Ocena brak

Poradnik dla leni

Autor /bosa.vanessa Dodano /17.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie pdf Poradnik dla leni

Transkrypt

Aby rozpocząć lekturę,
kliknij na taki przycisk

,

który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.
Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym
LITERATURA.NET.PL
kliknij na logo poniżej.

Janina Wieczerska

PORADNIK
DLA LENI
czyli
jak robić, żeby zrobić, a się nie narobić

2

3

SŁOWO WYJAŚNIENIA
Surowi protestanci uważali lenistwo za źródło wszelkiego zła i kazali nawet czteroletnie
dzieci zapędzać do pracy, żeby im nie świtały w głowie głupie myśli. Katolicy są łagodniejsi
– lenistwo figuruje wprawdzie w katalogu siedmiu grzechów głównych, ale na ostatnim
miejscu. No i słusznie: nieporównanie więcej zła i cierpienia przysparzają światu dwa
arcygrzechy pierwsze: pycha i chciwość. Lenistwo jest przywarą mdłą, pasywną, rodzi przede
wszystkim grzechy zaniechania i bardziej szkodzi grzesznikowi niż bliźnim. Jak to stwierdził
La Rochefoucauld: „Wydaje się, że to szatan położył lenistwo na granicy wielu cnót”.
Co do mnie, to choć uważam pracowitość za wielką cnotę, do lenistwa odnoszę się po
katolicku, czyli tolerancyjnie. Mam nawet pewną słabość do beztroskich leni, a szczery
podziw dla pomysłowości tych, którzy potrafią tak robić, żeby zrobić, a się nie narobić.
W każdym z nas tkwi kawał lenia i powiedziałabym: „a niech sobie tkwi”, gdyby nie to, że
ten łobuz, zamiast nam uprzyjemniać życie, odciągając od bezustannej harówy, potrafi
przysparzać kłopotów, zmartwień, paradoksalnie także - dodatkowej roboty, a nawet cierpień.
I to w stopniu nieraz większym niż pedantyczna obowiązkowość, maniacka pracowitość, itp.
Dlatego trzeba go trzymać w ryzach, wyprowadzać w pole, przechytrzać. Pomocy w
przechytrzaniu ma dostarczyć ten „Poradnik”, oparty przede wszystkim na osobistym
doświadczeniu w potyczkach z własnym, a częściowo też i cudzym lenistwem.

4

ZWIĘZŁA TYPOLOGIA LENI
Nie wdając się w zbyt szczegółowe rozważania, w populacji leni można wyróżnić trzy
typy:
l. Leń absolutny: osobnik czujący stanowczą niechęć do wszelkiej pracy. Psychologowie
uznają niemal jednomyślnie taką niechęć za chorobę. Nie są zgodni co do jej przyczyn, zaś
potoczna mądrość poprzestaje na zrezygnowanym stwierdzeniu, że mówiąc stylem
młodzieżowym: „facet po prostu tak ma”. Zarówno naukowcy, jak profani nie znają
skutecznego lekarstwa na lenistwo absolutne. Mogę tylko współczuć rodzinom, gdzie takie
indywiduum się pojawi.
Istnieją dwie odmiany leni absolutnych: leń wesoły i leń ponury. Wesoły to taki, który
tylko się bawi. Może być z niego pewien pożytek, jako z „duszy towarzystwa”. Ten drugi
natomiast przypomina egzemplarz z wierszyka Tuwima: „Na kanapie siedzi leń, nic nie robi
cały dzień”. A nic nie robiąc, jednak robi: truje i irytuje swoim nieróbstwem.
Leniami absolutnymi w tym poradniku zajmować się nie będę, bo byłby to czas stracony:
leniowi i tak nie będzie chciało się przeczytać.
2. Kryptoleń: leń ukryty, zamaskowany, nie cierpiący nie tyle pracy, ile obowiązków;
gotów robić niesłychanie dużo, byle nie to, co do niego należy. Przyczyny kryptolenistwa
mogą być różne, czasem dziedziczne. Np. potomek „panów” będzie z zasady uważał
obowiązkową pracę za coś poniżej jego godności, potomek chłopów pańszczyźnianych, sam
o tym nie wiedząc, uprawia strategię życiową opisaną w „Satyrze na leniwych chłopów”: „A
robią silno obłudnie: ledwo wynidą pod południe, [...] pług stoi na roli, w lemiesz klekce:
Rzekomoć mu pług orać nie chce...”
Najczęściej jednak przyczyną kryptolenistwa bywa źle wybrany, nielubiany zawód (oprócz
źle wybranego współmałżonka jedno z największych nieszczęść, jakie człowieka może
spotkać) lub wygórowane ambicje. Dlatego kryptolenie, nie mając szans na olśniewający
sukces w uprawianym zawodzie, bardzo gorliwie garną się do tzw. pracy społecznej lub
polityki. Czasem okazuje się, że „to jest to” i wymarzony sukces jednak osiągają. Bywa
jednak i tak, jak na rysunku Mleczki. Oklapnięty osobnik zwierza się przy wódce: „Myślałem,
że choć rządzić potrafię, ale i to spieprzyłem”.
Z kryptolenistwa, przy ciężkiej pracy własnej i jeszcze cięższej fachowego psychologa
można by się wyleczyć. Pod warunkiem, że się chce. Felieton na to nie pomoże.
3. Pseudoleń: człowiek przeciętnie pracowity, obowiązkowy, a jednak zapadający od czasu
do czasu (jak na grypę) na lenistwo absolutne bądź kryptolenistwo. Czyli (wyłączywszy dwa
opisane wyżej typy) – każdy z nas. Jego nibylenistwo naraża go na zarzuty i wyrzuty ze
strony nietolerancyjnego otoczenia, odbierane boleśnie, bo przecież tak naprawdę leniem nie
jest, to tylko wirus lenistwa jakoś się w nim uaktywnił. Działalność tego wirusa sprawia
także, że odczuwamy wyrzuty sumienia i sami się nimi zadręczamy. Otóż tego wirusa można
wyminąć, opanować, ograniczyć mniej więcej tak właśnie jak grypę. Ale, jak z grypy
nieleczonej, można też wpakować się w stan o wiele gorszy. Więc spróbujmy przyjrzeć się
stanom zarówno „grypowym”, jak i „przedgrypowym”, by tolerując takie lenistwo, nie
przekroczyć jednak granic ryzyka.

5

STAN NIEMOŻNOŚCI
Motto: Bywają wiosny i l a t a,
kiedy nam się nic robić nie chce.
(z „Przekroju”)
Pseudolenistwo, które ogarnia ludzi normalnie pracowitych (czasem nawet bardzo) i
obowiązkowych (jak wyżej), podzielić można na okresowe i sytuacyjne. Pierwsze to stan
scharakteryzowany w maksymie użytej tu jako motto, drugie – to odraza, niechęć do
określonego zadania, pracy, obowiązku. Lenistwo okresowe jest stanem przykrym i trudnym
do zwalczenia, więc najpierw o nim.
Któż go nie przeżywał! Wszystko nam się wymyka z rąk, każda praca wydaje się bez
sensu albo ponad siły, snujemy się po domu, głupkowato patrząc w okno albo w sufit, pijemy
kawę za kawą niby dla podkręcenia energii, a w istocie dla pozoru, żeby czas jakoś przeszedł.
Im dłużej to trwa, tym jest nam gorzej, bo przecież z każdym dniem przybywa zaległości,
sami sobie stajemy się niemili, zaczynamy uważać, że w ogóle jesteśmy do niczego...
Bliskich ten stan niepokoi, jeszcze bardziej irytuje. Bo co zrobią, to źle: obchodzą nas
ostrożnie z daleka – czujemy się opuszczeni. Krzyczą na nas – uważamy się za
skrzywdzonych i niezrozumiałych. A dobre rady typu „weź się w garść” są akurat tyle warte,
co rada Sowy Przemądrzałej (z „Kubusia Puchatka”): „W procesie tonięcia ważną rzeczą jest
trzymanie głowy nad wodą”. Dobre – sobie myślimy – przecież rzecz w tym, że właśnie za
cholerę nie możemy wziąć się w garść!
Stan taki ma ukryte przyczyny. Na Zachodzie idzie się wtedy (albo prowadzą nas) do
psychoanalityka, tutaj musimy sobie radzić sami. Czasem pomaga nam samo życie:
przychodzi dawno zamówiony malarz, trudno, wobec takiego kataklizmu musimy się ruszyć,
bo zginiemy. Albo zjeżdżają goście – tu też nie ma wyjścia, bierz siatkę i leć po cielęcinę,
gotuj, nakrywaj, zmywaj, bo to ani się samo nie zrobi, ani na nikogo nie zwalisz.
Potem malarz kończy robotę, goście wyjeżdżają, w tobie zaś rośnie duma, że proszę,
wprawdzie padasz na pysk, ale dałeś radę – i dalej już leci. Człowiek jest odczarowany, zły
urok przeszedł, fatalna passa przerwana.
Otóż czasem udaje nam się taki zbawczy kataklizm jak malarz lub goście z premedytacją
sprowokować. Człowiek przez całe życie prowadzi, świadomie i podświadomie, pewien
rodzaj gry z losem i z sobą samym. Kręci bat na siebie i hoduje dla siebie marchewkę. Będąc
w niżu, najczęściej, niestety, kopie sobie dołek jeszcze głębszy. Tak aranżuje sytuację, żeby
zamiar się nie powiódł i żeby potem móc powiedzieć: „sami widzicie, nic mi się nie udaje”.
Zagrywa w kontaktach z ludźmi w tym kolorze, żeby ich zrazić i triumfować: „Wszyscy mnie
gnębią”. To robi się spontanicznie, tego nie trzeba nikogo uczyć.
Można jednak też, choć to wymaga większej znajomości samego siebie i sprytniejszej
taktyki (znowu – wobec samego siebie) aranżować sytuacje, w których musi nam się udać.
Przyjąć sposób postępowania, który kryptolenie stosują przez całe życie. Na przykład: choć w
domu leży stos listów czekających na odpowiedź, kosz z brudną bielizną aż kipi, lodówka
pusta, a my już trzeci dzień wysyłamy rodzinę na obiad do baru, ni z tego, ni z owego,
oferujemy się z pomocą znajomej przy, dajmy na to, chrzcinach. Znajoma jest
uszczęśliwiona, chwali nas i dziękuje, wracamy od niej z zadartym nosem i podniesioną
głową. Z rozpędu, na fali, kupujemy po drodze wołowinę i to taką, której szkoda zmarnować
na głupi gulasz, pakujemy się więc w robienie zrazów, jakoś mimochodem, kiedy zrazy się
6

duszą, wrzucamy do pralki to nieszczęsne pranie... Podobny zabieg, powtórzony parę razy,
może nam na tyle podnieść samoocenę, że mężnie i przytomnie zabierzemy się i do
odpisywania na listy, co może okazać się zajęciem przyjemnym.
Bo generalnym sposobem na przełamanie lenistwa okresowego jest w ogóle przeżycie
czegoś przyjemnego.
Opisany pokrótce stan niemożności, kiedy to nic nam się nie udaje i niczego nam się robić
nie chce, ma najczęściej poważne przyczyny psychiczne. Wyrwać nas z otępiałej niemożności
może albo przypadek-konieczność, kiedy to po prostu musimy i już, albo niespodziewany
sukces, albo i pseudosukcesik, zaaranżowany przez nas samych. Roli tzw. pomocnej dłoni też
nie należy wykluczyć, choć raczej nie radzę na nią liczyć.
Zdarza się jednak i tak, że ręce nam opadają i popadamy w bezradną bezczynność z
powodów całkiem zwyczajnych, życiowych. Przez zbieg okoliczności, przez błędne
obliczenie sił, przez lekkomyślność, przez nieumiejętność odmowy itp. zaczyna się na nas
walić taka lawina roboty, że nie mogąc podołać wszystkiemu, w końcu nie robimy nic.
Ogarnia nas totalne lenistwo. Oczywiście – pseudolenistwo. Prawdziwy leń nie martwi się, że
nic nie robi. Kryptoleń udaje, że robi, ale wyszukując sobie przeróżne zajęcia (byle nie
wykonywać tego, co do niego należy) nie traktuje ich serio, po prostu, jak mówi młodzież:
olewa. Natomiast normalnie obowiązkowy i pracowity człowiek cierpi z powodu
niechcianego nibylenistwa, z powodu niewykonania tego, co sobie założył i co na siebie
przyjął.
W „Dziennikach” Marii Dąbrowskiej (która była człowiekiem w ogóle pracowitym i
uważającym pracę za wartość moralną) mamy przejmujące opisy takiego stanu: „Znowu całe
przedpołudnie przy biurku i tylko pół strony”. „Dzień zeszedł mi na niczym, na błąkaniu się
po mieszkaniu, XXV rozdział nadal nie rozpoczęty”. „Nie poszłam do S., bo XXV rozdział”.
„Nie poszłam na koncert, bo XXV rozdział”. I mimo tych wyrzeczeń XXV rozdział nie ruszał
z miejsca.
Otóż myślę sobie (i czasem nawet praktykuję), że kiedy nam się nic robić nie chce, to – nie
róbmy. Tylko się tym nie trujmy! Powiedzmy sobie: „Nie to nie, nie daję rady z tym, co
muszę zrobić, to niech przynajmniej robię to, co chcę.”
Maria Dąbrowska, zamiast męczyć się przez cały wieczór siadaniem i wstawaniem od
biurka, mogła spokojnie iść na wymarzony koncert. Rozdziału XXV i tak by siedząc w domu
nie napisała, a przynajmniej zaliczyłaby piękne przeżycie.
Maksyma „człowiek może tylko tyle, ile może” bywa oczywiście wymówką dla leni, ale
pseudoleniom może przynieść ulgę i nawet zbawczy przełom. Przekonałam się parę razy, nie
bez zdumienia, iż nieprawdą jest, że „robota sama się nie zrobi”. Jeśli coś ważnego musi
zostać zrobione (bądź w pracy, bądź w domu), w końcu zrobi to ktoś inny. Jeśli zaś nie zrobi
– to znaczy, że mogło być nie zrobione i świat się nie zawalił. Tak czy owak obezwładniająca
lawina zadań trochę się poluzuje i zaczniemy odzyskiwać swobodę ruchów.
Wśród wielu anegdot o Janie XXIII jest i taka:
Skołatany papież skarży się: „Panie Boże, mam zrobić to i tamto, i jeszcze tamto, i
zupełnie nie daję rady, jestem do niczego”. Na to odzywa się głos z nieba: „Nie bądź taki
ważny, Giovanni!”.
Nie czujmy się tacy ważni. Powiedzmy sobie za anglosasami; „Take it easy”. Jeśli ogarnia
nas nieprzezwyciężalne lenistwo – poddajmy mu się i uwierzmy, że czas to najlepszy lekarz.
Nawet katar się kiedyś kończy, chociaż po dwóch dniach spędzonych z chusteczką przy nosie
wydaje nam się, że będzie nas męczył wiecznie.

7

„MÓGŁBY, CHCIAŁBY, PRAGNĄŁBY, GDYBY...”
Jest taki rysuneczek Mleczki: pod parasolem małżeństwo inteligenckie w średnim wieku.
Pan mówi: „Od poniedziałku, najpóźniej od środy – jeśli nie będzie padało – wezmę życie za
kark!”.
Gdyby ów pan odkładał do środy, i to koniecznie bezdeszczowej, dajmy na to skopanie
ogródka czy oddanie płaszcza do czyszczenia, i tak zyskałby u nas tylko niewysoki i
krótkoterminowy kredyt zaufania. Ale uzależniać od pogody coś tak zasadniczego, jak
„branie życia za kark”? Wolne żarty... Nigdy tego nie weźmie poważnie.
Pan z rysunku Mleczki należy do pominiętego w rozważaniach wstępnych typu półleni.
Jest to krzyżówka lenia absolutnego z pseudolenienm, a więc normalnym człowiekiem,
chorującym „na lenia” tylko od czasu do czasu, i to nie bez powodu. Półlenia od lenia
absolutnego różni to, że owszem, pracuje, owszem, ma nawet pewne osiągnięcia, ale jest to
zaledwie połowa osiągnięć leżących w jego możliwościach. A także – co okazuje się z
czasem bardzo ważne – połowa jego ambitnych planów i wyobrażeń o swojej wartości.
Pal go sześć – moglibyśmy powiedzieć – choć pracuje na pół gwizdka, ale lepsze pół niż
nic. A że nie wykorzystuje swoich możliwości i zdolności, tylko zapewnia, że „mógłby,
chciałby, gdyby” i odkłada realizację tego, co mógłby, do środy – „o ile nie będzie padało” –
to w końcu jego sprawa. Skoro odkłada, to widać mu z tym dobrze, nigdzie nie jest napisane,
że człowiek koniecznie musi „dać z siebie wszystko”.
Tak też argumentuje półleń, gdy mu bliscy lub przełożeni robią wyrzuty. Argumentów w
ogóle ma dużo, i to takich na wysokie C: że „woli być niż mieć”, że „Ten pan, zdaniem
moim, kto przestał na swoim”, że lepsza szara uczciwość niż błyszcząca kariera i kradzione
bogactwo.
Piękne to bardzo, o ile jest szczere i prawdziwe. Tylko że u półlenia nie jest. To jego alibi,
bo półleń, niczym kot Makawity z uroczego wiersza Eliota, „zawsze ma alibi, dwa albo trzy
do tego”. Tym drugim jest intryga, uniemożliwiająca pozytywne działanie, trzecim – brak
warunków ( „jeśli nie będzie padało”).
Półleniami można by się w ogóle nie zajmować, gdyby nie to, że półlenistwo jest i
zaraźliwe, i trujące. Dotknięty nim osobnik, kiedy się opatrzy, że najlepsze lata i okazje
przeleciały mu między palcami, widzi, że wylądował kiepsko. Budzi się w nim zawiść, że
innym poszło lepiej, i dalejże przekłamywać świat i ludzi, żeby mu się teoria zgadzała z
praktyką. Coraz mniej mówi o tym, że mu nie zależy na statusie, coraz więcej – że kto się
dorobił, ten złodziej. Staje się bardzo zawzięty w podważaniu cudzych zasług, a jeśli
dochrapał się jednak stołka kierowniczego – pryncypialnie tępi tych, którzy mogliby okazać
się lepsi od niego. Opowiada, jak to go wykończyli, bo nie chciał ugiąć karku, a „w ogóle,
panie, to nic się nie da zrobić, nie warto nawet próbować”.
Te sentencje trafiają na podatny grunt, bo nie da się zaprzeczyć, że przykładów
złodziejstwa, intryg, tępienia ludzi zdolnych i z własnym zdaniem, triumfu obrotnych miernot
życie dostarcza nam pod dostatkiem. Półleń, sypiąc nimi jak z rękawa, dosmuca nas i
podtruwa, i ani się obejrzymy, a sami staniemy się półleniami. Nie wyjdzie nam to na dobre,
bo półleń (w przeciwieństwie do lenia absolutnego, który przynajmniej bywa beztroski)
chodzi stale skwaszony, a nawet nieszczęśliwy. No i półlenie strasznie obniżają poprzeczkę
naszych własnych wymagań wobec siebie i życia, czego skutki widzimy dokoła.

8

Ze stanu półlenistwa może osobnika wyrwać albo sytuacja przymusowa, kiedy nie ma
innego wyjścia, jak się spiąć, albo olśniewająca szansa, co jednak trafia się rzadko. O
własnych siłach nie wygrzebie się nigdy. Jeśli nie życzymy sobie być półleniami, to tępmy u
siebie wczesne objawy tej przypadłości, a osobników w stadium rozwiniętym starajmy się nie
brać całkiem serio.

9

NUDA – WRÓG CZY SOJUSZNIK?

Charles Baudelaire, poeta, dandys, dekadent, znany przede wszystkim z cyklu wierszy pt.
Kwiaty zła”, pod każdym względem więc człowiek odległy od belferstwa i moralizatorstwa,
zapisał w swoim dzienniku zdanie dlań zdumiewające: „Trzeba pracować, bo jak się
zastanowić, praca jest jeszcze najmniej nudna ze wszystkiego”.
Święte słowa, ale mogły przyjść do głowy tylko człowiekowi, który pracować nie musiał,
którego największym zmartwieniem było zabijanie czasu. Nam, zabieganym, popędzanym
przez budzik i budżet, myśl o tym, że rozrywki i próżniactwo mogą człowieka śmiertelnie
znudzić, raczej nie świta. Jeśli nawet nudzimy się na wczasach, to winę przypisujemy
pogodzie, brakom w infrastrukturze kurortu, nieciekawemu towarzystwu, a także – własnemu
zapracowaniu. „Taki człowiek wciąż zaharowany, że kiedy wreszcie może odpocząć,
rozerwać się, to już po prostu nie umie”.
To też prawda. Bo – jak można wnioskować z osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych
powieści z wyższych sfer, próżnowanie to wielka sztuka, którą nie każdy umie opanować,
której trzeba się uczyć, w którą trzeba włożyć nieraz dużo wysiłku, oczywiście głównie
umysłowego. Zwiedzanie uroczych miejscowości, słuchanie muzyki, kontemplowanie
obrazów w galeriach – to przecież może być śmiertelnie nudne dla kogoś, kto nie zadał sobie
przedtem trudu nauczenia się, jak słuchać Mozarta, patrzeć na obrazy czy choćby prowadzić
interesującą rozmowę. O tym, podejrzewam, myślał Baudelaire, mówiąc „Trzeba pracować”,
a nie o pracy kancelisty czy drwala.
Od połowy bieżącego stulecia, kiedy w społeczeństwach obfitości w zasadzie zniknął
problem „z czego żyć”, pojawił się nowy, nader – okazało się – dotkliwy i do dziś nie
rozwiązany: „w co się bawić, w co się bawić?” Społeczeństwa te są nastawione na
konsumpcję, pracuje się po to, żeby mieć komfort i rozrywkę. Odkryto więc szybko, że na
nudzie innych można robić ciężki szmal, powstał cały kompleks przemysłu i usług
rozrywkowych, krótko, by sparafrazować słowa Hamleta: „Ktoś haruje, by mógł się bawić
ktoś”.
Nuda tedy może być wrogiem lenistwa, a sojusznikiem pracy. Wiemy o tym zresztą i z
naszego, dość jak na razie skromnego doświadczenia. Trafia się jakaś deszczowa sobota,
kiedy to ani jechać na działkę, ani w ogóle wyjść z domu nie można, w telewizji nic nie ma,
do czytania też nie, bo przecież jesteśmy tak przepracowani, że przestaliśmy i kupować, i
wypożyczać książki, członkowie rodziny, zamiast nas lub siebie czymś zająć, łażą z kąta w
kąt z kwaśnymi minami. Tym sposobem znudzenie każdego z osobna już nie to, że się
dodaje, ale mnoży czy wręcz potęguje.
W końcu nie wytrzymujemy, machamy ręką na powzięte uprzednio postanowienie, że ten
dzień miał być wyłącznie dla odpoczynku, że żadna siła nie zmusi nas do roboty. Wszystko
lepsze niż nuda! Nawet nielubiana, odkładana na święty nigdy praca, jak np. uporządkowanie
pawlaczy albo umocowanie poluzowanych gniazdek w kuchni i w łazience. Każdy zresztą ma
inny rodzaj prac, wrzucanych, by tak rzec, na samo dno najniższej szuflady.
Nuda więc, powtarzam, gdy nas dobrze przyciśnie, może być wrogiem lenistwa. W ogóle
jest nim częściej, niż nam się potocznie zdaje, nie tylko w wypadkach tak skrajnych, jak
wyżej opisany. Ale nie chcę tu nikomu wmawiać, że każda praca jest ciekawa, i że to po
prostu rozkosz mieć dużo do roboty. Istnieją zajęcia tak nudne (różne dla różnych, to zależy

10

od człowieka), że właśnie wiejąca od nich nuda staje się czynnikiem „leniogennym”. Otóż
istnieją pewne chwyty, pozwalające wprowadzić do nudziarstwa element zabawy, wręcz
rozrywki. O nich na następnych kartkach.

11

NUDA I ZABAWA
Podejrzewam, że wiele Zoś i Jasiów nie je kaszki nie z powodu braku apetytu, tylko że to
straszliwie nudne. W każdym razie tak by wynikało z moich wspomnień z dzieciństwa. Nie
należałam nigdy do plemienia tzw. niejadków, a jednak skądś znam „zagadywanki”
uprzyjemniające jedzenie („jedzie, jedzie samochód – buch, wjechał do garażu”), a przede
wszystkim – pamiętam siebie nad talerzem kaszki na półgęsto z sokiem malinowym, której
tym bardziej nie chciało ubywać, im piękniej było za oknem. Wymyśliłam sobie wówczas
taką zabawę: kaszka to była lawa, sok malinowy – lawa rozżarzona, moja łyżka – to koparka,
która miała utorować drogi przez zalane tereny, i to tak, żeby żar ich nie dotknął. Więc
najpierw szybka, błyskawiczna akcja przez środek (kaszka z sokiem napierała z obu stron na
przekop), potem poszerzenie przejścia, następnie sprytne podkopy pod zastoiny „żaru” i tak
jakoś przy tych sapersko-ratowniczych działaniach „lawa” dzięki Bogu znikała i ukazywało
się dno talerza, a na nim domek z ogródkiem i buda z psem, pogodne i bezpieczne.
Ta zabawa z kaszką przypomniała mi się przy arcynudnej robocie, mianowicie przy
zdzieraniu żyletką olejnej lamperii w korytarzu. Lamperia była odporna na wszelkie inne
zabiegi, no więc trudno – ostukiwałam ją drewnianym młotkiem i delikatnie podważałam
żyletką. Wymagało to skupienia i nie pozwalało na „myślenie o czymś innym”, co zwykle
umila mi prace czysto mechaniczne. Miałam przed sobą kilkanaście metrów tej lamperii – jak
to wytrzymać? Więc wyobraziłam sobie, że oczyszczone nieregularne kawałki to wyspy,
między którymi konieczne jest połączenie lądowe. Z wysp robiły się archipelagi, kontynenty,
co dało nowy impuls fantazji: „Jeśli pociągnę żyletką w prawo, to to już będzie Australia.
Psiakrew, za dużo poleciało. No to jeszcze trochę w dół, jak dobrze pójdzie, to może być
Afryka...”
Wiele nudnych zajęć można obrócić w zabawę. W czasie praktyki studenckiej w bibliotece
dano mojej koleżance i mnie stosidło kartek katalogowych do ułożenia w porządku
alfabetycznym z dokładnością do czwartej litery. Kartki kojarzyły się nam z kartami do gry,
rozkładanie – z pasjansem. Brałyśmy losowo ze stosu mniej więcej równe porcje i dalejże
układać – wyjdzie czy nie wyjdzie? „Siła fachowa” siedząca nad tą samą robotą przy biurku
pod oknem nudziła się przez ten cały czas potwornie, patrzała na ulicę, wychodziła umyć
szklankę, itp. Odżyła, kiedy poprosiłyśmy o następne pudło kartek. Nie, żeby ją ogarnęła chęć
współzawodnictwa, co to, to nie. Ale chciała nam udowodnić, że tak poważnej roboty nie
można w tak krótkim czasie wykonać bez błędu. Rzuciła się wtedy sprawdzać nasz „urobek”,
co z kolei wzbudziło w nas ducha sportowego – „a właśnie, że będzie bez błędu”. Zdaje się,
że przez te trzy dni praktyki odwaliłyśmy robotę przewidzianą na miesiąc...
Rywalizacja, wyścigi po prostu, to też chwyt, który spontanicznie stosuję dla
uatrakcyjnienia nudnej pracy, jak np. drylowanie wiśni. Tylko kłopot z tym, że nudne prace
często dlatego są nudne, że wykonuje się je solo. Można ostatecznie urządzić sobie wyścigi z
czasem: „jeśli do siedemnastej uda mi się wyłuskać ten groch, to wygram”. Co wygram?
Oczywiście nic, ale przecież nie chodzi o nagrodę, tylko o szczyptę emocji.
Tak, z nudną pracą fizyczną przy odrobinie fantazji można sobie jakoś poradzić. Gorzej –
wbrew pozorom – z umysłową, bo zajmując umysł, nie pozwala na fantazjowanie. Tu więc
trzeba sposobów bardziej wyrafinowanych niż dziecinne zabawy nad kaszką. A i tak sukces
nie jest taki pewny. Czasem mi się jednak udawało.

12

ZNUŻENIE
O tym, czy jakaś praca jest nudna czy pasjonująca, decyduje w przeważającej mierze
nastawienie do niej osoby, która ją wykonuje. Dla poety nie ma nic nudniejszego niż
studiowanie bilansu przedsiębiorstwa, dla ekonomisty – czytanie wierszy. Ale nawet przy
pracy lubianej, wybranej z dobrej woli, natrafia się na mielizny nudziarstwa i przeżywa dni
dojmującego znużenia. Doświadczyłam tego już we wczesnych latach pracy zawodowej, jako
redaktor wydawnictwa.
Lubiłam tę pracę, bo polegała na tym, co w ogóle najbardziej lubię, tj. na czytaniu;
widziałam w niej sens – książka powinna być wydana bezbłędnie – i dlatego przysłowiowe
„stawianie przecinków” mnie nie nudziło. Trafiały jednak na moje biurko także rozdęte i
nadęte rozprawy o zawartości myślowej dającej się zmieścić na dwudziestu kartkach, wobec
których należałoby zastosować zasadę „uciąć, skrócić i wyrzucić”. A tu siedź, człowieku,
wprowadzaj jakiś ład w mętne wodolejstwo, prostuj zdania koślawe jak dziadowski kij i
jeszcze uważaj przez cały czas, żeby nie przepuścić jakiegoś „ktury” czy „Paryrza”. Nic
dziwnego, że człowieka ogarniało mdławe znużenie.
Nużąca praca umysłowa jest tym gorsza od fizycznej, że – jak pisałam poprzednio – nie
pozwala „myśleć o czymś innym”. A jednak tylko to może nas uratować, podtrzymać na
siłach i dać dobrnąć do szczęśliwego końca. Kiedy natrafiałam na szczególnie beznadziejne
zdanie, splątane niczym krzak jeżyn, co to ani obejść, ani przeskoczyć, wstawałam od biurka i
oznajmiałam kolegom, że „wyskakuję na małego Sienkiewicza”. Szłam zdecydowanym
krokiem do podręcznej biblioteki po drugiej stronie korytarza, brałam byle który tom
„Trylogii” i po piętnastu, dwudziestu minutach rzeźwiącego prysznica źródlanej polszczyzny
wracałam, by z odświeżonym mózgiem borykać się z kolczastym i zawijaśnym zdaniem.
Nader często okazywało się zresztą, że zdania nie trzeba rozplątywać, że nikomu i niczemu
nie zaszkodzi, jeśli się je po prostu skreśli.
Mojego „małego Sienkiewicza” można zastąpić czym innym, wedle gustu, ale zasada
pozostaje ta sama: kiedy ogarnia nas znużenie umysłowe, przerwijmy jałową szarpaninę i
„strzelmy” sobie coś odświeżającego. Jeśli wykonujemy w domu jakąś pracę zleconą, która
nam już nad miarę obrzydła, zostawmy ją na jeden wieczór i idźmy do kina, na koncert, do
znajomych – wszystko jedno, byle spędzić czas ciekawie i poza domem. Jeśli znużyły nas
papiery przerabiane na służbowym biurku – urwijmy się z biura z premedytacją, nie chyłkiem
i pozorancko, jak to się zwykle robi, idąc na kawę do koleżanki z sąsiedniego działu. Bo
ważne tu jest ostre cięcie, kontrast, taki jak między Sienkiewiczem a elukubracją docenta
Pleplewiaka. Dopiero to sprowadza orzeźwiający szok, ogólne ożywienie umysłu, daje rozpęd
potrzebny do wzięcia przeszkody.
Człowiek stoi czasem przed zadaniem skołowany jak pies z kijem w pysku przed wąskimi
drzwiami. Pies kręci głową, aż go kark rozboli, a przez drzwi nijak przejść nie może.
Tymczasem gdyby na chwilę ten kij wypuścił i potem złapał go z innego końca, byłoby po
kłopocie. Oderwanie się na moment od główkowania, co zrobić z tym fantem, jest czasem
jedynym wyjściem, by znaleźć wyjście.

13

RÓŻNE WSTRĘTY
Dość powszechnie występującą formą lenistwa jest – że to tak nazwę – lenistwo lokalne,
mieszczące się nie w czasie (jak okresowe napady „nic mi się nie chce”), lecz w przestrzeni.
Możemy być w najlepszej formie, duszą i ciałem garnąć się do pracy, która nam w dodatku
idzie jak po maśle, a jednak w przestrzeni naszej aktywności tkwi coś, co omijamy jak
pokrzywę w malinach, mimo że nie ma żadnych racjonalnych powodów, żeby tego nie zrobić.
Do omijanych i odkładanych zadań należy np. pisanie listów. Wielu ludzi miesiącami nie
odpowiada na listy, nie wysyła w porę życzeń świątecznych czy imieninowych, tłumacząc się
potem, że „cierpią na listowstręt”. Ale takich „wstrętów” jest wiele – ktoś gotów odkurzyć
cały pokój, byle nie wynieść śmieci, dla kogoś innego zadaniem nad siły jest zdjęcie
skarpetek ze sznurka i schowanie do szafy, różnie bywa. Co do mnie, to cierpię na wstręt już
zupełnie niewytłumaczalny i idiotyczny, mianowicie wstręt do telefonowania. Wolę,
wybierając się do znajomych, raczej zaryzykować, iż pocałuję klamkę, niż przedtem
zadzwonić i się zapowiedzieć. Wiem, że jest to kompletna głupota, ale kiedy już muszę
gdzieś telefonować, oddalam ten kielich goryczy, jak się da. A to: teraz jej nie ma w domu, a
to: nie będę przeszkadzać, bo pewnie ogląda dziennik (mecz, serial), a to: zaraz, zaraz, tylko
pomyję, przeczytam do końca artykuł, wypalę papierosa... Jeśli w końcu wykonam ów
telefon, kamień spada mi z serca i chodzę dumna, jakbym skończyła trudny rozdział powieści.
Zamiłowania do telefonowania już w sobie nie wykształcę, choć wiem, ile na tym
„wstręcie” tracę. Żeby jednak nie ściągnął on na mnie zbyt ciężkich konsekwencji, telefony
absolutnie konieczne zapisuję na karteczce z wykazem zajęć na dzień bieżący. Skreślam
potem kolejno: „odebrać pranie”, „felieton do Gaz. Gd.”, „zapł. rach.”, „kupić płyn do
naczyń”, itp., aż wreszcie na karteczce zostaje jak wyrzut sumienia „tel. do...”. Wstyd mi
przepisywać to polecenie na następny świstek, poza tym – kartka z odfajkowanymi
wszystkimi zadaniami wybitnie poprawia samopoczucie, więc było nie było, buch kasztan w
wodę, wreszcie telefonuję.
Bywają „wstręty” nie tak dziwaczne jak wyżej opisany. Ot, na przykład żywię niechęć do
czyszczenia wentylatorka nad kuchenką, robienia „porządku w butach”, przesadzania
kwiatów do większej doniczki. Nie są to prace szczególnie fatygujące, ale brudne i
wymagające przygotowań, „bałaganogenne”, więc wielokroć mówię sobie: „trzeba by” i na
tym się skończy.
A jednak któregoś dnia włażę na kuchenkę, żeby wyczyścić wentylator, czy klękam przy
szafie z butami, dlatego że pojawia się na horyzoncie zadanie, na które mam jeszcze mniejszą
ochotę. Klin klinem – to najlepsza metoda na „wstręty”. Już, już mam się za kołnierz
dociągnąć do telefonu i naraz świta mi zbawcza myśl: „Wentylator! Dawno miałam z nim
zrobić porządek!”. Zawracam z radosnym zapałem, szykuję szczotki, szmaty i śrubokręt,
przystawiam stołek... Mija kwadrans, dwa, śrubka pechowo wpada mi za szafkę, wyciągam ją
z trudem, robię się zła, och, żeby to wreszcie skończyć... Po skończeniu tej roboty już nic mi
nie straszne – myję ręce i z miną człowieka, dla którego „nie ma przeszkód i nie ma złych
dróg”, ruszam do telefonu.
A potem mogę już spokojnie śmiać się z siebie, że tak przechytrzyłam własne lenistwo.

14

OCZY SIĘ BOJĄ, ALE RĘCE ZROBIĄ...
Są prace, do których trudno nam się zabrać nie z powodu lenistwa takiego czy owakiego,
nie z powodu niewytłumaczalnego wstrętu, ale po prostu ze strachu. „Bożeż ty mój, to jest
takie ciężkie, ja temu nie poradzę” – myślałam przez tygodnie i miesiące, patrząc na kupę
klamotów pozostałych po poprzednim właścicielu w kącie ogrodu. Były tam różne dziwne
rzeczy z gatunku tych, co-mogą-się-przydać: beczka z resztką lepiku, pęknięte szyby, zwój
zardzewiałej siatki, jakieś dechy, w dodatku zagrodzone agrestami. Co z tym zrobić, gdzie to
wyrzucić, a w ogóle – od czego zacząć?
Przeszkadzała mi ta graciarnia jak gwóźdź w bucie, najgorsza zaś okazała się beczka, którą
w perspektywie można było właściwie tylko przesuwać z kąta w kąt... Na pomoc przyszedł
mi przypadek – nowy sąsiad, żwawszy i zaradniejszy ode mnie, ściągnął żuka do wywiezienia
z piwnicy rupieci nieco podobnych do moich z ogrodu. „Czy mogę panu podrzucić beczkę?”
– „Ależ drobiazg, proszę bardzo”. Beczka pojechała, przy okazji także zardzewiała siatka, a ja
w kącie ogrodu mozoliłam się z resztą.
Nie powiem, żeby wyciąganie odłamków szkła z piasku, rąbanie zmurszałych ram
okiennych, itp. było tym „co Paryżanie lubią najbardziej”, ale po dwóch dniach kącik
wyglądał przyzwoicie. Spoglądałam na niego z upodobaniem, przypominała mi się scena z
„Nocy i dni”, kiedy to Bogumił Niechcic nie mógł skupić się na kawiarnianej rozmowie, bo
przed oczyma wciąż stawał mu pięknie uporządkowany kawałek podwórza między oborą a
stodołą, myśl zaś zdążała do owego uładzonego kawałka i „odpoczywała tam niczym w
świeżej pościeli”.
„Oczy się boją, ale ręce zrobią” – mówi chłopskie przysłowie oparte na wiekowym
doświadczeniu. Byle zacząć. Do działania może nas popchnąć szczęśliwy zbieg okoliczności,
jak mnie w przypadku graciarni w ogrodzie, tylko aby wykorzystać przypadek, trzeba mieć
refleks. Przypadek też można zorganizować, po prostu wzywając kogoś do pomocy,
przynajmniej na początku. Trzeba się jednak pilnować, żeby nie zarazić własnym strachem
ewentualnego pomocnika. To mi się zdarzało w stosunku do syna, u którego „zamawiałam”
całe popołudnie na robotę zajmującą dwie godziny. Rozszyfrował mnie po pewnym czasie i
wyjaśniał: „mamo, ty wyliczasz czas na pracę proporcjonalnie do strachu, jaki czujesz na
widok «kupy roboty»”. Wobec tego zmieniłam taktykę i teraz zagaduję: „Czy miałbyś pół
godziny, no, może godzinę wolnego czasu, żeby mi pomóc w piwnicy”?
Powtarzam: byle zacząć. Istnieją zresztą dwie metody, które mają swoich zagorzałych
zwolenników. Co do mnie, uważam je obie za dobre i nie trzymam się doktrynersko tylko
jednej. Pierwsza metoda to: „byka za rogi”, drugą nazywam „metodą bierek”. Obie zasługują
na szersze omówienie.

15

METODA BIEREK
Gra w bierki polega na tym (wyjaśnienie dla tych, którzy jej nie znają), że rzuca się na stół
garść patyczków, po czym rozpoczynający grę bierze je ze stosu po jednym. Gdy przy braniu
poruszy się jakiś patyczek, gracz odstępuje miejsce następnemu. Pierwszy gracz jest w
najlepszej sytuacji – łapie „bezpieczne” bierki, które nie krzyżują się z innymi. Potem już
zaczynają się schody, trzeba dobrze kombinować, chytrze podważać zawalidrogi, itp., ale
zasada jest zawsze ta sama: zaczyna się od najłatwiejszego patyka.
Zauważyłam, że „metodę bierek” stosuję całkiem podświadomie przy prasowaniu. W
zasadzie lubię prasować – jest to praca na tyle mechaniczna, że nie przeszkadza w rozmowie,
a jak nie mam z kim rozmawiać, to w myśleniu. A kiedy mi się myśleć nie chce, to sobie
swobodnie śpiewam (jak wielu ludzi bez słuchu, lubię śpiewać i znam setki piosenek: koledzy
w pracy nawet się ze mnie śmiali i mówili: jak to się dzieje, że znasz tyle tekstów i ani jednej
melodii?).
Tym niemniej w każdej porcji prasowania jest parę sztuk niesympatycznych, opornych na
działanie żelazka – niektóre bluzki, spodnie, itp. Otóż można by niby od nich zacząć, żeby
pozbyć się zarazy, a jednak niczym wróble pszenicę, odruchowo wybieram sztuki
sympatyczniejsze, co to prask-prask i gotowe. Wreszcie na stole zostają tylko te wredne, ale
cóż mi to – las już się przerzedził, zaraz koniec.
„Metoda bierek” ma uzasadnienie w paru prostych zasadach psychologicznych. Po
pierwsze: każdy człowiek lubi pracę, która mu idzie sprawnie, a jasne jest, że łatwiejszą
sprawniej się wykonuje. Po drugie: lubi się widzieć, jak ubywa roboty. Pierwsze połączone z
drugim wprawia nas w dobry humor, napawa wiarą we własne siły i umiejętności, mało tego,
jakby je pomnaża. To przypomina jazdę na rowerze po pagórkowatym terenie – zjeżdżając z
jednego zbocza, nabieramy szybkości i rozpędu i dzięki temu dopiero w połowie drugiego
musimy dobrze nacisnąć pedały.
Metodę bierek stosuję nie tylko przy prasowaniu. Dobra jest przy pieleniu ogródka, przy
zmywaniu (przypalone gary na końcu!), także przy „wykonywaniu telefonów” (najpierw
sympatyczne, potem „trudne”) i przy pisaniu listów (jak wyżej). Stwarza ona i tę szansę, że
sprawy trudne, czekające w kolejce na załatwienie, czasem jakoś się same rozwiążą albo
przynajmniej odkomplikują. Też jak w grze w bierki: leży taki patyk beznadziejnie oparty na
drugim i przywalony trzecim, ani przystąp do niego. Ale w kolejnych podejściach coś się tam
minimalnie przesunie, bo stół zadrżał, bo inny gracz brał się zbyt energicznie do dzieła, i
niewykonalne staje się wykonalne.
Metoda bierek nie jest jednak uniwersalna. Po pierwsze, istnieją prace od początku do
końca tak samo trudne czy niemiłe, gdzie nie ma w czym wybierać – albo robi się wszystko,
albo nic. Po drugie – w niektórych sytuacjach zaczynanie od rzeczy najłatwiejszych
przemienia się w tzw. robotę głupiego. Gruz po hydraulikach trzeba wynosić, zaczynając od
największych ułomków tynku, bo cóż z tego, że zamieciemy ślicznie pył i kurz, kiedy przy
ładowaniu „głównego dania” zapylimy wszystko na nowo. Tu trzeba „byka za rogi”.
„Corrida” to jednak kolejny temat.

16

BYKA ZA ROGI
Bywa tak, że mamy do wykonania jakąś pracę, ale wiemy, że jest ona niemiła, żmudna i że
zajmie nam sporo czasu – całe popołudnie, cały dzień, a są i takie, co potrafią rozpanoszyć się
na cały tydzień. Otóż wiedząc dobrze, co nas czeka, odkładamy ją „do poniedziałku, no
najwyżej do wtorku, jeśli nie będzie padać”. W tym wypadku nie kieruje nami jakiś
irracjonalny wstręt do owej roboty, tylko doświadczenie. Zwlekamy dokładnie tak, jak
zwlekamy z zanurzeniem się w zimnej wodzie – hamująco działa na nas wspomnienie
poprzednich przeżyć, już na samą myśl dostajemy gęsiej skórki.
Oto jednak trafia się dzień, kiedy naprawdę nic nie stoi na przeszkodzie: jest akurat czas,
siły dopisują, wszystkie wykręty już „się wykręciły”. Jednym słowem, chwila wymarzona,
jeśli jej teraz nie wykorzystam, to nie wiem, kiedy nadejdzie następna. Wobec tego – bach,
byka za rogi.
Ja na przykład odsuwam od siebie porządkowanie listów i dokumentów. Mam na tyle
zdrowego rozsądku, że papiery, które trzeba zachować, wrzucam do jednej szuflady, żeby
przynajmniej wiedzieć, gdzie szukać, jeśli zajdzie potrzeba. „Z biegiem dni, z biegiem lat
szuflada robi się tak pełna, że tylko dziada z babą tam brak, i pojawia się problem czystki.
Wtedy, gdy trafi się sprzyjający dzień, śmiało i bez przytomności przekraczam „point of no
return „, punkt od którego nie ma odwrotu – wyrzucam zawartość szuflady na podłogę,
ustawiam obok kosz na papiery, pudełko z gumkami i ze dwa, trzy skoroszyty. Zgromadzenie
zawczasu tych akcesoriów jest ważne, bo jak znam siebie, gdybym w trakcie porządków
wyruszyła na poszukiwanie czegoś do związania listów od córki, nader łatwo zeszłabym na
manowce.
No i już – klamka zapadła, siedzę w pułapce chytrze przez samą siebie zastawionej, nic
mnie nie uratuje. Rachunki sprzed trzech lat do kosza, listy w paczki i ściągnąć gumką,
dokumenty domowe do jednej teczki, zawodowe – do drugiej. Trzeba by napisać na teczce,
co w niej jest. Najlepiej mazakiem, muszę iść po niego do syna... Nic z tych rzeczy, dobra
kobieto, długopis jest równie dobry, siedź i nie włócz się, bo nie skończysz...
W tym tkwi bowiem zaleta metody „byka za rogi”: jak ją się już zaczęło, to trzeba
skończyć. Nie można uporządkować szafy w trzech czwartych, a resztę ciuchów zwinąć w
kłębek i zostawić na zaś. Nie można pomalować łazienki do połowy i odłożyć pędzli. To od
felietonu mogę sobie wstać i powiedzieć, że dokończę po obiedzie – na zapisanych kartkach
nic się nie zmieni, najwyżej stracę na chwilę wątek, ale złapię go zaraz, gdy przeczytam
przedobiedni „urobek”. Z malowaniem łazienki zupełnie nie tak: jeśli dokończenie przesunę
do jutra, to muszę sprzątnąć, no i umyć pędzle. Bardzo tego nie lubię, ale czyszczenie
zaschniętych pędzli jest jeszcze gorsze. Podobnie z szufladą: listy uporządkowane w połowie
są akurat tak „uporządkowane”, jak pieniądze „przeliczone” do połowy (stąd dowcip o
kretynie przerywającym liczenie ze słowami:, „jeśli się dotąd zgadza, to i dalej będzie
dobrze”).
Omawiany sposób jest jednak i niebezpieczny: a nuż zabraknie nam silnej woli i utkwimy
w trzech czwartych? Albo przerwiemy pracę wcale nie z naszej winy – ot, jakiś
niespodziewany gość albo nie cierpiąca zwłoki nagła sprawa, i „po ptokach” – zostajemy z
rozbabraną łazienką, papierami na podłodze, itp. Po powierzchownym uładzeniu galimatiasu
trzeba później wszystko zaczynać od początku. Więc lepiej rzecz najpierw dobrze
przemyśleć. By tak rzec – zanim się skoczy do wody, sprawdzić, czy w basenie jest woda.
17

ELEKTRYCZNE SŁUŻKI
Służka, wyleź spod łóżka” – mówi się żartem i żartem kończy: „Kazał pan, musiał sam”,
bo pod łóżkiem żadne służki nie siedzą. Siedzą natomiast w ścianie, mianowicie w
gniazdkach od prądu. W czasie kryzysu energetycznego w 1972 r. na fali oszczędności
energii Amerykanie obliczyli, że gdyby przeliczyć HP (konie mechaniczne) „zatrudnione” do
obsługi jednej amerykańskiej rodziny z klasy średniej, okazałoby się, że na rzecz tej rodziny
pracuje dwustu niewolników. „O stu za dużo – grzmieli publicyści-moraliści – Nie musicie
mieć dwóch łodzi motorowych, i trzech samochodów, w każdym pokoju nie musi stać
telewizor, a w ogrodzie przez całą noc być jasno jak w dzień”.
Zrobiliśmy dla zabawy takie obliczenie dla naszego domu, tyle że nie przeliczaliśmy
watów i kalorii na HP, tylko przenieśliśmy się myślą w czasy pani Ćwierciakiewiczowej i
próbowaliśmy ustalić, ilu nasze gospodarstwo musiałoby wtedy zatrudniać pracowników,
żeby – przy założeniu, że nie mamy prądu i gazu – utrzymać dom w obecnym standardzie. To
jest: żeby w każdym pokoju było ciepło i jasno, żeby wszystko zostało na czas wyprane,
wyprasowane, sprzątnięte, odkurzone, żeby się co dzień kąpać, zjeść obiady trzydaniowe, pić
kawę parę razy dziennie i to do ciasta domowej roboty, itd. Wyszło nam – sześć osób. Boże ty
mój, toż to prawie jak w hrabiowskim domu! Za Ćwierciakiewiczowej w żaden sposób nie
moglibyśmy sobie na to pozwolić.
Policzyliśmy jeszcze raz – ani trochę mniej. Proszę: pokojówka i sprzątaczka, kucharka i
pomoc kuchenna, praczka, chłop do rąbania drzewa, przynoszenia wody, węgla, palenia w
piecach. Nie mamy samochodu, ale gdybyśmy mieli, to przyjmując za jego odpowiednik
(niedoskonały!) powóz, trzeba by dodać jeszcze stajennego i stangreta.
Ale patrząc realnie, powóz byłby nam nieodzowny – pracujemy w dość dużej odległości
od domu, na piechotę się nie zajdzie. Niezależnie od tego, czy ma się własny środek
lokomocji czy korzysta się z transportu publicznego, te dwie osoby obsługi komunikacyjnej
trzeba więc wciągnąć na stan zatrudnienia.
Skoro już raz wyszliśmy poza dom, ujawniły się inne „nieobecne służki”. Nie trzeba ich
szukać zbyt daleko, wystarczy w sklepiku na rogu, no, w dwóch sklepikach, spożywczym i
chemicznym. Spożywczy na razie nie jest zbyt imponujący, generalnie od gotowania i
pieczenia nas nie uwalnia, no ale zawsze: majonez, musztarda, konserwy rybne, budynie,
twarożki, makarony, mrożonki... Gdyby to wszystko robić ręcznie, potrzeba by było jeszcze
pół pomocy kuchennej. A chemia to dopiero ho-ho! Płyny do mycia naczyń, proszki do
prania takie i siakie (za Ćwierciakiewiczowej robiło się je w domu), pasty do szorowania,
płyny do czyszczenia zlewu, gotowe farby, uszczelniacze, zmywacze, wywabiacze...
Jakżesz potężną siłą postępu jest lenistwo! Toż to z marzeń leniów o tym, żeby woda lała
się ze ściany wprost do miski, żeby zrobić „pstryk” i już stawało się jasno, żeby pranie się
prało samo, powstały epokowe ułatwienia. Wynalazki robili oczywiście ludzie piekielnie
pracowici, ale trzeba mieć w sobie szczyptę lenistwa, chcąc w ogóle dostrzec problem.
Szczyptę, powtarzam, nie więcej. U większości ta dawka jest tak duża, że leń poza marzenia
nie wychodzi. Ba, cały potężny aparat reklamy trudni się przekonaniem nas, żebyśmy
zechcieli ułatwić sobie życie. Bo lenistwo jest nie tylko sprzymierzeńcem wynalazczości –
wspiera także konserwatyzm. Nowy sprzęt wprowadza zamieszanie, trzeba uczyć się z nim
obchodzić... Spece od reklamy naprawdę muszą się natrudzić, żeby skłonić leniów do
ułatwienia sobie życia.
18

PRZEŁAM SIĘ I KAŻ PRACOWAĆ KILOWATOM!
Moja babcia była człowiekiem niezwykle pracowitym i niezwykle sprawnym. Pamiętam ją
wciąż zajętą, a prawie nigdy zmęczoną. Wszystko szło jej tak płynnie, jakby mimochodem,
jakby w tańcu. Umiała sobie ułatwić pracę, miała wrodzony zmysł ergonomiczny. Ale
właśnie dlatego trudno ją było przekonać do jakichś innowacji. Nawet do lodówki. „Po co ten
wydatek, przecież mam taką świetną spiżarkę”. Spiżarka była rzeczywiście znakomicie
rozplanowana, tym niemniej my, ci z młodego pokolenia, złożyliśmy się i kupiliśmy babci na
gwiazdkę lodówkę. No i co? Sprzęt stał nie podłączony w kuchni, a babcia niekiedy
nadmieniała, tak mimochodem, że „przedtem” kuchnia była ustawniejsza. Trzeba było
dopiero lipcowych upałów i dwóch kilogramów zaśmierdłej cielęciny, żeby babcia
przekonała się do lodówki. Potem, owszem, używała jej również ergonomicznie i sensownie,
jak przedtem spiżarki.
Z pralką poszło o wiele łatwiej, bo choć babcia nie dowierzała, że od kręcenia się w bębnie
bielizna zrobi się równie czysta jak od pocierania na tarce, to jednak sama widziała, że na
balię i tarkę nie może już trwonić sił.
Ja tam sił miałam dużo, ale „Franię” kupiłam zaraz, jak stały się dostępne. Lodówkę też. I
odkurzacz. I żelazko z termostatem. I...
I właśnie że żadne „i”. Do następnych zakupów już zmuszała mnie córka – pralkę
automatyczną wstawiła mi do łazienki drogą zamachu stanu, lodówkę z zamrażalnikiem
prawie tak samo, za nic sobie mając moje argumenty, że przecież stary sprzęt jest po prostu
świetny, bo przez z górą dwadzieścia lat pralka zepsuła się raz, a lodówka ani razu...
To normalna kolej rzeczy. Z biegiem lat człowiek nabiera wprawy i sprawności, już mu
praca nie tak straszna jak z początku, kiedy nie wiedział, z którego końca ją ugryźć, te zajęcia,
do których nijak się nie mógł przełamać, po prostu skreślił z rozkładu i nie odczuwa potrzeby
ułatwień i ulepszeń. Dobrze jest, jak jest.
A to nieprawda. Broniłam się długo przed melakserem, replikując na namowy córki, że
więcej z tym zachodu (ustawienie, skręcanie, mycie) niż pożytku i że trochę surówki dla nas
mogę utrzeć na podręcznej szatkownicy. Uległam tylko dla świętego spokoju. I oto melakser
ujawnił całe połacie mego lenistwa: nim się ten sprzęt pojawił, nie robiłam pierogów,
mielonych kotletów, tatara, surówek rzeczywiście tylko trochę, ciasta jedynie te, których nie
trzeba za długo ucierać, itd. Melakser, zwalniając mnie od kontaktu z niemiłą mi maszynką
do mielenia, wprowadził rewolucję w naszym jadłospisie.
Drugi sprzęt nie do przecenienia to wiertarka. Syn dostał ją od chrzestnego na urodziny, a
ja bałam się tknąć, bo i warczy, i syn brał ją do rąk z miną pełną powagi. Ale raz się tak
zdarzyło, że syna nie było, a ja absolutnie musiałam powiesić w kuchni szafkę. Przeżegnałam
się i – raz kozie śmierć. Poszło niespodziewanie łatwo. I teraz, tak jak woda z umywalki po
odetkaniu zlewu, bezproblemowo znikają niemiłe, odkładane na święty nigdy zadania: obraz,
który wisiał ni przypiął ni przyłatał, bo akurat w tym miejscu zachował się hak, wisi teraz jak
należy. Takoż deseczki do krajania. Takoż szczotka do zamiatania, którą przed erą wiertarki
mozolnie nacinałam nożem do chleba, żeby zawiązać sznurek do zawieszania. Sznurek
oczywiście po pewnym czasie się obsuwał i rób da capo. A teraz – trr i już trzonek
przewiercony, sznurek przewleczony, zawiązany w piękną pętelkę, szczotka wisi aż miło
spojrzeć. Pożytki z wiertarki są po prostu nieprzebrane, kto raz się do niej przekona, przyzna,

19

że powinna znajdować się w wyposażeniu każdego gospodarstwa domowego, tak jak dawniej
tasak i toporek.
Toporek zresztą też mam, używam go zamiast młotka, bo jest szalenie poręczny. A
poręczne narzędzie to też dobry lek na lenistwo.

20

TRZECIA RĘKA
Smażyłam kiedyś placki z jabłkami. Przewróciłam racuchy na jednej patelni, zdjęłam
usmażone z drugiej i nałożyłam na nią nowe porcje ciasta, poczem zdjęłam gotowe placki z
pierwszej, itd., itd. Szło to szybko i rutynowo, zaczęłam „myśleć o czymś innym” i w tym
myśleniu przyplątało mi się pytanie: „czemu ja, u licha, od początku nie smażyłam
naleśników na dwóch patelniach?” Odpowiedź była olśniewająco prosta: „bo nie miałam
dwóch dużych patelni!”. Śmiejemy się z dowcipu o jegomościu, który na pytanie, czy
chciałby może jakąś książkę na urodziny, odpowiedział: „dziękuję, już jedną mam”.
Oczywiście patelnia to nie książki, tym niemniej zastanawiające jest, jak ludzie skądinąd
nawet skorzy do inwestowania w sprzęt domowy niechętnie lub wcale nie myślą, że coś warto
mieć w dwóch, a nawet więcej egzemplarzach. Tymczasem obfitość albo przynajmniej
dostatek pewnych drobnych, banalnych narzędzi, to prawie jakby trzecia ręka albo druga para
nóg. Weźmy choćby i ten przykład z naleśnikami: jeśli smażymy je tylko na jednej patelni,
mamy na przemian „puste minuty” gapienia się w smażące się placki i hektyczne momenty
wykładania ich na talerz, wrzucania tłuszczu na przegrzaną patelnię, szybkiego wylewania
ciasta, aby tłuszcz się nie przypalił...
Niektóre narzędzia, gdy są „na wyposażeniu” tylko w jednym egzemplarzu, stają się
kością niezgody i źródłem konfliktów. „Tyle razy proszę, żeby kłaść na swoje miejsce!”. „Bo
wy nigdy...” „Bo ty zawsze...”.
Któż nie zna awantur domowych, zaczynających się od drobiazgu, a kończących się
wypominaniem przez wszystkich wszystkiego wszystkim. Szczególnie nożyczki mają w
sobie jakieś dziwne fluidy, powstrzymujące użytkownika od położenia ich tam, skąd wziął.
Trzeba to przyjąć do wiadomości i wyciągnąć wnioski, co uczyniłam już dawno temu i dziś
mąż ma swoje, syn swoje, a ja aż trzy sztuki: jedną w pudełku do szycia, drugą w moim
pokoju na poddaszu, trzecia wisi nad roboczym stołem w kuchni i służy w zasadzie tylko do
otwierania torebek z budyniem, woreczków z mlekiem, itp. Ale właśnie te nożyczki
oszczędzają mi najwięcej czasu, latania i nerwów.
Wieczne wojny o kombinerki skończyły się, odkąd syn ma swoje, ja swoje, a trzecie leżą
w piwnicy. Latarka kieszonkowa „ogólnie dostępna” wisi w kuchni, druga leży przy liczniku
elektrycznym i nie wolno jej stamtąd zabierać. Okularów mam trzy pary: kuchenne,
„wyjściowe” i w pokoju do pracy. Odkąd się w nie zaopatrzyłam, owszem, odgrywam czasem
pana Hilarego („Woła, krzyczy pan Hilary: gdzie są moje okulary?!”), ale przynajmniej tylko
w obrębie jednego pomieszczenia.
Wykonujemy często jakąś robotę byle jak albo wcale, bo nie chce się nam szukać
potrzebnego do niej drobiazgu. Naturalnie, oczywiście, wiemy, powtarzano nam to od
dzieciństwa: każdą rzecz należy kłaść na swoje miejsce. Ale trzeba się z tym pogodzić, że są
rzeczy jakoś tajemniczo mobilne, z tendencją do upartego znikania i przepadania. Oprócz
wymienionych są to długopisy, metrówki, zapalniczki, notesiki z adresami, młotki, różnie to
zresztą bywa, zależy od indywidualnego charakteru gospodarstwa domowego.
Tzw. złośliwość przedmiotów martwych, ujawniająca się m. in. w ich przewrotnym
znikaniu, jest jednym z częstszych czynników „leniogennych”. Odkładamy jakąś robotę, bo
nam się nie chce szukać potrzebnego narzędzia. W pewnej mierze można temu zapobiec
metodą: „nie będziesz ty, to będzie inna”. O dziwo, narzędzia zagrożone konkurencją
chowają złośliwość do kieszeni i przestają znikać!
21

ROBOTA KOCHA GŁUPIEGO?
Przysłowie zawarte w tytule lubią powtarzać ludzie pracowici, nawet bardzo pracowici.
Wygłaszają je z uśmiechem, z autoironią, nadając mu sens mniej więcej taki: „Trzeba być
głupkiem, jak nie przymierzając ja, żeby sobie ciągle wynajdować robotę albo pozwalać, żeby
ona mnie wynajdowała. Inni potrafią się jakoś wykręcić, a mnie robota zawsze dopadnie”.
Istotnie, są ludzie, którzy gdy jest coś do zrobienia, nie potrafią odczekać tych pięciu,
dziesięciu sekund i wychylają się z ofertą: „ja przyniosę”, ,,ja już to sprzątnę”, choć w pokoju
są jeszcze dwie lub trzy osoby, którym nic by się nie stało, gdyby przyniosły czy sprzątnęły.
Tylko, że stała gotowość do wykonania zadania, co samo pcha się przed oczy, nie jest
przecież głupotą. Może naiwnością, może nadmiarem poczucia obowiązku, a może – czemu
nie? – dobrocią serca?
Takiego człowieka robota kocha, ale nie dlatego, że głupi, tylko że jest to miłość ze
wzajemnością. Robota kocha tych, co ją kochają, stara się im nie utrudniać życia, prawie
„sama się robi”, nie płata głupich kawałów, nie staje w poprzek, nie zachodzi znienacka z
boku, nie podstawia nogi.
A głupiego, przeciwnie, nie kocha. Głupiemu robi na złość, dokucza mu, czepia się i nie
chce się odczepić. Osacza go, zwodzi i kiedy nieszczęśnik myśli, że już jej się pozbył,
wychodzi z kąta i mówi: „Akuku, tu jestem!”.
Poza tym jeszcze „leci mu z rąk”, „ciągnie się jak kurz za wojskiem”, potrafi zmusić, żeby
zaczynać od początku. Bo „robota głupiego” jest złośliwa, mści się na nim za to, że jej nie
lubi, że jej nie chce znać, że nie chce zauważyć jej specyficznej urody, ba, nawet wdzięku i
sympatyczności.
Głupek jest jak Grubasek z bajki o trzech małych świnkach, co to był „miły, wesoły i ze
wszystkiego zadowolony, miał tylko jedną wadę: wcale a wcale nie lubił pracować. Toteż
kiedy przyszła pora zbudowania sobie domku, postanowił to zrobić byle szybko, byle łatwo,
po prostu – byle jak”. Skutek tej metody jest znany – domek rozleciał się po jednym
dmuchnięciu Dużego Złego Wilka.
Głupek liczy na to, że robotę da się oszukać. Jeśli pieli ogródek, to ciach-ciach, zerwie to,
co na wierzchu, i jest rozżalony, kiedy po trzech dniach widzi znowu w tym miejscu
młodziutkie, zieloniutkie liście mlecza. Jeśli ma przypiąć zerwaną firankę, włazi najpierw na
najbliższy fotel. Nie może sięgnąć, za wysoko. Kładzie na krześle jeden tom encyklopedii,
nic, dokłada drugi, no, wreszcie. Końcówkami palców zapina żabki na brzeżku firanki,
chybocząc się przy tym niebezpiecznie na encyklopediach. Schodząc z nich, traci równowagę,
w popłochu łapie się za firankę... Że nie zleciał i nie skręcił sobie czegoś, to tylko dlatego, że
jednak „Pan Bóg czuwa nad głupcami”. Firanka wisi już tylko na jednej żabce, nasz głupek
zdejmuje wreszcie pychę z serca i robi to, co powinien uczynić od razu: przynosi z piwnicy
drabinę. Ale drabiny nie oczyścił po ostatnim malowaniu, wyschnięta farba kruszy się i
zostawia subtelny śladzik od piwnicy do okna. Udręczony głupek, uporawszy się z firanką,
odnosi drabinę, potrącając przy okazji krzesło z dwoma tomami encyklopedii. Powinien teraz
wziąć odkurzacz i sprzątnąć paprochy, co spadły z drabiny, ale „już nie ma siły”. Słusznie –
„siły” mu będą potrzebne jutro, kiedy złośliwe promienie słońca ujawnią na połowie podłogi
białe ślady pantofli, których podeszwy pracowicie rozdeptywały płatki i grudki farby i gipsu z
drabiny.
Nie, nie, robota nie kocha głupiego. Nie znosi go równie namiętnie, jak on jej.
22

FALSTART
Opisany na poprzednich stronach głupek zepsuł sobie popołudnie i jeszcze kawałek
następnego dnia, bo chciał chytreńko oszczędzić czas i pożałował go na przyniesienie
drabiny. Przypadek to pospolity, ale o tyle skrajny, że lenistwo skojarzyło się tu z wybujałą
głupotą. Tym niemniej, w bardziej zawoalowanej formie, historyjki takie zdarzają się nam
nader często. I co zabawne, zarówno wtedy, kiedy ruszamy do dzieła z ochoczym zapałem,
jak i z ponurą determinacją, że „raz trzeba to wreszcie odwalić”.
Każda praca ma trzy fazy: przygotowawczą, główną i wykończeniową. Zastanawiał mnie
zawsze fenomen psychologiczny, który sprawia, że lenistwo atakuje nas przede wszystkim w
fazie pierwszej i ostatniej. Czemu tak się dzieje, że decydując się np. na bohaterski czyn
odmalowania okien, aż palimy się do równych, monotonnych pociągnięć pędzlem po
futrynie, a odrazą napełnia nas myśl o tym, że tę futrynę trzeba najpierw oczyścić?
Obiektywnie rzecz biorąc, skapująca na palce i podłogę świeża farba jest równie
niesympatyczna, jak odpryski zeskrobywanej starej. Jeśli spalamy starą farbę spalarką, nie
pachnie ona gorzej niż nowa z otwartej puszki. Sprzątnięcie odprysków wymaga tylko
przejechania odkurzaczem, gdy tymczasem zachlapania na szybie (zawsze ich trochę
powstaje, choćbyśmy nie wiem jak uważali) wymagają zabiegów bardziej złożonych.
Myślę, że nie chodzi tu o rodzaj pracy, tylko o efekt. Oczyszczone futryny wyglądają tak
czy owak paskudnie, nie ma się czym chwalić ani na co popatrzeć. Co innego, kiedy już
pomalowane, lśnią świeżym lakierem. „Jakże miła praca, gdy skończona” – pouczał Cycero.
Ograniczamy więc zabiegi przygotowawcze nie dlatego, że same przez się są niemiłe, tylko
że oddalają nas od tej sympatycznej chwili, kiedy to „już widać robotę”. Mówię tutaj o
ludziach dojrzałych i doświadczonych, których efekt pracy cieszy. Z młodymi jest nieco
inaczej: w wieku młodzieńczym świat jest taki ciekawy i pociągający, prace domowe
narzucone przez starych pedantów tak nudne, że chodzi przede wszystkim o to, by jak
najkrócej zawracać sobie nimi głowę.
Mój brat, kiedy przychodziła na niego kolej towarzyszyć babci do magla, usiłował
wydobyć od niej informację, ile razy trzeba obrócić kołem, żeby porcja bielizny była
wymaglowana: „Dwadzieścia? Pięćdziesiąt?” – pytał z nadzieją, że jak usłyszy konkretną
liczbę, zepnie się, zakręci korbą w tempie superekspresu i po kwadransie będzie wolny. Ale
babcia odpowiadała niezmiennie i nielitościwie: „Tyle, ile trzeba, żeby było dobrze”. Wobec
tego przestępował z nogi na nogę i złościł się, kiedy babcia poprawiała jeszcze i
wyrównywała coś na gotowym już (jego zdaniem) wałku.
Człowiek dojrzały wie, że „co nagle, to po diable”, że „gdy się człowiek spieszy, to diabeł
się cieszy”, tym niemniej i on nie lubi fazy przygotowawczej. Opracowuje więc sobie różne
strategie, by ją skrócić do minimum lub jakoś tam uprzyjemnić.
Jednym ze sposobów na to jest podzielenie pracy na odpowiednie segmenty. By trzymać
się przykładu z malowaniem okien: nie mówimy sobie: „w tym tygodniu je pomaluję”, tylko
„w środę oczyszczę okno w kuchni”. Jest to zadanie na ludzkie siły, możemy je wykonywać
dokładnie. Udajemy więc przed sobą, że tylko o to nam chodziło, o lśniącym lakierze staramy
się nie myśleć, a odrapanie parapetu też ostatecznie daje jakąś satysfakcję. W czwartek z
rozkoszą sięgamy no pędzel, lakier na dobrze oczyszczonym drewnie kładzie się bez skazy,
więc myśl o tym, że w piątek czeka nas drapanie starej farby z następnego okna, już nie jest

23

tak odpychająca, przeciwnie, chwalimy się w myśli za to, żeśmy się dobrze przyłożyli i
proszę – jaki efekt.
Gdybyśmy natomiast, spiesząc się do wymarzonego widoku skończonej pracy, postanowili
tę wredną fazę przygotowawczą odwalić od razu, pod koniec bylibyśmy tak nią zbrzydzeni i
zmęczeni, że „odpuszczalibyśmy” sobie coraz więcej, co oczywiście potem wylazłoby na
wierzch. Bo falstart przekreśla szansę na sukces. Trzeba więc główkować, jak go uniknąć.
Odpowiednie posegmentowanie roboty to jeden sposób. Inny – to swego rodzaju
„rozmydlenie” niemiłego początku tak, by go w ogóle nie zauważyć.
Łatwiej to oczywiście zorganizować przy kataklizmach rutynowych, takich jak wyjazd z
dziećmi na wakacje czy święta z gośćmi. Data orkanu jest dokładnie znana, ale żeby nie
stresować się przedwcześnie, udajemy, że nas to wcale nie obchodzi i tylko tak mimochodem,
en passant, to i owo z przygotowań załatwiamy. Jeśli chodzi o święta, to przy okazji innych
zakupów nabywamy a to trzy paczki rodzynek, a to kompot brzoskwiniowy i ananasowy, a to
dodatkowe kilogramy krupczatki... Ma to i tę dobrą stronę, że orkan świątecznych zakupów
nie zrujnuje nam kompletnie budżetu: trzeba tylko nabyte produkty składować w miejscu nie
rzucającym się w oczy, bo może się zdarzyć, że ananasy „wyjdą” przy niespodziewanej
wizycie, a migdały z rodzynkami schrupiemy w czasie szczególnie pasjonującego spektaklu
TV.
Wyjazd na wczasy też powinien zaczynać się długo wcześniej i niepostrzeżenie.
Wypraktykowałam to już dawno, kiedy dzieci były małe, więc bagaże duże. Niezbędne (!?)
łopatki, wiaderka, nadmuchiwane potwory kupowaliśmy w czasie normalnych spacerów, co
stanowiło ich miłe urozmaicenie. „Małego hipochondryka” (tak na wzór „małego stolarza”,
„chemika”, itp. nazywamy podróżną apteczkę) uzupełniałam przy okazji zakupu
standardowych leków, jak aspiryna czy coś. Największą część bagażu stanowią, jak wiadomo,
ciuchy. Ponieważ ich dobór zależy w dużej mierze od długoterminowej prognozy pogody i
zapowiedź nadciągającej fali upałów (bądź chłodów) może nas zmusić do generalnego
przepakowania walizki, dbałam zawsze o to, żeby w tej mierze zapewnić sobie w pełni
suwerenną decyzję, nie ograniczoną urwanym guzikiem, luźną gumką czy plamą na
najbardziej eksponowanym miejscu dresu. Dlatego z odpowiednim wyprzedzeniem robiłam
pranie, tak by w dniu pakowania wszystko leżało do dyspozycji w szafie, czyste,
wyprasowane, wyporządzone. A potem: „Wolisz tę sukienkę? Proszę. – Chcesz koniecznie
tamte portki? No to bierz”. Bezkonfliktowo, bez nerwów, przed wyjściem należało tylko
policzyć bagaże („plecak, walizka, torba, Agnieszka, Piotruśrazem pięć”) i pilnować, żeby
ich nie zgubić.
Dostałam kiedyś od znajomych z Niemiec kalendarzyk. Kalendarzyk jak kalendarzyk, ale
miał cenną wkładkę: kartonik z wyliczeniem spraw do załatwienia przed wyjazdem na urlop,
porubrykowany, z kwadracikami na postawienie fajki, piękny okaz pedanterii. Oczywiście
niektóre z zaleceń wzbudzały w nas gorzki śmiech: np. „podać adres urlopowy na poczcie” –
albo: „polecić redakcji Twojego dziennika przesłanie go w czasie... na adres...”. Ale sama
idea dała się przystosować do naszych warunków. Kartoniki podówczas skomponowane
funkcjonują w rodzinie do dziś.
Kartoniki w ogóle są u nas w stałym użyciu, ale o „korespondencji wewnątrzdomowej”
napiszę kiedy indziej. Tu tylko to, co dotyczy unikania falstartu: otóż wykaz spraw do
załatwienia, rzeczy do kupienia bardzo ułatwia życie, ba, prawie uprzyjemnia. Po pierwsze
bowiem, kiedy już w kitlu i z pędzlem w ręku stajemy przed drzwiami, które chcemy
pomalować, nie odrywa nas od tej wspaniałej czynności przykra myśl, że mamy wszystko
oprócz rozpuszczalnika. Po drugie, o czym już zdaje się wspomniałam, widok kartonika ze
skreślonymi zadaniami podnosi nam samopoczucie. Przy pracy chodzi przecież nie tylko o to,
żeby „robić tak, by się nie narobić”, ale i o to, żeby móc dobrze o sobie myśleć: „proszę, jak
to ładnie poszło, albośmy to jacy-tacy”...

24

GARNITURY BEZ GUZIKÓW
Nikt z nas nie kupiłby w sklepie garnituru bez guzików, choćby ekspedientka nie wiem jak
wymownie przekonywała nas o wysokiej jakości ubrania, wobec której brak guzików to
mankament marginalny, dający się usunąć we własnym zakresie w ciągu pół godziny. W
sklepie czy u krawca niewzruszenie wyznajemy zasadę, że garnitur bez guzików to produkt
nie wykończony i już, szkoda dalszych słów.
W życiu codziennym jednak takie „garnitury” kupujemy bardzo często. Nieraz sami
występujemy w podwójnej roli – krawca i klienta. Jako „krawiec” np. zapominamy o
niedoszorowanym garnku, jako „klient” – godzimy się z widokiem smolucha na kuchence,
mówimy „ach, to już przy następnym pomywaniu, wieczorem, jutro”... W końcu domyjemy
smolucha, bo kiedyś to trzeba zrobić, ale do tego czasu, trudno-darmo, nie możemy
powiedzieć, że kuchnia jest w porządku, tip-top.
Garnek to drobiazg, ale w wypadku jakichś większych robót nieprzyszycie guzików
przekreśla efekt, a nawet i sens przedsięwzięcia. To jest ten kawałek nie przybitej listewki, to
krzywe pociągnięcie pędzlem po półce, nie postawione na swoim miejscu sprzęty.
Zostawiamy te „guziki” na potem, bo już mamy wszystkiego dosyć, bo nie mamy już sił,
bośmy zapomnieli. I tym sposobem, choć narobiliśmy się jak dziki osioł, mamy zamiast
satysfakcji poczucie niedosytu, niespełnienia, życia „w wiecznym bałaganie”. Często zresztą
istotnie powstaje z tego „wieczny bałagan”.
Pół biedy jeszcze, kiedy dopięcie roboty na ostatni guzik zależy tylko od nas. Wreszcie,
jeśli nie jutro, to pojutrze mogę złapać się za kołnierz i zmusić do wykonania końcówki.
Sprawa wygląda nieporównanie gorzej, jeśli tę pracę wykonuje kto inny, kogo za kołnierz
ciągnąć nie możemy.
Rzemieślnik, wszystko jedno – malarz, hydraulik, stolarz, ma jeszcze większą awersję do
porządnego wykończenia roboty niż „inwestor”. Następuje bowiem zawsze taki moment,
kiedy zaczyna mu się spieszyć, chce skończyć i iść. My też, mając po uszy trocin, tynku czy
kałuż, o niczym innym nie marzymy, jak żeby skończył i poszedł. Tak więc jesteśmy nader
skłonni do machnięcia ręką „dla świętego spokoju”.
Przeżyłam już bardzo wiele inwestycji domowych i jako „inwestor” nauczyłam się
przynajmniej jednego: nie dawać zaliczek. Wypracowałam sobie nawet zgrabną formułkę:
kiedy mistrz kielni czy młotka zapewnia mnie o swojej uczciwości, że on naprawdę musi
mieć zaliczkę na materiały, odpowiadam, że wierzę w każde jego słowo, ale tyle razy mnie
różni ludzie nabierali, że już stałam się nerwowa w tym punkcie i „proszę zrozumieć, to nie
jest brak zaufania do pana, tylko taki uraz, nerwy, no a przecież chcę spać spokojnie”...
Zawiedziony, ale nie obrażony mistrz jakoś się bez zaliczki obywa.
Z egzekwowaniem poprawy niedoróbek idzie mi o wiele ciężej, właściwie z reguły nie
wychodzi. Moment rozliczeń zbiega się, jak wspomniałam, z momentem zmęczenia
fizycznego i psychicznego, osłabieniem woli i uwagi. Człowiek jest po prostu, jak mówi
młodzież, „wymiękły”. W tym momencie należałoby się wycofać i do tzw. odbioru i
rozliczeń delegować kogoś innego, kto jest jeszcze świeży, twardy i pryncypialny, jednym
słowem, kogoś, kto dotychczas trzymał się z dala od całego bałaganu. To też wymaga
wysiłku i dyplomacji, ale czasem się udaje.

25

KOŃCZYĆ DO KOŃCA
Nie wiem, czy to jest tylko moja osobista przypadłość, czy też bardziej rozpowszechniona,
dość, że o wiele łatwiej doprowadzić mi do szczęśliwego zakończenia pracę, którą wykonuję
sama, niż wyegzekwować ostateczny finał, „zapięcie na ostatni guzik” od innych.
Teoretycznie wiem, że właśnie w finale trzeba wykazać szczególną siłę charakteru i nie
dopuścić, żeby stolarz sobie poszedł, nie przybiwszy zapomnianej przedtem listewki, albo nie
pożegnać hydraulika, kiedy jeden kran w piwnicy jeszcze kapie. Ale zdarza mi się to
notorycznie, choć niby znam środki zaradcze.
Po pierwsze, nim „odbierzemy robotę”, trzeba wykonać przegląd niedoróbek i w miarę
wcześnie zwrócić na nie uwagę wykonawcy, a potem łazić za nim jak zły duch za grzeszną
duszą i nudzić: a jeszcze to, a jeszcze tamto. Takie działania nękające są skuteczne, bo by tak
rzec, odbijają piłeczkę, jaką jest tęsknota do świętego spokoju: wpierw my, dla świętego
spokoju, jesteśmy skłonni odpuścić wykonawcy ów cieknący kran, potem on, też dla świętego
spokoju, żeby „się baba odczepiła”, uszczelkę jednak założy.
Po drugie, nieźle skutkuje straszenie wykonawcy (ale i siebie też) osobą trzecią.
Zastosowanie chwytu znanego z noweli Dickensa, gdzie pan Marlow rad by nieba przychylić
klientowi, ale pan Scrooge, jego wspólnik, tymczasem nieobecny, jest już taki, że grosza nie
opuści, „więc niestety”... Pan Marlow i pan Scrooge wymieniają się rolami zależnie od
okoliczności, zawsze jednak nieugiętym jest ten, którego akurat nie ma. W życiu domowym
wspólnikami są mąż i żona. „Ja wiem, proszę pana, że pan to na pewno zrobi w poniedziałek,
ale żona mnie zamęczy, jeśli w niedzielę jeszcze będzie bałagan” – oto tekst dla męża. A dla
żony: „Oczywiście, przecież widzę, że dziewięćdziesiąt dziewięć i pół procenta roboty już
gotowe, ale mąż pozwala mi płacić tylko za sto procent”.
Takie komedyjki bywają skuteczne, ale tylko pod warunkiem, że żadne z aktorów nie
wypadnie z roli, a to się niestety zdarza. Dobrze więc jest wmówić sobie, że naprawdę boimy
się współmałżonka(ki) i zarzutów, że „nie dopilnowałeś(aś)”. Wiele tam zresztą nie trzeba
sobie wmawiać: istotnie boimy się wyrzutów za niedopilnowanie i wystarczy ten strach
trochę w sobie podkręcić, o tyle mianowicie, by jego poziom przewyższał chęć „świętego
spokoju”.
Jest także i trzeci sposób, który można stosować zarówno wobec pracowników z zewnątrz,
jak i domowników. To znaczy, zwyczajnie i po prostu wepchnąć końcówkę w cudze ręce. „Ja
już nie mam siły i nerwów, ty to dokończ”. Jest to rodzaj kapitulacji, przyznanie się do
niemożności psychicznej bądź fizycznej, ale mimo wszystko wyjście honorowe i mogące
nawet w przyszłości przynieść błogosławione skutki. Właściwie nawet należałoby je
wstawiać do harmonogramu od samego początku, tylko że harmonogramy układa się zwykle
optymistyczne, co też ma swoją przyczynę: gdybyśmy z góry zakładali, że tak to pójdzie, to w
ogóle balibyśmy się cokolwiek zacząć. A jak mówi hobbickie przysłowie: „najdłużej trwa ta
robota, której wcale nie zaczęliśmy”.

26

CUDZE RĘCE LEKKIE, ALE NIE POŻYTECZNE
Ciekawe, że zasadę zawartą w tytułowym przysłowiu wyznają przede wszystkim kobiety.
Widać jest to zakodowane genetycznie albo co, dość, że to raczej panie, jeśli już nawet
zmobilizują do pomocy kogoś z domowników, po pewnym czasie same go odpędzają ze
słowami: „Daj to już mnie, słabo się człowiekowi robi, kiedy patrzy, jak się do tego
zabierasz”. To wtedy, gdy – jak mówię – zdobędą się na wezwanie pomocnika. Częściej
bowiem rezygnują z niego w ogóle. „Jak mam widzieć tę nadętą, niechętną minę... Jak mam
dziesięć razy prosić i przypominać... Nim on się do tego zabierze, ja trzy razy zrobię” – takie
to i podobne zdania da się słyszeć w każdym domu.
Jest w nich i trochę racjonalnych powodów. Rutynowe prace domowe mają swój rytm i
kolejność – jeśli wyręczam się kimś przy nakrywaniu stołu, to ten stół musi być już nakryty w
momencie, kiedy odcedzam ziemniaki i wyjmuję pieczeń z piekarnika, inaczej „cały obiad na
nic”. Nieudolny pomocnik, który spóźnia się z robotą albo co chwila pyta: „a gdzie to jest”,
„a czy mam to zrobić tak czy tak?”, podający dłuto zamiast śrubokręta, przynoszący z
piwnicy dżem zamiast borówek (mimo że na słoiku jak byk „stoi napisane”) może „głównego
wykonawcę” doprowadzić do furii i okrzyku: „A idź do diabła, obejdzie się bez ciebie!”. Na
co delikwent, raczej obrażony niż skruszony, z chęcią przystaje.
Są też prace, które muszą być wykonane z dużą dokładnością i znajomością rzeczy; w
takich wypadkach cudze ręce są istotnie nieużyteczne. Na przykład nie zlecę nikomu pielenia
zjadliwego zielska pt. „kurza łapa” (jeśli mi się przez złośliwość losu i natury zaplącze na
grządki), bo ja i tylko ja odróżniam korzenie tego zielska od korzeni irysów, to raz, po drugie,
ja i tylko ja zdaję sobie w pełni sprawę, że zostawienie jednego zucheleczka kłącza „kurzej
łapy” odbiera sens całej robocie. Podobnie jest z ustawianiem książek w regale: może to robić
tylko ich użytkownik, bo profan ustawi może i ładnie, do koloru i pod sznurek, cóż z tego,
kiedy zburzy przy tym całą subtelną logikę księgozbioru, według której np. Heinego nie
wolno wyrzucać do półki „niemieckiej”, bo ma stać obok Villona i Gałczyńskiego, jak stał
przez trzydzieści lat.
Ale już na tym przykładzie można udowodnić, że cudze ręce jednak mogą być pożyteczne,
i to jak! Te cudze ręce mogą wytrzeć na glanc regał, sukcesywnie odkurzać książki, podawać
je głównemu wykonawcy, kiedy przyjdzie kolej na najwyższe półki, itd., itp.
Po rozważeniu całej tej dziwnej sprawy (bo to jednak jest dziwne, to uciekanie od pomocy)
widzę dwie przyczyny niskiego notowania „cudzych rąk”. Obie w gruncie rzeczy natury
bardziej psychologicznej niż praktycznej. Pierwsza to zarozumiałe przekonanie, że nikt tego
nie zrobi lepiej niż ja. Ma ono często bardzo nikłe podstawy, jest czasem wręcz śmieszne, no
ale się zdarza. Byłam np. przez dłuższy czas w zażyłości z daleką krewną, panną z dobrego
domu i w dodatku starą. Chciałam jej trochę ulżyć, więc gdy u nas było wielkie pranie, przy
okazji prało się i jej pościele i obrusy. Krochmaliłam jak swoje, naciągałam, posyłałam do
elektrycznego magla, wszystko o.k. Aliści ze dwa razy zdarzyło mi się przyłapać ciotkę, jak
te poszwy i obrusy pracowicie po swojemu prasuje. „U licha – wydziwiałam w duchu – to już
naprawdę nie ma nic ważniejszego do roboty? Ot, choćby i porządek w kuchni, gdzie tylko
dziada z babą brak”. Ale stara ciotka, jako panna z dobrego domu, miała wyrobiony pogląd na
to, jak powinno wyglądać w bieliźniarce, nie miała zaś – na wygląd kuchni. I koniec, nie było
gadania.

27

Druga przyczyna niechęci do „cudzych rąk” też jest psychologiczna: domownikowi
wzywanemu do pomocy wyznacza się na ogół zadania uciążliwe, a drugorzędne, przy których
nie może ani się popisać, ani porządzić. Stąd to wykręcanie się, mina pełna odrazy i byle
jakość wykonania. To z kolei irytuje „głównego wykonawcę”, który czuje się dotknięty
brakiem solidarności, też się nadyma i przysięga sobie w duchu, że prędzej pęknie, nim drugi
raz poprosi o pomoc. Wprawdzie przysięga jest nie do dotrzymania, ale nim się ją złamie,
upłynie dość czasu, by potencjalny pomocnik odzwyczaił się od swej roli. Wobec tego
podejmuje ją z jeszcze większą odrazą, co zleceniodawcę podnieca do nowych przysiąg, „że
już nigdy”, i tak to zaczyna się kręcić fatalna „spirala w dół”.
Wiem, wiem, w dobrze zorganizowanym domu każdy ma jasno określone obowiązki, na
ścianie wisi harmonogram zadań i podział pracy, a do opisanych wyżej sytuacji w ogóle nie
może dojść. Wierzę, że takie domy istnieją, czytałam i słyszałam o tym, alem ich na własne
oczy nie widziała. Życie jest takie „niezorganizowane”, odporne na zamykanie w ramkach i
harmonogramach...
Więc zamiast ramek próbuję sobie ułożyć pewną ogólną strategię. Także w zakresie
„cudzych rąk”.

28

ZOSIA, NIE BĄDŹ SAMOSIA
„Poradnik dla leni” zmienia mi się jakoś dziwnie w poradnik dla pracusiów, żeby się
bezsensownie nie szarpali. Choć samej nie bardzo mi to wychodzi, dorobiłam się jednak paru
pomysłów na „odsamosienie się”, czyli – jak sobie zorganizować pomocnika. Otóż sprawą
podstawową w tej mierze jest: wczuć się w duszę pomocnika. „Nie pamięta wół, jak
cielęciem był”, więc niech sobie przypomni, jak w cielęcych latach zgrzytał zębami, kiedy
mama kazała mu „skoczyć po chleb” – akurat wtedy, kiedy na progu czekał kolega z piłką
pod pachą. Jak jęknął(ęła), kiedy z westchnieniem ulgi kończył(a) podlewanie truskawek, a tu
tata dołożył mu(jej) jeszcze mały drobiażdżek w postaci wyniesienia trzech kubłów chwastów
na śmietnik. Mamy skłonność traktować dzieci, zarówno małe jak i dorosłe, jako osobniki nie
mające nic ważnego na głowie. „Wychodzisz? To nadaj po drodze ten list” – mówimy nie
pytając, czy to rzeczywiście po drodze, a potem jesteśmy rozżaleni z powodu odmowy lub
niechętnej miny.
Więc po pierwsze, nie trzeba zaskakiwać potencjalnego pomocnika zleceniami. Zlecenie
nie w porę, choć drobne, przestaje być drobiazgiem. Nie można mówić: „Jak już przyniosłeś
drabinę, przybij jeszcze listwę tam u góry”: „Jak już szyjesz, zeszyj jeszcze te prześcieradła”,
bo takie zlecenie w istocie swej niewiele różni się od rozkazów nieczułej żony wołającej do
męża: „Jak już zleciałeś do piwnicy, to przynieś węgla”.
Rola pomocnika jest z natury niewdzięczna, podrzędna, po co więc obrzydzać ją
dodatkowo nieprzewidzianymi zadaniami. Pomocnik lubi wiedzieć, co odkąd – dokąd ma
zrobić, bo wtedy opłaca mu się pospieszyć, no i może sobie w ogóle pracę w przydzielonym
mu odcinku zorganizować. Dlatego też i główny wykonawca powinien dobrze wiedzieć,
czego chce. Do cichej rozpaczy doprowadzało mnie w młodości generalne sprzątanie wespół
ze wspomnianą już ciotką – starą panną. Wyglądało to mniej więcej tak: „To może najpierw
wynieś śmieci”. Dobrze – wynoszę pół kubełka i wracam, a tu ciotka beztrosko: „Patrz,
zupełnie zapomniałam o tym spleśniałym chlebie” – i buch, zapełnia mi kubeł znowu do
połowy. „To może go wyniosę, jak się więcej nazbiera”. „Nie, nie, bo kubeł nam będzie
potrzebny przy zmywaniu podłogi”. „Podłogę zmyję na końcu”. „Tak, tak, ale przedtem
zniesiesz w nim do piwnicy niepotrzebne słoje”. „A gdzie one są?” – pytam.
„Tu” – ciotka otwiera szafę i zaczyna medytować, które umyć, które wyrzucić, które
zostawić w kuchni, które do piwnicy, jako przerywnika używając zwrotu „chwileczkę,
poczekaj”. Przestępuję z nogi na nogę, wreszcie proponuję, że może tymczasem wezmę się za
coś innego. „Tak, tak, możesz zdjąć i zamoczyć firanki. Albo: „nie, bo woda jeszcze się nie
zagrzała. To wyszczotkuj fotele. Nie, czekaj, muszę z nich zabrać gazety”. – „To ja zabiorę”.
– „Tak. Nie, ja muszę je najpierw przejrzeć, bo jednego Tygodnika Powszechnego jeszcze nie
doczytałam”. – To może ciocia przejrzy, a ja powyjmuję słoiki”. – „Dobrze. Ale nie,
czekaj...” I tak do dziesiątej wieczór.
Sprzątanie z „niepozbieraną” ciotką zapadło mi głęboko w pamięć, więc bardzo się staram,
żeby nie iść w jej ślady, poza tym nie lubię (jak pewnie każdy) wiecznego nudzenia
pomocnika: a co mam teraz zrobić?, a jak?, więc kiedy coś robię wspólnie z synem lub córką,
dążę do tego, żeby praca była dość jasno posegmentowana. „Ja zrobię ciasto, a ty posiekaj
bakalie”. „Ja zaznaczę gałęzie do obcięcia, a ty tymczasem porąb te suche spod płota „, itp.
Wyraźny podział pracy ma i tę zaletę, że nieszczęsny pomocnik czuje się na swoim
odcinku głównym wykonawcą i może z tego czerpać pewną satysfakcję. Choćby i tę, że nikt

29

nim bezustannie nie przerządza. Bo główny wykonawca robi to jakoś spontanicznie, choćby
nawet okazjonalny pomocnik miał więcej doświadczenia, ale np. – mniej siły. Bywa tak, że ja
lepiej wiem, jak się coś rozkręca, ale tylko syn mocną dłonią może ruszyć zardzewiałe
wkręty. Tym niemniej, ująwszy śrubokręt, od razu degraduje mnie do roli „podaj, przynieś”.
Znoszę to w pokorze, bo jak mówię, trzeba się wczuć w duszę pomocnika.
Byle nie za mocno. Byle nie aż tak, by odczuwana przez niego odraza już nie tylko do
podrzędnej roli, ale roboty w ogóle, nie wzbudzała w nas tak wielkiego współczucia, że
miłosiernie machamy ręką i samosiujemy po dawnemu. Bo miłosierne współczucie
przechodzi, zaś skryta uraza zostaje, a po co nam to?

30

OCH, TE GODOTY...
Nawet ci, którzy nigdy nie widzieli sztuki Becketa, wiedzą, co to jest „Czekanie na
Godota” – tytuł sztuki bowiem stał się przysłowiowy, oznacza w mowie potocznej
bezsensowne, męczące czekanie. Te Godoty, co to mają przyjść, a nie przychodzą, każdemu
kiedyś zdrowo zalazły za skórę. Nie sposób policzyć, ile czasu i nerwów namarnowała nam
cudza niesłowność i niepunktualność. Na ogół zresztą uważamy je za dopust boży, plagę,
wobec której jesteśmy bezbronni i niewinni. „No co ja poradzę, że ten skurczybyk już trzeci
tydzień obiecuje, że przyjdzie naprawić spłuczkę, a nie przychodzi?” – mówimy, patrząc
najpierw ze złością, a potem dość już obojętnie na lejącą się żwawym strumyczkiem wodę w
toalecie.
Im dłużej czekamy na Godota z holajzą, tym bardziej utwierdzamy się w przekonaniu, że
„bez holajzy ani rusz”, a to czasem może być nieprawda. Godoci bowiem są nie tylko
źródłem naszej irytacji, ale także czynnikiem „leniogennym”: blokują naszą inicjatywę,
dostarczają poręcznego pretekstu, żeby nic nie robić, tylko czekać. Pozostańmy przy
przykładzie ze spłuczką: Godot obiecał przyjść we wtorek około dziesiątej (oczywiście
„około”, a nie „o” – po tym „około” można poznać Godota na pierwszy rzut oka!). Wobec
tego odkładamy wyjście po zakupy na jedenastą, dwunastą, kiedy już teoretycznie Godot
powinien zrobić swoje i iść. Mija dwunasta, dajemy mu jeszcze pół godziny szansy, na
próżno, nie skorzystał. No i dwie i pół godziny zeszły nam na obijaniu się z kąta w kąt, a
zakupy robimy w pośpiechu i byle jak. Godot, monitowany telefonicznie albo spotkany na
ulicy, albo dopadnięty w warsztacie, wyznacza nam nowy termin w przyszłym tygodniu.
Wobec tego odkładamy do tego dnia i zmycie kafelków, i porządkowanie półek w łazience, i
nawet wymianę ręczników, no bo przecież wiadomo, że Godot zostawi po sobie chlew, więc
się wszystko zrobi za jednym sprzątaniem.
Jest to wniosek niby logiczny, ale – po pierwsze: zmusza nas przez czas nieokreślony do
bytowania w zapuszczonej łazience, co jest nieprzyjemne, po drugie – kiedy już wreszcie
możemy ją sprzątnąć, „zapuszczenie” osiąga taki stan, że porządkowanie staje się punktem
programu na całe popołudnie, którym akurat nie dysponujemy, bo tymczasem pojawiło się
jakieś inne, nie cierpiące zwłoki zadanie. Tak czy owak czekanie na Godota powoduje
najpierw stratę czasu, a potem dotkliwy jego deficyt, spiętrzenie robót, którego, jak już
wspominałam, należy unikać jak ognia, bo jest wszechstronnie niszczące.
Przed Godotami trzeba się bronić i to od początku, do wstępnej rozmowy, więc przede
wszystkim nie zgadzać się na żadne „około”, żadne „w środę albo w czwartek”. On i tak
przyjdzie „około”, ale niech to „około” dotyczy tylko godziny, nie tygodnia. I tu broń Boże
nie przyznawajmy się, że mamy – sami czy ktoś z rodziny – czas na czekanie. Przeciwnie,
musimy przedstawić się Godotowi jako ludzie mający dzień co do minuty rozplanowany.
Godotowi, choćby robił nie wiem jakie miny łaskawcy, zależy przecież na zapłacie i
przyciśnięty do muru, zgodzi się na ścisły termin (być może kosztem innego klienta, ale nie
mamy obowiązku litować się nad kimś nieznanym – niech sam się ratuje). Jeśli zaś mimo
wszystko się nie zgodzi, to zdobądźmy się na stanowczość i powiedzmy „dziękuję”. Możemy
być na dziewięćdziesiąt pięć procent pewni, że poszukanie innego fachowca nie zajmie nam
więcej czasu niż czekanie na „naszego” Godota.
Zdarza się wprawdzie tak, że Godot przyrzeknie, ale ufny w swoją bezkarność, nie
dotrzyma słowa. Wtedy – trudno, trzeba ryzykować – dotrzymajmy go sami. Piętnaście minut
31

po wyznaczonym terminie zamykamy budę i idziemy do innych zajęć. Jeśli mamy silne
nerwy, możemy nawet tylko udać, że nas nie ma w domu. Na ogół maestro, pocałowawszy
klamkę, pokornieje, dyscyplinuje się.
Najlepszym środkiem dyscyplinującym maestra od holajzy byłoby pokazanie mu roboty
już wykonanej. W wielu wypadkach to jest możliwe. Czasem wystarczy poprosić sąsiada,
czasem zaś okaże się nawet, że sami czy ktoś z rodziny potrafi przeniknąć tajemniczą
konstrukcję spłuczki, odkryć, dlaczego „droselklapa nie ryksztosuje” i doprowadzić ją do
porządku. Tym sposobem uwolnimy się radykalnie od jednego Godota. Ale Godotów jest
wiele odmian i trzeba mieć na podorędziu różne taktyki.

32

CZEKANKO NA GODOCIKA
Oprócz wielkich Godotów, którzy każą czekać na siebie całymi dniami i tygodniami, są na
świecie i małe Godociki, takie „kwadrans, góra godzinka”: goście, którzy spóźniają się na
proszony obiad akurat o tyle, żeby pieczeń w piekarniku zdążyła wyschnąć na wiór, albo
znajomkowie, którzy zapowiadają, że wpadną „wieczorkiem” i wpadają piętnaście po
dziewiątej, odrywając mnie od „Burzy” Szekspira i Prospera – Zapasiewicza, i tym podobni.
„Gość nie w porę gorszy od Tatara” mówiło się w dawnej Polsce, z wielką przesadą
oczywiście, bo nawet najfatalniej zjawiający się gość jednak nie spali nam chałupy i nie
uprowadzi dzieci w jasyr. Ale małe kataklizmy czy bodaj nieprzyjemności, owszem, może na
nas ściągnąć. Trzeba więc być przewidującym: jeśli spodziewamy się kogoś na obiad lub
gorącą kolację, trzeba wstawić do harmonogramu ewentualne spóźnienie i przygotowywać
takie potrawy, którym przygrzewanie bądź długi pobyt w piekarniku nie szkodzi (spóźniali mi
się kiedyś goście, cudzoziemcy, wobec których chciałam popisać się arcypolską potrawą,
mianowicie karpiem w szarym sosie. Karp był zagrożony rozgotowaniem na miazgę, sos –
nadmiernym zgęstnieniem, więc zdobyłam się na śmiały krok: ułożyłam karpia w naczyniu
żaroodpornym, zalałam sosem i wstawiłam „na mały gaz” do piekarnika. Wyszło coś
absolutnie świetnego, lepszego niż klasyczny karp z wody!).
Z przyjaciółmi o słabym poczuciu czasu i zamglonym pojęciu pór dnia („ranek” trwa u
nich do południa, „południe” rozciąga się od jedenastej do piętnastej) też można sobie jakoś
poradzić, ustalając przynajmniej terminy graniczne: „świetnie, ale nie przed jedenastą, bo
odbieram pranie i mogę nie zdążyć”, „wolałabym konkretniej, bo na dziewiętnastą jestem już
umówiona”. Tym sposobem mogę do jedenastej pisać nie nadsłuchując, czy dzwonek nie
brzęczy, bądź nie denerwować się przez całe popołudnie, że z powodu Godocika ucieknie mi
Burza” i Zapasiewicz.
Choćbyśmy jednak byli nie wiem jak chytrzy i przemyślni, „czekanek na Godocików” tak
zupełnie i w ogóle nie da się uniknąć. Bo Godocikiem może być i listonosz, i ciasto, które
jakoś nie chce się dopiec, i sklep, który nie wiedzieć czemu otwierają dopiero o dziewiątej...
Powstają wtedy dziury czasowe, jałowe kwadranse dochodzące do godziny, za krótkie, żeby
je zwyczajnie obrócić na odpoczynek (nie odpoczywa się, jeśli się na coś czeka!), za długie,
żeby je spisać na straty bez irytacji. Władysław Tatarkiewicz, postać, którą adoruję od
wczesnej młodości, pisze w swoich (znakomitych, uroczych, przemądrych!) „Zapiskach do
autobiografii”: „Nie lubię siedzieć bezczynnie. Tego kwadransa, jaki nieraz upływa między
powrotem do domu a posiłkiem czy przyjęciem gościa, nie mogę spędzić bez zajęcia, żartem
mówię, że w te kwadranse napisałem moje książki, ale w tym żarcie jest odrobina prawdy”.
Jakżeż podziwiam i zazdroszczę tej umiejętności! Sama w czasie takiego „jałowego
kwadransa” nie potrafiłabym napisać nawet konwencjonalnego listu, na który obiektywnie
rzecz biorąc, nie trzeba więcej niż piętnaście minut, i nic na to nie poradzę. Ale przykład
Tatarkiewicza zapadł mi w pamięć i próbuję go w bardzo przyziemny sposób naśladować.
Istnieje pewien rodzaj robót, które bardzo nieelegancko nazywam „pchłami”, bo są małe,
dokuczliwe, a zmasowane – żyć nie dadzą. Otóż likwidowanie takich „pcheł” jak raz nadaje
się na czas „czekanka na Godocika”. To jest ten kwiatek, któremu od dawna należy się
większa doniczka, urwany wieszak od ręcznika, stare gazety, które trzeba czymś związać i
położyć na kuble dla zbieraczy makulatury, porządne umycie kubków w łazience, różnie.
Zależy to także od nastroju: jeśli w danym momencie nas „nosi”, lepiej wybrać zajęcie stojące
33

bądź chodzące: poporządkować coś w kuchennej szafce, ułożyć w kartonie buty z minionego
sezonu... Jeśli zaś „dzień się już przechylił” i lecimy z nóg, to niezłe jest coś monotonnego,
wykonywanego na siedząco: więc przede wszystkim szycie, ale także np. czyszczenie
łyżeczek, naprawa końcówki przedłużacza albo choćby i ostrzenie noży na osełce.
O jednym tylko trzeba pamiętać: musi to być robota, którą w każdej chwili można odłożyć.
Gdybyśmy bowiem zabrali się np. do prasowania, to gładko mogłoby się zdarzyć, że w
zmieszaniu i popłochu powitalibyśmy na progu gościa słowami: „Poczekaj momencik,
przepraszam, ja tylko...” – i w ten sposób role by się odwróciły: to my bylibyśmy Godocikiem
dla gościa, który przecież jest zalatany i wpadł rzeczywiście na małe pół godzinki...

34

NAJDOKUCZLIWSZY Z GODOTÓW
Konstanty Ildefons Gałczyński, który twierdził, że „już w starożytnym królestwie Babilu
badano problematykę inkasa i ci poeci, co byli kapłani, bez forsy, jak wiadomo, ani ani”,
napisał także:
Człowiek robi się wariat,
gdy czeka na honoraria.
Za firanką stoi żona,
wypatruje pocztyliona.
Wypatruje, wypatruje,
rączki białe załamuje...
Żona z wierszyka zachowuje się nieracjonalnie: wypatrywanie pocztyliona nic nie da, tym
bardziej zaś załamywanie białych rączek. Już lepiej by wzięła i wykręciła do redakcji czy
wydawcy, choć pewnie i ten zabieg byłby mało skuteczny. Tak czy owak wszakże sytuacja
opisana w cytacie pokazuje, do jakiego stanu może nas doprowadzić najdokuczliwszy z
Godotów, czyli pieniądze, które mają przyjść, a nie przychodzą.
Co do mnie, to dzielę pieniądze na małe, średnie i wielkie. Nad małymi, czyli bieżącymi,
od pierwszego do pierwszego, panuję całkiem nieźle. Jeszcze w czasach, kiedy były one
malutkie, wypracowałam sobie ostry reżim finansowy i jak mi się budżet domowy wskutek
jakiejś nieprzewidzianej płatności zaczyna walić, wprowadzam – niczym nasz rządsurowe
restrykcje, z powodu których cierpi „ludność”, tj. domownicy (z jadłospisu znikają np. szynka
i schab), ale wychodzę z tego bez deficytu. Wielkie pieniądze też nie sprawiają mi kłopotu, bo
ich nie ma i nie będzie. Najgorzej jest ze średnimi, takimi na „dobra trwałego użytku”,
remonty i inwestycje domowe. Kiedy nabierają charakteru Godota, to nie tylko „człowiek
robi się wariat”, ale popada w pasywność, leniwieje i zwala na monetarnego Godota braki i
zaniedbania, z którymi przy pewnej dyscyplinie i mobilizacji mógłby sobie poradzić i przed
zjawieniem się wytęsknionego pocztyliona.
Powiedzmy, że oczekiwane „średnie pieniądze” (za pracę zleconą, jakieś tam wyrównanie,
trzynastkę) postanowiliśmy przeznaczyć na uporządkowanie kąta kuchenkowego:
zamontować okap, dać kafelki, wymienić poobijany zlewozmywak, itp. Monetarny Godot nie
przychodzi, tymczasem urywa się wieszak na ścierki, eksplodujące powidła narobiły kropek
na suficie, z jakichś tam powodów odleciał kawał lamperii przy kuchence, w kranie zużyła się
uszczelka i kapie – to nic, poczekajmy, zrobi się to wszystko potem, za jednym zamachem. I
tak przyzwyczajamy się do Badziewia, ale z drugiej strony – narasta w nas niechęć do owego
parszywiejącego kąta w kuchni i jakieś takie ogólne poczucie dyskomfortu, na melodię
„wszystko krzywe, wszystko nie takie”...
Zamiast kąta kuchenkowego można by rozpatrywać zabudowę przedpokoju, generalną
modernizację regałów na książki, różnie. Rezultat jest zawsze taki sam: niezrealizowany
zamiar inwestycyjny zaraża otoczenie niczym zgniłe jabłko inne, zdrowe, ale mające
nieszczęście leżeć koło niego.
Jedyna rada na takiego „Godota” to skreślić go, zapomnieć, udawać, że się na niego wcale
nie czeka. Łatwo powiedzieć, trudniej wykonać, ale czasem się to udaje. W ten sposób udało
mi się zagospodarować wiatrołap. Miała być tam szafa z rozsuwanymi drzwiami, szafka na
buty i wieszak. Godot (honorarium za powieść) nie przychodził przez dwa lata, sytuacja była
nieznośna, więc zdecydowaliśmy się jednak na rozwiązanie zastępcze. Szafkę na buty i
35

wieszak zrobił syn ze starych klamotów, w miejsce rozsuwanych drzwi daliśmy zasłonę i te
rozwiązania okazały się wygodniejsze niż projektowane. A kiedy „Godot” wreszcie raczył się
objawić, mogliśmy go potraktować wręcz jak świętego Mikołaja i przepuścić forsę na same
przyjemne rzeczy. Co było zresztą lekkomyślnością, bo niebawem pojawiły się nowe
potrzeby inwestycyjne i zaczęło się czekanie na kolejnego Godota. Ale „takie jest życie, nie?”
– jak śpiewa Ewa Demarczyk o skrzypku Hercowiczu.

36

ZGUBNY PERFEKCJONIZM
Conrad Korzeniowski mówi na wstępie do jednego ze zbiorów swoich opowiadań: „Co do
noweli »Jutro«, to niektórzy krytycy twierdzą, że mogłaby być napisana lepiej. Wszystko
mogłoby być zrobione lepiej. Ale tak radykalny perfekcjonizm może łatwo doprowadzić do
tego, że nie zrobimy w ogóle niczego”.
Dążenie do doskonałości, wyznaczanie sobie najwyższych parametrów jakościowych
bardzo często daje rezultaty łudząco podobne do najpospolitszego lenistwa. Oto, powiedzmy,
przy drzwiach kuchennych pękła plastikowa klamka. Winna temu jest żona, bo niosąc
oburącz na balkon gar z gorącym bigosem, tymże garem chciała otworzyć drzwi, rąbnęła z
góry w klamkę za mocno, no i masz. Skruszona mówi do męża: „Słuchaj, jak robiłam
porządek w pawlaczu, widziałam w pudle z narzędziami jakieś stare zamki i klamki. Może
coś z tego nada się na tymczasem?”
Mąż najpierw wyraża oburzenie z powodu „grzebania w jego rzeczach”, bo pudło z
narzędziami to teren zamknięty dla babskiego, pożal się Boże, porządkowania. Potem
wygłasza dłuższy spicz o tym, że wszelkie rozwiązania „na tymczasem” są diabła warte, bo
jak wiadomo, nie ma nic trwalszego niż prowizorka, wreszcie jednak wyjmuje pudło i
zaczyna w nim przewracać. Po chwili obwieszcza z tryumfem: „Mówiłem, że tu nic nie ma”
(wcale nie mówił). Żona zaglądająca mu przez ramię jednak nie popuszcza: „Słuchaj, ale
może ta klamka by pasowała?” Mąż z miejsca odpala: „Przecież widzisz, że to inny typ”.
Żona nic nie widzi, a w ogóle wyznaje zasadę „nie uwierzę, aż zmierzę”, bierze rzeczony
„klamot” i wtyka w zamek. „Eee, dlaczego, przecież wchodzi”. „Wchodzi, wchodzi – prycha
szyderczo mąż – ale ma luzy. Jest od starych, grubszych drzwi, a nasze są typowe. Poza tym
jest metalowa, to jak to sobie wyobrażasz? W całym mieszkaniu plastik, a tu ci sterczy jakaś
parszywa cyna. Chcesz mieć Badziewie w domu?”.
Żona nie chce mieć Badziewia, ale nie chce też mieć trudności z otwieraniem, a zwłaszcza
z zamykaniem kuchni, więc powiada chytrze: „No dobrze, ale gdzie ty teraz znajdziesz taką
samą, jak w innych drzwiach?”. „W każdym sklepie – zapewnia mąż – przecież to klamka
typowa, produkuje się tego na tony. W poniedziałek po pracy kupię”.
W poniedziałek rano zabiera ocalałą część klamki na wzór, ale wraca bez nowej. „Jednak
nie mogłeś dostać?”. „Mogłem, ale nie w tym odcieniu. Jutro będę na Brodwinie, tam mają
pełny wybór”. We wtorek jednak było mu na Brodwino nie po drodze, w środę w sklepie
przeprowadzano remanent, potem coś tam, a w następny poniedziałek okazało się, że
wprawdzie odcień, owszem, się zgadza, ale kształt jest inny. „No to trudno, mogłeś wziąć, co
było” – ubolewa żona, której dojadło już przymykanie i odmykanie drzwi nogą.
„Nigdy w życiu” – odpowiada nasz perfekcjonista. – Już wolę zmienić klamki we
wszystkich drzwiach, byleby było jak należy”.
Jest przed pierwszym, na klamki do wszystkich drzwi nie ma pieniędzy, po pierwszym też
nie, bo przyszedł horrendalnie wysoki rachunek za telefon. Żona chyłkiem zakłada,
oczywiście byle jak, po babsku, wzgardzoną, nietypową metalową klamkę, mąż patrzy na to z
politowaniem, ale przez grzeczność już nic nie mówi. Tymczasem zresztą przyszła mu do
głowy nowa, jeszcze bardziej perfekcjonistyczna koncepcja, żeby wymienić nie tylko klamki,
ale i zamki, bo ten od łazienki się zacina, a od pokoju dzieci zginął klucz. Wprawdzie już
minął czas, kiedy dzieci zamykało się „za karę”, ale zbliża się moment, kiedy one będą
chciały się zamykać. Bo w ogóle, jak coś robić, to porządnie.
37

I tak mijają tygodnie i miesiące, żona jakoś sobie radzi z badziewiastą klamką, która co
rusz wylatuje, bo założona po babsku. Ale mąż perfekcjonista nie zniży się do tego, żeby ją
lepiej umocować – przecież nie może sankcjonować partactwa.
I mimo jego najlepszych chęci nieuchronnie zbliża się dzień, kiedy żona wybuchnie, że już
woli partactwo niż takie wredne lenistwo i zawoła fucharza. Fucharz założy klamkę, mąż po
powrocie z pracy spojrzy na nią krzywo i powie: „Mogłaby być założona lepiej”. Odpowiedź
żony zależy od zasobów jej cierpliwości i stanu nerwów.

38

PERFEKC

Podobne prace

Do góry