelię 1846 r., tragedię, do której wtedy doszło. Myślą też o tym zdarzeniu Pan Młody i Gospodarz wspominając krewnych, którzy wtedy zginęli. Przypomnienie to ma uzmysłowić bohaterom dramatu wciąż nie rozwiązany problem.

S. Zeromski Ludzie bezdomni - Opisy życia i pracy nędzarzy zajmują w powieści wiele miejsca. Wraz z bohaterem oglądamy noclegownie dla bezdomnych w Paryżu, dzielnicę żydowską i robotniczą w Warszawie, fabrykę cygar, stalownię, czworaki w Cisach, kopalnię i rudery, w których mieszkają rodziny robotnicze w Zagłębiu. Obrazy te są bardzo ekspresywne, pisarz podkreśla ohydę nędzy, brud, prowadzący do wielu chorób. Z tymi zjawiskami bezskutecznie walczy dr Judym. Podobne obrazy występują w opowiadaniach Żeromskiego: Siłaczka, Doktor Piotr, Zmierzch, Zapomnienie.

S. Zeromski Rozdziobia nas kruki, mony... - Przejmujący utwór, w którym pisarz ukazuje, do czego prowadzi wielowiekowa krzywda społeczna. Chłop, bohater opowiadania, z nędzy zatracił cechy ludzkie, zachowuje się jak hiena, jak tytułowe kruki i wrony, cieszące się z łupów. Los zabitego człowieka, cierpienia rannego konia, sprawa przegranego powstania nic go nie obchodzą.

J. Kasprowicz W chałupie, Z chałupy W konwencji naturalistycznej poeta szczegółowo opisuje nędzę chłopów na przykładzie pojedynczych osób: śpiących kobiet (W chałupie), chłopca ze wsi, który chciał się uczyć, a zmarł z biedy, wyrobnicy, która zamarzła w polu itd. (Z chałupy).

Wnioski: Twórcy Młodej Polski nie mają złudzeń co do sytuacji panującej na wsi. Wiadomo już, że pozytywistyczne postawy nie przyniosły oczekiwanych efektów. Wieś jest obszarem dalekim, chłopi to ciągle warstwa upośledzona. Mimo to pisarze nieustannie podkreślają, że jest ona silna, panują tu idee solidarności, działania razem, w grupie, co powinien naśladować cały naród, dążący do niepodległości.

 

Do góry