Ocena brak

Polityka Wielkiej Brytanii wobec problemów europejskich i światowych w XIX w.

Autor /Tristan Dodano /25.10.2011

Z okresu wojen napoleońskich Wielka Brytania wyszła jako zwycięskie mocarstwo, które najdłużej i najwytrwalej mobili-zowało siły koalicji europejskich do walki z Bonapartem. Zwycięskie zakończenie wysiłków dyplomatycznych, wojskowych i materialnych pod-niosło bardzo wysoko pozycję Anglii na arenie międzynarodowej, a rozwój jej floty wysunął ją na pierwsze miejsce na świecie. Mocarstwa kontynentalne musiały się odtąd bardzo poważnie liczyć z Wielką Brytanią we wszystkich ważniejszych sprawach polityki międzynarodowej. Z drugiej strony Anglia chcąc utrzymać swoją przewagę i zapewnić sobie bezpieczeństwo dążyła konsekwentnie do utrzymywania w Europie równowagi sił, stanowiącej od dawna skuteczną zasadę jej polityki zagranicznej.

Konsekwencją wymienionej zasady były zabiegi rządu angielskiego o niedopuszczenie do odzyskania przez Francję dawnego jej znacze-nia. Wielka Brytania dążyła do utrzymania równowagi między wpływami Austrii i Francji we Włoszech, między Austrią a Prusami w krajach niemieckich, a z drugiej strony przeciwdziałała polityce Rosji w Europie i Azji. Anglia obawiała się usadowienia się Rosjan nad Bosforem oraz wzmocnienia państwa tureckiego. W okresie rozkładu imperium tureckiego i dążenia Rosji do opanowania Konstan-tynopola i cieśnin sprawą pierwszorzędnej wagi było dla Wielkiej Brytanii bezpieczeństwo jej szlaku komunikacyjnego z Indiami. Po-nadto silne w Turcji polityczne i handlowe wpływy Rosji mogły zagrażać coraz żywiej rozwijającemu się handlowi brytyjskiemu na Wschodzie.

Zgodnie z głównymi zasadami swojej polityki zagranicznej Wielka Brytania wystąpiła w obronie Turcji, która za czasów Mahmuda II (1808- 1839) dwukrotnie przegrała wojnę z Rosją i została zmuszona do poważnych ustępstw na jej rzecz. Brytyjski minister spraw zagranicznych H. J. T. Palmerston (1784- 1865) osłabiał wpływy rosyjskie nad Bosforem, skłaniając sułtana do powierzenia Anglikom reorganizacji floty tureckiej. W 1838 r. Turcja zawarła z Wielką Brytanią traktat handlowy, ograniczający do minimum cła przywozowe na towary angielskie i pozwalający Anglikom na handel wewnętrzny w Turcji.

Traktat londyński z 1840 r. zapewniał Turcji, w wyniku skutecznych zabiegów Palmerstona, jej dotych-czasowy stan posiadania, a zawarta w rok później w Londynie konwencja Wielkiej Brytanii, Rosji, Austrii i Prus oraz Francji i Turcji przyniosła świetny sukces polityki Palmerstona. Na jej podstawie zostały na zawsze zamknięte dla wszystkich statków wo-jennych Bosfor i Dardanele, co ograniczało przede wszystkim ekspansję rosyjską w tym rejonie. Konwencja londyńska z 1841 r. utwierdzała polityczną i gospodarczą hegemonię Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie. Miało to tym większe dla Anglii znaczenie, że po utracie kolonii amerykańskich Indie Wschodnie stały się najważniejszym zamorskim terytorium należącym do jej imperium.

Imperium Brytyjskiego zaczęło powstawać jeszcze w XVII w., i a rewolucja amerykańska i powstanie Stanów Zjednoczonych zamknęły pierwszą fazę jego dziejów. To tzw. stare imperium kolonialne obejmowało w 1783 r. (w okresie pokoju paryskiego) część Kanady, część Hondurasu, wyspy Bermudy, Jamajkę, kilka wysp należących do Małych Antyli, niewielkie punkty oparcia w Afryce, posiadłości w Indiach Wschodnich i rozrzucone punkty oparcia na ich wybrzeżu (np. Madras, Bombaj).

Nieco później doszła Australia oraz część wysp polinezyjskich. Po kongresie wiedeńskim, kończącym erę napoleońską, zaczął się nowy rozdział w dziejach Imperium Brytyjskiego, wzrastającego szybko po zdystansowaniu przez Wielką Brytanię jej najgroźniejszych rywali - Francji i Hiszpanii. Jeszcze pod koniec XVIII w. Anglicy podporządkowali sobie w Indiach Wschodnich Haidarabad i Majsur, które stały się wasalami Kompanii Wschodnioindyjskiej. Wykorzystując wybuch wojny domowej w 1802 r. w łonie bardziej cen-tralnie położonej rozległej konfederacji państwa Marathów, Anglicy uzyskali zwierzchność nad nim do 1805 r. Po 1815 r. kontynuowali podbój Indii, w wojnie 1816- 1818 r. rozgromili resztki konfederacji.

W latach 1824-1826 Wielka Brytania anektowała większą część Burmy, w latach 1843- 1849 zajęła Sind, Kaszmir i Pendżab. Poprzez Nepal uzyskała bezpo-średnią granicę z podległym Chinom Tybetem i w istocie opano-wała całe Indie Wschodnie, z wyjątkiem niewielkich terenów podbi-tych dawniej przez Francję i Portugalię. Indie stały się perłą Korony brytyjskiej, bogaciły Anglię w stopniu niebywałym, stosun-kowo niewiele otrzymując w zamian za zabierane z nich przez Anglików skarby i bogactwa ich kraju. Rozwój gospodarczy i kultu-ralny Indii został w poważnym stopniu zahamowany, panowanie Anglików uniemożliwiało na ogół dostateczny rozwój przemysłowy kraju. w którym głodowały dziesiątki milionów ludzi i dochodziło do częstych rozruchów głodowych.

Dodatnią stroną władzy brytyjskiej w Indiach (podlegających od 1833 r. już bardziej bezpo-średnio rządowi angielskiemu) były przeprowadzone tam przez kolonizatorów reformy obyczajowe i administracyjne, rozbudowa sieci komunikacyjnej itp., co w sumie było jednak bardzo niewielką rekompensaty za eksploatację Indii przez tak długi okres. Niepokój przed ekspansją rosyjską w kierunku Indii skłonił rząd brytyjski i gubernatora angielskiego w Indiach do podjęcia zbrojnej wyprawy do Afganistanu w 1839 r. w celu rozciągnięcia na ten kraj brytyjskiego zwierzchnictwa. Powstanie ludności zmusiło jednak Anglików do wycofania się w 1841 r. z wielkimi stratami w lu-dziach. Większym powodzeniem zakończyły się starania Kompanii Wschodnioindyjskiej o nabycie Singapuru, uwieńczone pomyślnym skutkiem w 1819 r. Natomiast w 1839 r. Anglicy zagarnęli inną odtąd ważną bazę - Aden, a w 1840 r. Hongkong.

Wśród licznych nowych posiadłości kolonialnych Wielkiej Brytanii uzyskanych w pierwszej połowie XIX w. należy wymienić Nową Zelandię (1839-1840). Od 1815 r. Anglicy wzmogli kolonizację Australii, którą zaczęli opanowywać jeszcze w 1788 r. Miejsce wysyłanych tam dawniej zesłańców i galerników zajęli koloniści i osadnicy. Natomiast Australia stała się jednym z najważniejszych eksporterów wełny, a później i pszenicy.

Anglicy rozszerzyli też w latach czterdziestych XIX w. stopniowo swoje posiadłości w Afryce Południowej po opanowaniu Kraju Przylądka, skąd wycofali się w 1837 r. na północ osadnicy holen-derscy, Burowie, tworząc swoją republikę Natal. Niezadowoleni ze zniesienia przez Anglików niewolnictwa Burowie przenieśli się za rzekę Vaal i Oranię, gdzie utworzyli samodzielne republiki. Ucisk miejscowej ludności przez Burów dał Anglikom pretekst do wmie-szania się w wewnętrzne sprawy Natalu. W 1843 r. anektowali Natal, a większa część Burów przeniosła się na zachód, zakładając republikę Oranię. W 1848 r. i ten obszar dostał się w ręce brytyjskie, a Burowie wycofali się na północ, zakładając republikę Transwal.

W Kanadzie Brytyjczycy utworzyli w 1791 r. dwie prowincje: Dolną Kanadę ze stolicą w Quebec, w której przeważała ludność francuska, oraz Górną Kanadę o przewadze ludności angielskiej ze stolicą w Toronto. Obawa przed tym, by Kanada nie chciała pójść śladami Stanów Zjednoczonych, zmusiła rząd brytyjski do zmiany systemu kolonialnego w Kanadzie. Przy gubernatorach obu prowincji utworzono zgromadzenia narodowe, których członków wybierała zamożniejsza ludność, oraz rady prawodawcze, powoływane w większości przez brytyjskich gubernatorów spośród arystokracji. Władza gubernatora była szczególnie silna, miał on nawet prawo unieważniania decyzji obu wymienionych organów.

Naruszanie przez gubernatorów decyzji politycznych reprezentacji kanadyjskich, po-pieranie przez nich arystokracji, ograniczanie praw ludności Francuskiej itp. wywołały opozycję i doprowadziły do powstania w 1837 r. Zostało ono krwawo stłumione, a w celu wzmocnienia kontroli nad Kanadą połączył rząd brytyjski w 1840 r. obydwie kanadyjskie prowincje w jedną, z gubernatorem i Parlamentem na czele. W 184 r. została przeprowadzona w Kanadzie sekularyzacja majątków kleru anglikańskiego i zniesiono przywileje wielkich właścicieli ziemskich. Od 1854 r. na czele rządu kanadyjskiego stanął premier, a guber-nator zachował podrzędne już stanowisko.

Oprócz wymienionych najważniejszych kolonii Wielka Brytania posiadała jeszcze liczne wyspy na Oceanie Spokojnym. Gujanę, część Antyli, wiele stacji handlowych i punktów oparcia w Afryce. Dzięki eksploatacji kolonii nastąpił w XIX w. ogromny rozkwit przemysłu i handlu angielskiego. Wzrastał dobrobyt angielskiej bur-żuazji i ziemiaństwa, dla których XIX w. był prawdziwym złotym wiekiem. Zniesienie przez rząd Russella w 1849 r. tzw. aktów nawi-gacyjnych z XVII w., zakazujących obcym statkom handlu z koloniami brytyjskimi, było nie tylko uznaniem swobody handlu międzynarodo-wego, ale równocześnie dowodem, że panująca na morzach i naj-bardziej zaawansowana pod względem gospodarczym Wielka Brytania nie obawiała się konkurencji, mając dostatecznie zabezpieczoną swoją przewagę i hegemonię w handlu i żegludze światowej.

Prowadzone przez Anglię wojny handlowe przyczyniały się bez-pośrednio głównie do dojrzewania kapitalizmu w samej Anglii. Powstałe w ich wyniku najpotężniejsze w świecie imperium kolonialne stało się następnie najdogodniejszym terenem zamorskiej ekspansji rozwiniętego brytyjskiego kapitalizmu. Ekspansja ta przebiegała przy aktywnie jej sprzyjającej brytyjskiej polityce kolonialnej, realizowanej w praktyce nawet w okresach formalnie głoszonej zasady wolnego handlu.

W okresie średniowiktoriańskim toczyło się w Europie wiele wojen i konfliktów, w których Anglia brała tylko pośredni udział, angażując się bezpośrednio jedynie w wojnie krymskiej. Polityka zagraniczna Wielkiej Brytanii tego okresu kształtowała się pod osobistym wpły-wem Palmerstona, którego naczelną dewizą było utrzymanie równo-wagi sił w Europie w celu zapewnienia Anglii czołowej pozycji politycznej i ekonomicznej. Jednym z pretekstów do ingerowania w sprawy różnych państw europejskich było dla liberalnej Anglii występowanie przeciwko uciskowi politycznemu we Włoszech, Turcji czy na ziemiach polskich. Była to ulubiona metoda polityki Pal-merstona, wieloletniego ministra spraw zagranicznych i dwukrotnego premiera z ramienia partii liberalnej. Palmerston prowadził politykę samodzielną, często samowolną, nie liczącą się z opinią królowej Wiktorii czy kolegów w gabinecie.

Sytuację na Bliskim Wschodzie komplikowała jeszcze tocząca się walka o panowanie nad Grecją. W kraju tym ścierały się wpływy Anglii, Rosji i Francji, a rząd brytyjski za wszelką cenę starał się podważyć tam wpływy rosyjskie i podporządkować Grecję swojej polityce. Pretekstem do tego stała się sprawa obywatela brytyjskiego, bankiera Don Pacifico, którego dom w Atenach został obrabowany. Rząd angielski przedłożył wówczas Grecji ultimatum, a statki an-gielskie zablokowały Pireus i wzięły w sekwestr greckie statki handlo-we. Spowodowało to zaostrzenie stosunków brytyjsko-francuskich oraz krytykę polityki Palmerstona w Parlamencie. W odpowiedzi Pal-merstona na zarzuty wystąpiło w pełni przekonanie o hegemonii Wielkiej Brytanii w świecie, pogląd, że Pax Britannica zastąpił dawną Pax Romana, że obywatel brytyjski znajduje się na całym świecie pod ochroną potęgi Anglii. Pod naciskiem Francji i Rosji, które nie chciały przekształcenia Grecji w brytyjskiego satelitę, Pal-merston musiał jednak pójść na pewne ustępstwa.

Rywalizacja między Rosją a Anglią i Francją na Bliskim Wscho-dzie doprowadziła do wybuchu wojny krymskiej (1853-1856), która pod pretekstem sporu o miejsca święte w Palestynie, toczonego pomiędzy kościołem katolickim i popierającym go Napoleonem III a kościołem prawosławnym i protegującym go carem rosyjskim, była w istocie wojną mocarstw zachodnioeuropejskich z caratem o wpływy na Bliskim Wschodzie, o Konstantynopol i cieśniny Bosfor i Dar-danele. Anglia przystąpiła do wojny po stronie Turcji w 1854 r., zapewniając koalicji antyrosyjskiej całkowitą przewagę na morzu. Flota angielsko-francuska opanowała Morze Czarne od południa i Morze Białe od północy, zajęła Wyspy Alandzkie i Cieśninę Botnicką, bez-skutecznie forsując inne próby lądowania.

W połowie września 1854 r. armie sojusznicze wylądowały na Krymie i rozpoczęły długie oblężenie Sewastopola, który mimo bohaterskiej obrony rosyjskiej padł po roku walki. Wojna krymska kosztowała Anglię około 25 tys. zabitych i 70 mln funtów szterlingów wydatków wojennych. Zakończona pokojem paryskim w 1856 r. wojna krymska przy-niosła klęskę Rosji. Na mocy traktatu pokojowego Rosja zrzekła się zdobyczy terytorialnych na Kaukazie, prawa utrzymywania floty wojennej na Morzu Czarnym, protektoratu nad księstwami naddu-najskimi. W ten sposób Rosja traciła wszelkie korzyści polityczne, jakie miała dotąd w basenie Morza Czarnego od XVIII w. Właści-wym zwycięzcą w wojnie krymskiej została Wielka Brytania, której udało się złamać nacisk rosyjski na Turcję i utwierdzić swe wpływy na Bliskim Wschodzie.

Wielka Brytania usiłowała podporządkować swoim wpływom nie tylko imperium osmańskie, ale również Iran, Afganistan i Chiny. W ekspansji tej napotykała konkurencję rosyjską i na tym tle dochodziło do ostrych nieraz konfliktów. Rząd carski starał się nie dopuścić, by tereny Azji Środkowej dostały się w angielską strefę wpływów. Zwycięstwo w wojnie krymskiej umożliwiło Anglii i Francji rozpętanie nowych wojen we wschodniej Azji. Rozbicie przez Anglię powstania narodowego w Indiach Wschodnich w latach 1857-1858 i wojny prowadzone w Chinach w latach 1856-1858 oraz 1860 umocniły jeszcze bardziej przewagę kolonialną Wielkiej Brytanii.

W latach 1862-1864 Anglicy i Francuzi wraz z Ameryka-nami dokonali interwencji w Chinach przeciwko powstaniu taipingów. Wcześniej wojska angielskie zbombardowały Kanton i zdobyły oraz zburzyły rezydencje cesarskie pod Pekinem. Anglia wzięła poważny udział w zdobyciu siłą wpływów europejskich w Chinach i uzyskała zdecydowaną kontrolę nad handlem zagranicznym Chin, a także w ekspansji krajów zachodnich na Japonię, uzyskując w 1854 r. dostęp do kilku portów japońskich oraz przywileje dla swoich oby-wateli w tym kraju. W 1865 r. Wielka Brytania narzuciła Japonii nowy korzystny dla siebie układ handlowy, po uprzednim zbombar-dowaniu kilku portów japońskich.

Mimo wspólnej walki w wojnie krymskiej, wystąpień w polityce azjatyckiej, a niekiedy europejskiej (np. sprawa polska w czasie powstania styczniowego) i amerykańskiej (w Meksyku), Anglia i Francja coraz bardziej odczuwały różnice swoich interesów. Napoleon III bał się nadmiernego wzmocnienia Anglii i nie chciał zbytnio osłabiać Rosji, Palmerston natomiast z zaniepokojeniem spoglądał na rosnącą potęgę Francji, na jej wpływy w księstwach naddunajskich, aneksję Sabaudii i Nicei, a przede wszystkim aktywność Francji w polityce kolonialnej. Anglia i Francja w podobny sposób odniosły się do amerykańskiej wojny secesyjnej, stając po stronie Południa. Północ stanowiła dla Anglii konkurencję w dziedzinie handlu i przemysłu, Południe natomiast zaopatrywało ją w bawełnę, stanowiąc rynek zbytu na broń.

Po wojnie krymskiej Anglia odgrywała mniejszą rolę w polityce europejskiej, zajęta tłumieniem powstania w Indiach, sprawami Da-lekiego Wschodu i Afryki. Po stuleciu podbojów Indie znalazły się na początku XIX w. pod panowaniem angielskim. W połowie XIX w. przyłączony został do angielskich posiadłości w Indiach Pendżab, Nagpur i Audh, w 1856 r. zaś cała Burma zachodnia. Dwie trzecie terytorium Indii należało bezpośrednio do Anglii, reszta podlegała rodzimymi książętom, będącym wasalami Wielkiej Brytanii. O ile w Chinach musiała Anglia dzielić się wpływami z innymi mocarstwami, w Indiach stworzyła swoje wielkie imperium mimo różnych trudności i oporu miejscowej ludności.

Znaczenie Indii dla Anglii polegało w XIX w. przede wszystkim na tym, że czerpano stamtąd tani surowiec dla przemysłu, a równo-cześnie wywożono tam gotowe wyroby przemysłu brytyjskiego, które powodowały ruinę indyjskiej wytwórczości rzemieślniczej i chałupni-czej. Zjednoczenie Indii pod władzą angielską zapewniło co prawda większe bezpieczeństwo i pokój w tym skłóconym od wieków kraju, unifikację administracji i sądownictwa, systemu komunikacyjnego itp., w okresie rządów brytyjskiego gubernatora generalnego lorda Dalhousiego (1847-1856) wzmógł się jednak nacisk angielskiej polityki eksploatacyjnej na ten kraj, co doprowadziło do groźnego powstania (1857-1858) sipajów, tj. służących w armii angielskiej żołnierzy hinduskich. Anglikom z największym trudem udało się złamać powstanie, po którego stłumieniu wprowadzili szereg zmian do administracji Indii. Kompania Wschodnioindyjska została rozwiązana, Anglicy wzmocnili element brytyjski w armii hinduskiej, zaniechali polityki aneksji i konfiskat ziem miejscowych władców, utrwalali w Indiach stosunki feudalne przez wzmacnianie władzy książąt indyjskich. Władzę nad Indiami posiadał brytyjski gubernator generalny jako wicekról, w londyńskim zaś rzędzie o sprawach indyjskich miał decydować sekretarz stanu dla Indii.

Wyrazem większego zainteresowania krajów europejskich Afryką były zrazu liczne misje oraz wyprawy podróżników i eksploratorów. Szczególnie dużą sławę zdobył angielski misjonarz, lekarz i geograf David Livingstone (1813-1873), który jako pierwszy Europejczyk przeszedł w poprzek południową Afrykę od ujścia Zambezi do fortu Luanda na południe od ujścia Konga i z powrotem (1853- 1856), robiąc szereg ważnych odkryć geograficznych. Celom odkrywczym i badawczym towarzyszyły dążenia handlowe i polityczne. W Afryce utrzymywała Anglia swoje posiadłości i kan-tory handlowe, wzmagając swoje zainteresowania Afryką Południową, zwłaszcza od czasu, gdy odkrycie w 1869 r. diamentów w Oranii dało początek tendencjom zaborczym Wielkiej Brytanii w stosunku do republik burskich.

Poważną rolę w rozwoju Imperium Brytyjskiego odegrała też Kanada. Konflikty narodowe i religijne zamieszkującej Kanadę lud-ności angielskiej i francuskiej w połączeniu z obawami, by Kana-dyjczycy nie zaczęli ciążyć ze względów gospodarczych ku Stanom Zjednoczonym, skłoniły Wielką Brytanię do wprowadzenia w Kanadzie ustroju federalnego. W 1864 r. konferencja delegatów Dolnej i Górnej Kanady uchwaliła w Quebec, że Kanada będzie konfederacją autono-micznych prowincji, z silnym rządem centralnym. W 1867 r. Parlament brytyjski zaaprobował ten akt, dający federacji kanadyjskiej oficjalną nazwę dominitun.

Utracenie przez Wielką Brytanię hegemonii przemysłowej w świe-cie stało się jednym z powodów nasilenia jej ekspansji kolonialnej w ostatniej ćwierci XIX w. Imperium kolonialne Wielkiej Brytanii wzrosło w drugiej połowie XIX w. pięciokrotnie pod względem powierzchni terytorium i ponad dwukrotnie pod względem liczby zamieszkującej je ludności. Angielska ekspansja kolonialna znajdowała dla siebie różnorodną motywację, powołując się zarówno na argumenty gospodarcze, demograficzne, polityczne, jak i cywilizacyjne.

Szczególną aktywność rozwinęła Wielka Brytania w dziedzinie polityki zagranicznej od momentu objęcia rządu przez konserwatystów w 1874 r. pod przywództwem B. Disraelego. Z jego inicjatywy rozpoczęła Anglia umacnianie swoich pozycji w rejonie Morza Śród-ziemnego, by zabezpieczyć sobie w ten sposób połączenie morskie z Indiami. Dzięki niemu też nabyła w 1875 r. posiada-ne przez Egipt akcje Kanału Sueskiego przejmując w ten sposób kon-trolę nad Suezem i zdobywając kluczową pozycję w tym ogromnie ważnym punkcie komunikacyjnym i strategicznym. W dalszej kon-sekwencji dało to okazję do podporządkowania sobie Egiptu w 1882 r. pod pretekstem zabezpieczenia porządku w rejonie Kanału Sueskiego.

Dalszym przejawem imperialistycznej polityki gabinetu Disraelego było przybranie w 1876 r. przez królową Wiktorię tytułu cesarzo-wej Indii. W okresie wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1877- 1878 rząd angielski od samego początku stanął po stronie sułtana, starając się nie dopuścić, przy pomocy wysłanej floty i groźby wojny, wojsk ro-syjskich do zdobycia Konstantynopola. Z pomocą Bismarcka, który dążył do umocnienia pozycji Austro-Węgier na Bałkanach, Disraeli dopro-wadził na kongresie berlińskim w 1878 r. do rewizji dawniejszych niekorzystnych dla Turcji trak-tatów pokojowych, pragnąc nie dopuścić do ekspansji rosyjskiej na Bałkanach i Morzu Egejskim, co mogłoby zagrozić angielskim liniom komunikacyjnym na Morzu Śródziemnym. Wielka Brytania z powo-dzeniem potrafiła zresztą wykorzystać trudną sytuację Turcji, uzyskując od niej w 1878 r. Cypr, bardzo ważny punkt strategiczny we wschod-niej części Morza Śródziemnego.

Również na terenie Afryki i Azji rozwijał ekspansję kolonialną rząd Disraelego. W 1877 r. Anglia anektowała Transwal, jednak na skutek niepowodzeń w walkach z Burami musiała na pewien czas zrezygnować z ujarzmienia ich republik. Natomiast w 1879 r. rząd Disraelego zorganizował niszczycielską operację przeciwko Zulusom w Afryce Południowej i przeprowadził podbój tego plemienia.

W 1878 r. Wielka Brytania rozpoczęła wojnę z Afganistanem, narzucając temu krajowi, mimo oporu i powstania miejscowej ludności, korzystne dla siebie warunki.

Polityka zagraniczna Disraelego doprowadziła do deficytu budżetu i konieczności podwyż-szenia podatku dochodowego. Stało się to przyczyną upadku gabi-netu konserwatystów i dojścia do władzy w 1880 r. rządu liberałów pod przewodnictwem W. E. Gladstone'a. Ten drugi rząd Gladstone'a ( 1880 - 1885) kontynuował w polityce zagranicznej kurs wytknięty przez Disraelego, zarówno na terenie Azji, jak i Afryki. W 1881 r. po nowej interwencji wojsk angielskich w Afganistanie udało się Anglikom osadzić tam swego protegowanego. Szczególnie duże postępy uczynił imperializm brytyjski w najbliższych latach w Afryce.

Uzyskanie Suezu i Cypru stworzyło dla Anglii dogodne przyczółki do dalszej ekspansji w strefie Kanału Sueskiego. W 1882 r. pod pretekstem ochrony obywateli brytyjskich w tej strefie wojska an-gielskie stłumiły powstanie narodowe w Egipcie, eskadra floty an-gielskiej zbombardowała Aleksandrię, a Egipt został okupowany i fak-tycznie włączony do terytoriów kontrolowanych przez Imperium Bry-tyjskie. Następnie przyszła kolej na Sudan, dokąd w 1883 r. wysłano ekspedycję wojskową. Została ona jednak rozgromiona przez armię religijno-politycznego przywódcy Arabów - Mahdiego. Podobny los spotkał w 1885 r. oddział angielski wysłany do Chartumu pod wodzą gen. Gordona.

Również i dwa kolejne gabinety konserwatywne lorda Salisbury'ego (1885-1886, 1886-1892) kontynuowały politykę ekspansji kolonial-nej. W 1886 r. zakończony został podbój Nigerii i Somali, w 1888 r. południowo-wschodniej części Nowej Gwinei oraz Kenii i Tanganiki, a ponadto Anglia uzyskała wówczas protektorat nad Borneo Pół-nocnym. W 1890 r. dostała się pod panowanie brytyjskie Uganda oraz Zanzibar, odstąpiony przez Niemcy w zamian za wyspę Hel-goland. Za trzeciej kadencji rządu lorda Salisbury'ego (1895-1902) zo-stały przyłączone do Kraju Przylądka w 1895 r. ziemie plemienia Beczuanów, o co zabiegał już wcześniej Cecil Rhodes, doprowadzając do wprowadzenia nad nimi protektoratu brytyjskiego jeszcze w 1885 r. Rhodes był ponadto głównym inicjatorem polityki skierowanej prze-ciwko bogatym w kopalnie złota i diamentów republikom burskim, Transwalowi i Oranii.

Pod koniec XIX w. Wielka Brytania podjęła wysiłki w celu podboju Sudanu. Tym razem przewaga militarna angielskich wojsk gen. Kitchenera doprowadziła w 1898 r. do klęski mahdystów. Sudan został podbity i Wielka Brytania umocniła przez to swoje wpływy w Egipcie mimo francuskiej rywalizacji w tej części Afryki. W 1898 r. o mało nie doszło nawet na tym tle do wojny angielsko-francuskiej, gdy korpus ekspedycyjny wojsk angielskich spotkał się w pobliżu miejscowości Faszoda (obecnie Kodok) z oddziałem francuskim pod dowództwem Marchanda. Dowodzący siłami angielskimi Kitchener zażądał, aby Marchand opuścił dorzecze Nilu, a rząd angielski za-groził Francji otwartą wojną w razie odmowy spełnienia tego wa-runku. W tej sytuacji rząd francuski polecił Marchandowi wycofać się z zajętego terytorium, a rychło potem zakończyła Anglia podbój Sudanu.

Mniejsze sukcesy odniosła Anglia w ekspansji kolonialnej na tere-nie Ameryki Południowej, gdzie zazdrośnie strzegły swoich wpływów Stany Zjednoczone. Wielka Brytania nie mogła wystąpić w tej sytuacji bardziej zdecydowanie w konflikcie, jaki wybuchł w 1895 r. pomiędzy Gujaną Brytyjską a Wenezuelą. Natomiast w 1898 r. Anglia doko-nała kolejnej inwazji w Chinach i zajęła port Weihaiwei. W 1899 r. ogłosiła protektorat nad portem Kuwejtem i przyległymi do niego obszarami północnej części Zatoki Perskiej. Tajne porozumienie za-warte wówczas pomiędzy Wielką Brytanią i szejkatem Kuwejtem oddawało Anglii kontrolę nad zagraniczną polityką Kuwejtu.

Pod koniec XIX w. Anglicy zagarnęli całą południową część kontynentu afry-kańskiego, z wyjątkiem republik burskich: Transwalu i Oranii. Klęska z 1892 r. nie zniechęciła Anglii do projektu opanowania tych tery-toriów i w 1899 r. rozpoczęta została wojna angielsko-burska (1899-1902). Republiki burskie nie posiadały wprawdzie własnego przemysłu i liczyły zaledwie 1,5 mln ludności, dysponowały jednak poważną siłą zbrojną, dostosowaną dobrze do warunków miejscowych. W pierw-szym okresie wojny Anglicy zostali dwukrotnie rozbici.

W lecie 1900 r. ściągnęli jednak do Afryki wielką, ponad stutysięczną armię i w wyniku zwycięstw okupowali terytoria obu republik. We wrześniu 1900 r. rząd angielski ogłosił aneksję Transwalu i Oranii. Nie mogąc sobie poradzić z partyzantką burską, Anglicy zastosowali metody polegające na paleniu farm, wyrzynaniu bydła, obławach, a nawet wprowadzaniu obozów kon-centracyjnych dla ludności cywilnej w celu niedopuszczenia do jej kontaktów z partyzantami. Na wiosnę 1902 r. Burowie złożyli wreszcie broń, a pokój zawarty 1 czerwca 1902 r. dawał Anglikom pełną władzę nad całą Afryką Południową.

Podobne prace

Do góry