Ocena brak

Polska – Rosja – wizerunek narodów w dziełach romantyków

Autor /Zenon Dodano /18.04.2011

Dominująca w literaturze polskiego romantyzmu problematyka walki narodowowyzwoleńczej sprzyjała tworzeniu obrazów i przeprowadzaniu analizy postaw i wzajemnych relacji narodu polskiego i rosyjskiego oraz carskiej władzy. Kontakty polskich poetów z rewolucjonistami rosyjskimi skłaniały pisarzy do głoszenia koncepcji wspólnej walki Słowian przeciwko tyranii cara.

Jedną z wnikliwszych analiz obydwu narodów i panujących pomiędzy nimi relacjami ukazał w III cz. Dziadów A. Mickiewicz. Nawiązując do przeprowadzonego w 1823 roku procesu filomatów i filaretów poeta w scenie więziennej stworzył portrety rzeczywistych działaczy i spiskowców. Grupa uwięzionych (Adolf, Zan, Frejend, Żegota) reprezentuje społeczeństwo polskie i jego różne postawy wobec zaborców. Adolf to wieloletni więzień, Zan pragnie poświęcić swoje życie w ofierze za wolność innych, jego postawę odrzuca Frejend ; najbardziej nieświadomy sytuacji jest Żegota.

Proces, w wyniku którego zostali uwięzieni młodzi, niewinni ludzie przedstawia Mickiewicz jako wynik politycznych machinacji Nowosilcowa, który straciwszy łaski u cara, pragnął w ten sposób odbudować swoją dawną pozycję. Męczeństwo narodu polskiego przedstawia poeta w opowiadaniu Sobolewskiego, którego treścią jest opis aresztowań i tortur niewinnych ludzi, wywózki na Syberię i okrucieństwo zaborcy.

Składając hołd bojownikom o wolność, „narodowej sprawy męczennikom” Mickiewicz miał świadomość, iż naród polski nie jest jednolity. Obok szczerych patriotów, dużą jego część stanowili zdrajcy i karierowicze. Podział narodu przedstawił poeta w scenie VII Salon Warszawski. Znajdujące się tam towarzystwo dzieli się na dwie grupy : patriotów, stojących przy drzwiach i zdrajców, siedzących przy stoliku. Patrioci rozmawiają o cierpieniach narodu polskiego ; Adolf opowiada o prześladowaniu Cichowskiego, który aresztowany, przesłuchiwany i torturowany, stracił zdrowie fizyczne i psychiczne.

W tym czasie towarzystwo stolikowe rozprawia o balach wydawanych w Warszawie przez Nowosilcowa. W podobnie kontrastowy sposób ukazuje poeta przedstawicieli narodu polskiego w scenie u Senatora. Poplecznicy Nowosilcowa, Doktor i Pelikan, to zdrajcy ojczyzny którzy w obawie o swoje życie, żądni zaszczytów i pieniędzy służą carowi. Z kolei pani Rollison oraz jej uwięzniony i torturowany syn to szczerzy patrioci, którzy nie wyparli się swojej polskości. Ocena społeczeństwa najpełniej wyraża się w słowach Wysockiego :

... Nasz naród jak lawa.

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,

Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi:

Plwajmy w tę skorupę i zastąpmy do głębi”.

Świadomy tragicznego podziału poeta widzi nadzieje w tej grupie Polaków, którzy jako prawdziwi patrioci potrafią walczyć o zachowanie narodowej tożsamości i wolność. Podobny rozłam w narodzie dostrzega J. Słowacki. W Grobie Agamemnona nawołuje Polskę, która „duszę anielską” więzi w „czerepie rubasznym” do podjęcia walki narodowowyzwoleńczej. W Kordianie konserwatywnej, zachowawczej szlachcie, reprezentowanej w scenie spiskowej przez Prezesa, przeciwstawia młodych bojowników o wolność propagujących ideę zrywu niepodległościowego. Inną linię podziału ukazuje w swoim dramacie Nie – Boska Komedia Zygmunt Krasiński, dzieląc Polaków na arystokrację, której świetność należy już do przeszłości, i rewolucyjny tłum żądny krwi i władzy.

Analizie społeczeństwa polskiego odpowiada w dziełach romantyków obraz Rosji. W III cz. Dziadów w dołączonym do niego Ustępie Mickiewicz wyraźnie oddziela despotyczny aparat władzy carskiej od bezwzględnego i bezbronnego narodu. Reprezentujący cara w Warszawie senator Nowosilcow to okrutny tyran, pozbawiony wyrzutów sumienia. Skazując naród polski na cierpienie i tortury bezkompromisowo dąży do utrzymania swojej pozycji. Ale już w Drodze do Rosji (Ustęp) poeta przedstawia obraz kraju podzielonego na nieświadomy historii naród i cara, absolutnego i okrutnego władcę, który rządzi przy pomocy wojska. Nadzieję na obalenie Imperatora widzi Mickiewicz we współdziałaniu narodu polskiego i rosyjskiego. Taką wymowę ma wiersz Do przyjaciół Moskali, dedykowany rosyjskim dekabrystom. Mickiewicz wzywa do wspólnej walki przeciwko okrucieństwu despoty wołając :

„Gorycz wyssana ze krwi i łez mojej ojczyzny

Niech zrze i pali, nie was, lecz wasze okowy”.

Obraz złączony ze sobą przez wypadki historyczne narodów polskiego i rosyjskiego w dziełach romantyków świadczy o dwoistości obydwu społeczeństw. Naród polski jawi się jako grupa niejednolita, złożona ze szczerych patriotów, ale też zdrajców i zbyt zachowawczej szlachty. Z kolei Rosja to nie tylko despotyczny car i jego poplecznicy, ale zwykli ludzie, podobnie jak Polacy zniewoleni przez swojego władcę i rewolucjoniści, występujący przeciwko tyranii cara.

Do góry