Ocena brak

Polityka jako udział w rządzeniu

Autor /Felek Dodano /18.07.2011

Centralnym punktem zainteresowania teorii polityki Arystotelesa (384-322 p. n. e.) jest państwo. Słynny traktat Polityka poświęcony jest w głównej mierze rozważaniom jakie są ustroje państw i jaki powinien być najlepszy ustrój państwa żeby stało się ono państwem sprawiedliwym, takim „w ramach którego każdy bez wyjątku dobrze się czuje i szczęśliwie żyje” (Polityka, Ks. VII R II). Człowiek jest bowiem stworzony do życia w państwie, a ten kto żyje poza państwem jest „albo istotą nadludzką albo nędznikiem” (Ibidem, s.19). Dobrze zaprojektowane państwo tworzy przestrzeń polityczną, w której dążenie do sprawiedliwości jest ważniejsze, niż klasowe interesy (Nelson, 24).

Myśl arystotelesowska inaczej niż platońska, dostrzegła szanse urzeczywistnienia cnoty politycznej w realnym świecie polityki. Uczony analizuje ją w kontekście historycznej polis która, inaczej niż u Platona tworzy od wewnątrz impulsy do rozwoju w kierunku moralnej perfekcji (Bluhm, s. 1). Realnie istniejące miasto- państwo (polis) jest produktem naturalnej ewolucji ludzkich społeczeństw od form pierwotnych do polis. „Każde państwo powstaje zatem na drodze naturalnego rozwoju, podobnie jak i pierwsze wspólnoty. Jest bowiem celem, do którego one zmierzają,…”(Polityka s. 16). Naturalny proces rozwoju historycznego osiągnął najwyższy dotychczas etap wytwarzając polis, ale jego aktualny kształt nie jest stanem zakończonym. O jego dalszej ewolucji w stronę idealnej polis zdecyduje rozum obywateli i wola działania politycznego.

Istotą państwa jest sprawiedliwość, która jest „znamieniem państwa a jej wymiar jest podstawą porządku istniejącego we wspólnocie państwowej” (Polityka, 1984 : 19). Między jednostką a wspólnotą zachodzi organiczny związek „Kto zaś nie potrafi żyć we wspólnocie albo jej wcale nie potrzebuje będąc samowystarczalnym, bynajmniej nie jest członem państwa, a zatem jest albo zwierzęciem albo bogiem”(Ibidem, 18).

Obywatel arystotelesowski powinien być aktywny, także w życiu publicznym, bo „….czynne życie jest najlepsze zarówno dla każdego państwa jako wspólnoty jak i dla każdej jednostki” (s. 311) Celem działania politycznego jest dobro wspólnoty państwowej. „We wszystkich umiejętnościach i sztukach celem jest dobro. Tak jest przede wszystkim i w najważniejszej ze wszystkich, jaką jest sztuka męża stanu. Dobrem w państwie jest sprawiedliwość, sprawiedliwością zaś jest to co jest pożyteczne dla ogółu” (Ibidem : 137)

Polityka rozumiana jest przez Arystotelesa jako uczestnictwo ludzi w sferze publicznej dla urzeczywistnienia w praktyce idei sprawiedliwego państwa i osiągnięcia najwyższej formy politycznej (poleis). Działanie polityczne to działanie obywateli dla dobra polis czyli wspólnoty państwowej Obywatele, którzy uczestniczą w tworzeniu sprawiedliwego państwa realizują swój potencjał jako istoty polityczne (Ibidem). Natomiast obywatelem jest ten, kto ma „otwarty współudział we władzy obradującej lub sądzącej” (Ibidem, s.110). „… z wielu względów jest rzeczą konieczną by wszyscy na równi okresowo brali udział rządach, względnie byli podwładnymi. Równych musi bowiem równe prawo obowiązywać i z trudnością daje się utrzymać ustrój który się nie opiera na tej słusznej zasadzie ( Ibidem, s. 339).

Działania etyczne i polityczne są według Arystotelesa nierozłączne. Między dobrym państwem a dobrym obywatelem zachodzi bezpośredni obustronny związek. Oba te elementy społeczeństwa politycznego wzajemnie się potrzebują i wzmacniają. Charakter obywateli, składające się na niego wartości, przyzwyczajenia, cnoty i przywary, określa moralny stan państwa, charakter jego konstytucji w najszerszym sensie. Cnoty i słabości obywateli przekładają się na cnoty i słabości państwa. „… o tym czy państwo jest cnotliwe nie los rozstrzyga, ale wiedza i wola. Państwo jest wówczas cnotliwe, jeśli wszyscy obywatele uczestniczący w jego zarządzie są cnotliwi, według mnie zaś wszyscy obywatele w zarządzie państwa uczestniczą”- pisał autor Polityki (Ibidem s. 337). Z drugiej strony, dobrze urządzone państwo powinno ograniczać w pewnym stopniu wolność obywateli jeśli wymaga tego dobro wspólne, „bo możność robienia co kto chce, nie nadaje się do tego aby utrzymać w karbach zło tkwiące w każdym człowieku” (Ibidem, s.186 ).

Najlepszym ustrojem państwa według Arystotelesa jest demokracja z elementami oligarchii (politeja). Jest to ustrój idealny do którego powinna zmierzać historyczna polis. Każdy obywatel powinien mieć równy udział w rządzeniu państwem, ale najlepsi powinni piastować najwyższe urzędy państwowe (Ibidem, s. 280, 286) „Wprawdzie wszyscy wybierają władzę, odbierają od nich sprawozdania i biorą udział w sądach, ale najwyższe urzędy piastują obywatele wybrani według cenzusu majątkowego, który jest tym większy im wyższy jest urząd, lub też odpowiednio uzdolnieni bez względu na jakikolwiek cenzus” ( s.286).

Filozofia Arystotelesa stała się inspiracją i punktem wyjścia do rozwoju nowoczesnej teorii polityki, która zaczęła się kształtować na nowo w późnym średniowieczu pod koniec dwunastego wieku. Jak pisze Robert Dahl (2007, s. 44) Arystoteles zapoczątkował pisanie o polityce jako władzy zwierzchniej, sprawowaniu rządów, wywieraniu wpływu lub siły. W tym ujęciu polityka dotyczy stosunków władzy, jest ograniczona terytorialnie i obejmuje stosunki w stowarzyszeniach samowystarczalnych (suwerennych)

Odkrycie dzieła Arystotelesa w późnym średniowieczu zrewolucjonizowało myśl polityczną tej epoki opartą dotychczas na doktrynie św. Augustyna (354-430). Doktryna ta głosiła dogmat świętego pochodzenia prawa i wszelkiej władzy politycznej, oraz rządów z woli Boga. Z tego powodu teoria polityki nie mogła jeszcze być dyscypliną naukową. Wymóg posłuszeństwa poddanych wobec władzy świeckiej był pochodną posłuszeństwa wobec Stwórcy. Władza papieska do trzynastego wieku była nadrzędna wobec władzy monarszej. Suwerenne państwo de jure nie istniało, a władza społeczna, ekonomiczna i polityczna w systemie feudalnym była podzielona między różne podmioty prywatne i publiczne (Nelson, 34) Główną osią konfliktu politycznego w średniowiecznej Europie była rywalizacja między władzą cesarską i papieską (regnum i sacerdotium). Wpływ myśli arystotelesowskiej która głosiła, że państwo jest tworem ewolucji form życia społecznego, a człowiek z natury zwierzęciem politycznym, zaś aktywność w sferze publicznej jest warunkiem etycznego życia, stanowił silny impuls do rozwoju świeckiej teorii politycznej w średniowieczu

Podobne prace

Do góry