Ocena brak

Ponowoczesne ujęcia władzy

Autor /Ferdek Dodano /20.07.2011

W myśli Foucault władza jest jedną z podstawowych koncepcji, chociaż Foucault nie napisał nigdy książki na temat władzy, a pewne treści i wzmianki pojawiają się przy okazji analiz historycznych, w wywiadach oraz wykładach. W ten sposób problematyka władzy jest nieustannie redefiniowania i modyfikowana. Akcenty padają na epistemologiczną zależność między władzą a wiedzą, na zależność między władzą a prawdą, następnie zaś na rolę władzy w powstawaniu ludzkiej podmiotowości. Z jednej strony, wydaje się, że podstawowym aspektem Foucaulta pojęcia władzy, jest jej aspekt epistemologiczny, który ma na celu podkreślenie udziału władzy w powstawaniu pewnych obszarów wiedzy. Z kolei drugim ważnym aspektem “koncepcji” władzy jest jej wymiar krytyczny, to znaczy udział tego pojęcia w zdefiniowaniu zadań krytyki, co z kolei, przekracza jedynie epistemologiczny aspekt analiz, oraz nabiera zabarwienia etycznego i politycznego.

  • Władzy się nie posiada, nie można jej zdobyć, nie leży w niczyich rękach.

  • Władza polityczna, jest jedynie efektem inaczej ujętych stosunków władzy. Jeśli jest ona relacją, sprawowanie władzy staje się zajęciem pewnego miejsca w układzie sił, właściwych pewnemu historycznie ukształtowanemu polu rzeczywistości społecznej, w której siły te działają: „Trzeba w sumie przyjąć, że władzę tę raczej się sprawuje niż się ja posiada, że nie jest ona zdobytym lub sprawowanym ‘przywilejem’ klasy panującej, lecz całościowym następstwem jej sytuacji strategicznej – następstwem, które potwierdza, a czasem również przedłuża położenie tych, którzy są uciskani. (...) Oznacza to, że stosunki te sięgają daleko w głąb społeczeństwa, nie sprowadzają się do relacji państwa do obywateli lub do walki klasowej i nie zadowalają się odtwarzaniem na poziomie jednostek, ciał, gestów i zachowań ogólnej formy prawa czy rządu; (...).”

Michel Foucault wywodzi się z tej samej tradycji humanistyki francuskiej co Bourdieu. Uprawiał historię myśli z zamiarem tropienia i ujawniania porządków konstytuowania się wiedzy, zbadania fundamentalnych kodów kultury. W socjologii ceniony jest szczególnie za koncepcję związku władzy i wiedzy. W swoich książkach analizuje różne rodziny wypowiedzi, czy jak je określa „formacje dyskursywne”, które tworzą wiedzę ludzi o świecie. Związek pomiędzy rozwojem wiedzy a relacjami władzy jest w książkach Foucault głęboki i wielokierunkowy. Analizy wykraczają daleko poza grę interesów i ideologii, poza badanie społecznych uwarunkowań rozwoju wiedzy i nauki. Każdy system wiedzy wyrasta ze społecznie ukształtowanej komunikacji. Ten ścisły związek społeczeństwa i wiedzy zakłada powszechność relacji władzy. 

Michel Foucault w swych rozważaniach nad problemem władzy ukazał społeczne uwarunkowanie władzy oraz szeroki zakres znaczeniowy tego pojęcia. Dla Foucault władza nie jest instytucją, strukturą lub jakąś siłą, w którą wyposażeni są niektórzy ludzie. Odnosi się do złożonych relacji zachodzących w danym społeczeństwie. Nie może być redukowana do jednostek czy grup społecznych w ramach poszczególnych obszarów aktywności takich, jak gospodarka czy polityka. Może występować w różnych formach. Relacje władzy przeplatają się i przenikają w zależności od specyficznych warunków praktyki społecznej. Mogą być powiązane z interesami jednostek i grup społecznych uwikłanych w procesy eksploatacji, dominacji, uległości, ale też przeciwstawiającymi się takim działaniom. Władza pojawia się w ramach wszystkich stosunków społecznych, ponieważ wszyscy członkowie danej społeczności są w sposób nieunikniony, w mniejszym lub większym stopniu, uwikłani w różne relacje z materialnymi (technologia, surowce) i niematerialnymi (wiedza, informacje, umiejętności) zasobami kulturowymi. Władza jest w relacji dialektycznej do tych zasobów kulturowych. Powoduje to też, że pojawia się asymetria w korzystaniu z nich przez niektóre jednostki lub grupy społeczne.

Zdaniem Foucaulta „władza jest wszędzie: nie dlatego, że wszystko obejmuje, ale dlatego że zewsząd się wyłania. Nie jest ani instytucją, ani strukturą, ani czyjąkolwiek potęgą. Jest nazwą użyczoną złożonej sytuacji strategicznej w danym społeczeństwie.”

Stąd władza jest nie tylko represyjna, ale także twórcza, produktywna, jako że prowadząca do wiedzy, do przekształceń reguł formowania się wypowiedzi. Władza jest rozproszona, oderwana od podmiotów, przejawia się w instrumentach, technikach i procedurach wpływania na innych. Jest też powszechna, a co za tym idzie - każdemu dostępna. Ma charakter struktury działań, wpływającej na działania innych ludzi.

Pierre Bourdieu jest przede wszystkim socjologiem i władzy absolutnie nie można nazwać centralnym punktem jego koncepcji – za takie uznać można: habitus, kapitał, klasy społeczne (rozumiane inaczej niż u Marksa, nie mylić!). Na ile coś ta wiem o Bourdieu, to ponowoczesna koncepcja władzy, o której mowa w pytaniu, to ni mniej ni więcej jak element koncepcji bourdiowskiego pola, które stało się jedną z centralnych kategorii socjologicznych.

Pole definiowane jest jako konfiguracja obiektywnych relacji pomiędzy pozycjami. Pozycje zaś są zdefiniowane obiektywnie określając zajmującym je osobom bądź instytucjom ich aktualną bądź potencjalną sytuację w strukturze dystrybucji różnych rodzajów władzy (czy kapitału). Posiadanie owej władzy lub kapitału określa dostęp do specyficznych korzyści, o które toczy się gra w danym polu. Innymi słowy, pole to wycinek struktury społecznej, który charakteryzuje się tym, że skupia jednostki i grupy skoncentrowane na podobnych dążeniach, i rywalizujące o pozycję w jego obrębie, a pośrednio w całym społeczeństwie, wedle obowiązujących w tym polu kryteriów, wokół obowiązujących w nim centralnych założeń i celów uznawanych za szczególnie ważne. Cele te nazywa czasem Bourdieu stawką w grze, jaka się toczy w polu, a założenie o priorytetowym charakterze tej stawki mianem obowiązującego w tym polu illusio. Ponieważ struktura społeczeństwa jest strukturą skomplikowaną, mamy do czynienia z różnymi polami, a jednym z najważniejszych jest pole władzy, w którym centralnym kryterium i celem walki (stawką) jest władza właśnie.

Pole władzy ma pewne określone cechy. Jedną z podstawowych cech jest distinction. Distinction polega na podtrzymywaniu dystansu i podkreśleniu różnicy pomiędzy klasami dominującymi i podporządkowanymi np. za pomocą otaczania się drogimi dziełami sztuki (gromadzenie kapitału kulturowego) czy też za pomocą cielesnej hexis, tj. unikanie sportów nadmiernie rozbudowujących tkankę mięśniową na rzecz sportów typu golf czy tenis, które to sporty nie mają takiego efektu. Pole władzy oddziałuje na klasy podporządkowane dzięki zgromadzonemu przez grupy w nim funkcjonujące kapitałowi symbolicznemu, za sprawą mechanizmu tzw. przemocy symbolicznej i demonstrowaniem swojego estetycznego, a więc ukrywającego praktyczność czy biologiczną konieczność, podejścia do życia. Klasy podporządkowane reagują więc na to "odmową odmowy" (le refus du refus), odmową naśladowania estetycznej, niepraktycznej postawy klas dominujących.

Podsumowując, o ile w klasycznych teoriach władzy jest ona analizowana w sposób państwowocentryczny i rozpatrywana raczej w kategoriach łączonych z państwem (jak choćby przymus), o tyle od XIX wieku w filozofii politycznej pojawia się pewne przesunięcie punktu ciężkości. U Marksa, jako materialisty, centralną kategorią jest dominacja ekonomiczna, w ponowoczesnych teoriach natomiast kategoria władzy łączona jest z niematerialnymi wartościami, takimi jak wiedza u Foucault czy szeroko pojęta kultura i symbolika u Bourdieu.

Podobne prace

Do góry