Ocena brak

Porównaj poznawcze i cechowe ujęcie osobowości

Autor /Konstancjusz Dodano /23.02.2012

 

Poznawcza teoria osobowości: Kelly’ego teoria konstruktów osobistych

CZŁOWIEK W UJĘCIU POZNAWCZYM

  • podmiot poznający świat i samego siebie

  • złożony system pobierający, przetwarzający, integrujący informacje

  • osoba jako całość

POZNAWCZE SKŁADNIKI OSOBOWOŚCI

  • style poznawcze

  • konstrukty

  • schematy

  • atrybucje

  • przekonania

  • reprezentacje

  • oczekiwania

Poznawcze podejście do osobowości widzi człowieka jako podmiot poznający świat i samego siebie, złożony system pobierający, przetwarzający i integrujący informacje. System ten odzwierciedla rzeczywistość oraz odpowiada za generowanie przewidywań, tworzenie programów działania, pobudzenie i kontrolę motywacji i uczuć, a także za cieżące zarządzanie zachowaniem. Poznawcze podejście do osob, skupia się na osobie jako całości. Interesuje się sposobem konstruowania zdarzeń, poziomem integracji zachowania oraz stylem działania. Koncentruje się na pojęciu JA (obrazie własnej osoby).

Cechowe ujęcia osobowości: Allport, Eysenck, Cattell
  • pojęcie cechy

    Teorie cech zakładają, że osobowość człowieka jest zbiorem cech lub charakterystycznych sposobów zachowania, myślenia, odczuwania, czy reagowania . Pierwsze teorie opierają się na listach przymiotników (np. otwarty, miły), które tworzą lingwistyczny obraz charakteru. Współczesne teorie wykorzystują metodę analizy czynnikowej w próbach wyodrębniania podstawowych wymiarów osobowości.

    TRÓJCZYNNIKOWA TEORIA OSOBOWOŚCI Eysencka: PEN

    Koncepcja Eysencka przedstawia osobowość jako temperament i inteligencję. Jeżeli zatem usuniemy z rozważań inteligencję, to zasadniczą częścią osobowości jest temperament – tak też zrobił autor.

    Eysenck, drogą analizy czynnikowej, wyodrębnił trzy podstawowe wymiary osobowości:

    PIĘCIOCZYNNIKOWA TEORIA OSOBOWOŚCI Costy i Macrae:

  • Neurotyczność – lęk, agresywna wrogość, depresja, impulsywność, nadwrażliwość, nieśmiałość.

  • Ekstrawersja – towarzyskość, serdeczność, asertywność, aktywność, poszukiwanie doznań, emocjonalność pozytywna.

  • Otwartość na doświadczenie wyobraźnia, estetyka, uczucia, działanie, idee, wartości.

  • Ugodowośćzaufanie, prostolinijność, altruizm, ustępliwość, skromność, skłonność do rozczulania się.

  • Sumienność – kompetencje, skłonność do porządku, obowiązkowość, dążenie do osiągnięć, samodyscyplina, rozwaga.

OGRANICZENIA TEORII CECH

NIEJASNY STATUS POJĘCIA CECHY

Pierwotne pojęcie cechy: cecha wyraża się w spójnych wzorcach obserwowalnego zachowania.

Rozszerzone pojęcie cechy (częste w teoriach cech, a zwłaszcza teoriach czynnikowych)

Cecha dotyczy zachowań bezpośrednio nieobserwowalnych (np. myśli na swój temat),

A także innych - nie podlegających obserwacji - stanów i właściwości wewnętrznych człowieka (emocji, uczuć, motywów, postaw, właściwości umysłu itp.).

Teoria cech przestaje się zajmować jedynie "powierzchnią" osobowości, ale zajmuje się też jej "głębią".

Konsekwencje:

  • trudności ze wskazaniem na bezpośrednie, behawioralne przejawy wielu cech, a co za tym idzie, z ich pomiarem;

  • zatarcie grani między cecha a potrzebą (krytyka H.

Murraya);

  • trudności w odpowiedzi na pytanie, czy cechy są opisami regularności w zachowaniu, czy też wyjaśnieniami tych regularności.

INNE ZASTRZEŻENIA

  1. Czy koncepcja osobowości jako zespołu cech (np. teoria Wielkiej Piątki) uwzględnia wszystkie istotne składniki osobowości [np. gdzie mieści się obraz samego siebie? Cele i dążenia osobiste? Zainteresowania? Autonarracje? Nieświadome dynamizmy?]

  2. Jak teoria cech radzi sobie z problemem integracji osobowości?

[integracja na poziomie cech vs. integracja na poziomie osoby]

3. Jakie są przyczyny (nie)spójności zachowania?

Jak np. wyjaśnić, dlaczego ludzie w zakresie pewnych zachowań wykazują znaczny stopień stałości i międzysytuacyjnej spójności, a w zakresie innych zachowań - nie?

[Rola ukrytych (wewnętrznych) mechanizmów motywacyjnych i poznawczych, np. dążenie do pozytywnej autoprezentacji; autokoncentracji; obserwacyjnej samokontroli]

4. Jak osobowość rozwija się i zmienia?

Ograniczoność perspektywy teorii cech: skupia się na właściwościach dyspozycyjnych, wyznaczających gotowość do zmiany i wielkość tej zmiany, a nie naturze samej zmiany i jej mechanizmach (przykład depresji jako całościowej zmiany osobowości)

Podejście poznawcze i podejście psychologii cech są to różne ale wzajemnie się uzupełniające, równoprawne punkty widzenia na osobowość człowieka.

Różnice:

- inna perspektywa poznawcza, z jakiej patrzą na ludzkie działania

Poznawcze podejście: perspektywa samego wykonawcy działania, obserwator wyjaśnia zachowanie wykonawcy tym, w jaki sposób konstruuje on zdarzenia i nadaje określony, subiektywny sens swoim działaniom.

Teoria cech: perspektywa chłodnego badacza, zewnętrznego obserwatora zachowania

- stawiają inne pytania

Poznawcze podejście: W jaki sposób osoba funkcjonuje? Jakie procesy poznawcze i afektywne decydują o podejmowaniu określonych działań, o sterowaniu ich przebiegiem i występowaniu systematycznych różnic między ludźmi w odbiorze rzeczywistości?

Teoria cech: Jakie właściwości człowieka decydują o stałości i międzysytuacyjnej spójności (zgodności) jego zachowań? Jakie właściwości funkcjonowania ludzi świadczą o trwałych różnicach pomiędzy jednostkami?

- podejście poznawcze zajmuje się obok procesów, wyjaśnianiem stałości zachowania, trwałymi różnicami między ludźmi- poszukuje ich jednak nie w stałych i ogólnych cechach ale w nasyconych konkretną treścią, kształtujących się w toku kulturowego doświadczenia reprezentacjach poznawczych (obrazie samego siebie, w systemie przekonań), w standardach postępowania (przyswojonych normach moralnych, celach osobistych) i w programach aktywności strategiach radzenia sobie z problemami).

- teoria cech zajmuje się podstawowymi czynnikami osobowości- cechami zdeterminowanymi biologicznie, kształtujących się we wczesnym toku rozwoju, wyznaczających tendencje do reagowania, mających charakter uniwersalny.

Do góry