Ocena brak

Polityka jako sztuka skutecznego rządzenia

Autor /Felek Dodano /18.07.2011

W pierwszych dekadach szesnastego wieku dzieło florentyńskiego pisarza politycznego Niccolo Machiavellego (1469-1527) Książę było oznaką nowego etapu w historii teorii polityki. Dotyczy to w szczególności nowego sposobu podejścia do analizy polityki i władzy oraz pojmowania zależności między etyką i polityką. Inaczej niż dla średniowiecznych myślicieli, polityka była dla florentyńskiego pisarza techniką rządzenia, strategią osiągania celów związanych z wykonywaniem władzy. Wiedza o polityce jest zespołem technik skutecznej manipulacji władzą (Bluhm, s199). Polityka jest sztuką rządzenia, sprawowania władzy nad ludźmi przez ludzi, wolną od interwencji boskiej. W celu zapewnienia stabilności państwa niezbędna jest wiedza o technikach i strategiach działania politycznego. Machiavelli uczył, że strategie rządzenia powinny być dostosowane do okoliczności w jakich znajduje się władca, państwo i rządzeni. Działanie polityczne powinno być przede wszystkim skuteczne. Autor Księcia uważał, że moralność chrześcijańska może przeszkadzać w skutecznym działaniu władcy, którego celem jest utrzymanie stabilności systemu i zaspokojenia oczekiwań obywateli, przede wszystkim wolności, bezpieczeństwa jednostki i własności prywatnej. Ceną, którą trzeba zapłacić za zapewnienie ludziom szczęścia na ziemi jest porzucenie reguł chrześcijańskiej moralności, które zdaniem pisarza, nie pasują do natury ludzkiej (Bluhm, s. 219).

Autor Księcia nauczał, że dla zapewnienia porządku i stabilności państwa władca nie musi postępować w zgodzie z zasadami etyki, ale musi się nauczyć jak nie być dobrym. „Trzeba to rozumieć, że książę a szczególnie nowy, nie może przestrzegać tych wszystkich rzeczy, dla których uważa się ludzi za dobrych, bowiem dla utrzymania państwa musi częstokroć działać wbrew wierności, wbrew miłosierdziu, wbrew ludzkości, wbrew religii. Trzeba więc by miał on umysł zdolny do zwrotu, stosownie do tego jak wiatry i zmienne koleje losu nakazują i nie porzucać dobrego kiedy można, lecz umieć czynić zło gdy trzeba” (Książę, s. 88). Jednak sięganie do amoralnych metod sprawowania władzy nie powinno być normą działania politycznego. Postępowanie takie jest usprawiedliwione tylko zagrożeniem stabilności państwa przez czynniki wewnętrzne lub zewnętrzne. ”Niech przeto książę oblicza się tak, aby zwyciężać i utrzymać państwo, wtedy środki będę zawsze uważane za godziwe i przez każdego chwalone, gdyż tłum pójdzie zawsze za pozorami i sądzi według wyniku…”( Ibidem, s 88).

Rozdział etyki od polityki wydaje się oczywisty w teorii politycznej Machiavellego, ale opinia taka jest tylko częściowo słuszną. Autor Księcia miał świadomość, że dobry władca postępujący w zgodzie z oczekiwaniami obywateli będzie bardziej szanowany przez nich niż władca sięgający do przemocy. Nawet wówczas, kiedy zmuszony jest do stosowania nieetycznych metod rządzenia, powinien się starać aby postrzegano go inaczej. Powinien zadbać o swój wizerunek władcy „litościwego, dotrzymującego wiary, ludzkiego, religijnego, prawego i być nim w rzeczywistości, lecz umysł musi mieć skłonny do tego, by mógł i umiał działać przeciwnie, gdy zajdzie potrzeba”. Ważniejszy jest zatem wizerunek władcy, niż jego rzeczywisty charakter, bowiem „każdy widzi za kogo uchodzisz, lecz bardzo niewielu wie kim jesteś. Książę powinien przedstawiać się poddanym jako uosobienie cnót : miłosierdzia, wierności, prawości i religijności „i usilnie starać się by w jego czynnościach widziano wielkość, dzielność, powagę i siłę” (Ibidem, s.88-9). Można tu dostrzec analogię do podejścia stosowanego współcześnie w marketingu politycznym i zaleceń specjalistów od kreowania wizerunku politycznego.

Punktem wyjścia autora Księcia w analizie działania politycznego jest pesymistyczna koncepcja natury ludzkiej. Koncepcja ta przyjmuje, w ślad za filozofią św. Augustyna, że w naturze człowieka tkwi egoistyczne dążenie do władzy, sławy i dóbr materialnych (Bluhm, 201). Człowiek jest z natury zepsuty i jeśli będzie miał po temu okazję, będzie się kierował egoistycznymi celami dla zaspokojenia swoich pragnień. „…założyciele i prawodawcy państw winni zawsze zakładać z góry, że wszyscy ludzie są żli i że niechybnie takimi się okażą, ilekroć będą mieli po temu sposobność” (Rozważania…, 119). Dążenia do zaspokojenia prywatnych interesów są nieuchronnie źródłem animozji i konfliktów, które nieuchronnie charakteryzują materię polityczną. Dlatego zamiast szukać idealnego państwa i cnotliwych obywateli należy raczej konstruować system polityczny uwzględniający realny stan społecznych preferencji, postaw i zachowań. Zdaniem Machiavellego powinien to być ustrój republikański pod warunkiem jednak, że obywatele zachowują się w danym czasie cnotliwie, to znaczy przepojeni są duchem obywatelskim. Jeśli obudzi się w nich zepsucie i korupcja, trzeba wrócić do rządów absolutnych

Podejście to zrywało z zasadami klasycznej teorii politycznej, która zmierzała do stworzenia idealnej polis dzięki rządom oświeconych elit, lub działaniom obywateli przepojonych ideą służby publicznej dla dobra polis. Wszelako jest zgodne z twierdzeniem św. Augustyna, że człowiek na ziemi nie może osiągnąć doskonałości duchowej, mieszkaniec miasta ziemskiego dba jedynie o potrzeby materialne, a polityka stanowi proces osiągania czysto egoistycznych celów : bogactwa, sławy i władzy (Bluhm, 137).

Tym co wyróżnia pisarstwo polityczne Machiavellego od prac klasycznej filozofii greckiej oraz średniowiecznej filozofii chrześcijańskiej jest przyjęcie świeckiej perspektywy w analizie władzy i polityki. Świat polityczny jest światem ludzkim a nie boskim, zatem żeby go zrozumieć trzeba poznać charakter ludzi. Machiavelli przyjmuje za podstawę swoich prac empiryczną wiedzę o przywództwie politycznym wyniesioną z historii Rzymu Liwiusza, a także własnych obserwacji funkcjonowania rządów w siedemnastowiecznej Florencji. Na podstawie wiedzy o historii Rzymu w okresie republiki i cesarstwa, formułuje twierdzenia ogólne o metodach sprawowania przywództwa i na tej podstawie udziela praktycznych wskazówek dla współczesnych włodarzy państwa. Rady te dotyczą wyboru strategii politycznych które należy stosować w określonych sytuacjach „materii rządzenia” czyli stanu nastrojów i zachowań społeczeństwa. Głównym celem jaki przyświecał autorowi w „Rozważaniach…” było ustalenie ogólnych reguł potrzebnych do stworzenia i zachowania republikańskiego reżimu politycznego (Bluhm, 205). Chodzi o ustalenie warunków społecznych i politycznych dla istnienia, naprawy i upadku republiki jako formy ustrojowej, którą autor stawia wyżej od innych, ale zdaje sobie sprawę z ich kruchości i podatności na destrukcję. Ustrój republikański nie może istnieć w zepsutym (skorumpowanym) społeczeństwie, a dyktatura jest karą za grzech porzucenia przez obywateli drogi cnoty. „ …jest rzeczą trudną lub wręcz niemożliwą utrzymanie lub przywrócenie wolnych rządów republikańskich w państwie zepsutym. Zaprowadzenie lub utrzymanie wolności w takim państwie osiągnąć można jedynie przez nadanie mu ustroju o wiele bardziej bliskiemu monarchii niż republice…”(Rozważania …, s. 139).

Współcześni politolodzy różnie oceniają dzieło Machiavellego, jednak są zgodni, że wniosły one nowoczesną perspektywę do teorii polityki. Jest to perspektywa oparta na realizmie założeń teoretycznych i pragmatyzmie działania politycznego. Wielu współczesnych komentatorów przypisuje autorowi wyznaczenie drogi rozwoju empirycznej teorii polityki, opartej na obserwacji źródeł historycznych. Szczególnie istotne jest, że Machiavelli jako pierwszy w historii teorii politycznej oddzielił wiedzę o polityce od podmiotowości aktora politycznego. Inaczej niż u Greków i klasyków myśli chrześcijańskiej dla których podmiot władzy był jednocześnie sam dla siebie źródłem wiedzy politycznej, Machiavelli traktuje wiedzę o rządzeniu politycznym jako twór umysłu niezależny od rządzących. Wiedza o polityce i historii jest intelektualnym zasobem, który istnieje niezależnie od aktora politycznego. Tworzona jest „na zewnątrz” świata praktycznej polityki przez uczonego, pisarza, historyka lub filozofa. Jest wytworem ludzkiego umysłu, zasobem z którego każdy aktor polityczny może i powinien czerpać nauki. Teoretyczna wiedza o polityce może pochodzić ze studiowania wybranych przypadków z historii państw i rządów, ich analizowania i wyciągania wniosków dla współczesnej praktyki rządzenia.

Współcześnie w literaturze naukowej i potocznej świadomości funkcjonuje stereotyp Machiavellego jako „technologa” władzy, dla którego nie liczyły się żadne krępujące władcę zasady etycznego postępowania w polityce. Ocena ta nie jest jednak do końca prawdziwa. Był on raczej zwolennikiem nowej etyki politycznej opartej na roztropnym, umiarkowanym stosowaniu przez rządzących posiadanych zasobów władzy i technik politycznych. Mimo, że głównym celem księcia jest władza rozumiana jako zdolność do kontrolowania zachowań innych i sterowania pożądanym biegiem zdarzeń, Machiavelli zaleca rządzącym mądre i ostrożne korzystanie z przymusu i radykalnych metod zaprowadzania porządku. Mądry władca powinien dobierać działania i strategie stosownie do sytuacji, oraz przewidywać możliwe konsekwencje działań politycznych. Filozof florentyński jest pamiętany przede wszystkim jako autor Księcia, w którym opowiada się za utrzymaniem władzy monarchicznej jako gwaranta porządku i stabilności. Często zapomina się o innej jego pracy- Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza, w którym wyrażał on wyraźne sympatie dla ustroju republikańskiego, opartego na idei wolności i praw obywatelskich.

Dla współczesnej politologii istotne znaczenie ma diagnoza psychologicznych i klasowych źródeł konfliktu, a także wnioski, jakie autor Księcia wyprowadza z analizy konfliktów w Rzymie dla stabilności systemu politycznego. Analiza od strony psychologii jednostki prowadzi do tezy, że konflikt ma swoje źródło w samej naturze ludzkiej. Ponieważ nie można zmienić (złej) natury człowieka, należy przyjąć ją jako punkt wyjścia przy projektowaniu instytucji ustrojowych. Analiza relacji między rządzącymi i rządzonymi (elity-masy) prowadzi Machiavellego do tezy o nieuchronności konfliktu klasowego w ustroju republikańskim. Wynika on z tego, że klasy wyższe przejawiają skłonność do dominacji, natomiast klasy niższe przepojone są pragnieniem wolności i ucieczki od dominacji. Jednak antagonizmy klasowe i inne, jeśli nimi umiejętnie zarządzać mogą być spożytkowane dla dobra republiki. Wzajemne blokowanie się wpływów ogranicza potencjalną monopolizację władzy, przez jedną ze stron konfliktu i zmusza je do hamownia nadmiernych ambicji politycznych. (Bluhm, 207). Trzysta lat później koncepcja ta znalazła rozwinięcie w konserwatywnej teorii konstytucyjnej.

Podobne prace

Do góry